P. Vergili Maronis opera

Google

This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct

to make the world's books discoverablc onlinc.

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc

publishcr to a library and fmally to you.

Usage guidelines

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying.
Wc also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for
personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.

About Google Book Search

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb

at|http://books.qooqle.com/|

J

^H

CONRMED
TO TH E

303645764

P. VERGILI MARONIS

OPERA

UECENSVIT

OTTO RiBBECK,

PROLEGOMENA CRITICA.

L 1 P S I A E.

IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI.

MncccLxvr.

PROLEGOMENA CRITICA

AD

P. VERGILI MARONIS

OPERA MAIORA

SCRIPSIT

OTTO RiBBECK.

LIPSIAE.

IN AEDIBV8 B. G. TEVBNEKI.

MDCCCLXVI.

>-7 LIBRARY Xx'^ ,
OF ^^
CLASSICAL
LITERATURE

1 2 JAN 1952

lipsiab: typw b. a. tkvbkkri.

PRAEFATIO.

Prolegomenis — sive epilegomena males dicere quae
olim promissa^ intermissa saepe et satis longa per tempora^
inter armomm dcnique tumultum ad finem deducta quarto
post absolutam textus editionem anno tandem exponuntur
magis quam emittuntur — comprehendere volui quidquid
Vergilianis carminibus inde ab ipsius auctoris manu per
decem amplius saecula accidisse novimus^ non ut ad huius
tantum poetae textum prudenter ac fortiter recensendum
solidum strueretur fundamentum; sed ut luculento exemplo
etiam inperitioribus appareret, quam dubia fide vel ferven-
tissimis grammaticorum illustrissimorum studiis et magni-
ficentissimo exemplarium venerandae vetustatis apparatu
integritati scriptorum antiquorum servandae provisum sit.
Sed ipsa studia illa aliquanto plenius enarrari et rectius
aestimarl potuissent; si perfecta tam grammaticorum; quorum
corpus H. Keilius praeclare incohavit, quajn scholiorum Ver-
gilianorum emendatione eorum, quorum integri commentarii
perierunt, reliquiae ex fontibus suis deductae et in eruditio-
nis illorum temporum historiam redactae fuissent. Interim
Servianorum quorundam locorum varias lectiones ex copiis
guis solita liberalitate prompsit Gustavus Thilo, de Bernen-
sibus autem scholiis quaerenti amicissimc respondit Her-
mannus Hagen, cui cum singulas huius libri plagulas trans-
mitti iusserim doctas quasdam debeo adnotationes; quibus
praeter addenda vel corrigendn alia hic locum esse volui.

VI PRAEPATIO.

Ad prolegg. p. 99: Antibucolicon auctori nomen Nu-
milorius fuisse Hagenus quoque suspicatur: nam et in Ber-
nensi libro numinatoris (punctis m. 2, sed saec. X positis)
extare et illud ipsum nomen in Sangallensi archetypo certis
quibusdam de causis videri scriptum fuisse. Praeterea in
Pithoeano saec. IX , cuius varias lectiones nuperrime WoelfF-
linus in Philol. XXIV 153 sqq. ex schedis Ludovici Eoth
edidit numinatoriis extat, quod ipse quoque Numitorius inter-
pretatus est. Ad prolegg. p. 101 docte et acute Hagenus
haec adnotavit, quae ut hic insererem liberaliter permisit:

^SchoIii Bernensis ad ecl. VI, 17 [^Cantharus, allegorice
quidam uolunt Hieriam {ieram B) intelligi (om. B, supplev. M)
Maecenatis ancillam, quae dicitur uinosa (ingeniosa B) fuissc;
quidam Vari (uarri B) amicam]' inmemor erat Ribbeck cum
proll. p. 101 Plotiam Galeriam legendum esse coniciebat
eamque L. Varii uxorem fuisse suspicabatur. Id enim haud
dubie recte vidit, rem ad ecl. III, 20 a Seruio prolatam de
Vari tragoediarum scriptoris uxore deque adulterio inter eam
etVergilium exercito deque tragoedia supposita ad L. Varium
et Plotiam istara et Thyesten fabulam (conf. Verg. vit. Donat.
§ 81) spectare eandcmque rem mutatis mutandis, ut aiunt,
et a Suetonio in vita tangi ; quocum bene conveniunt Sue-
tonii uerba: ^uulgatum est consuesse eum et cum Plotia
Hieria', cuius vulgatae opinionis vides a Seruio luculentum
exemplum proferri.

In eo vero, quod Galeria scripsit, falli uidetur. In vita
enim, ut in Sangallensi codice (saec. X) diserte hieria legitur,
ita in Bemensi non gleria habetur quod Miiller sui non in-
memor hugatur, sed geria, hoc est, scriptum fuit primo
geria, correctum deinde (m. 2, sed saec. X) ieria. Nam
quae littera supralcripta est illi g j non / esse sed t, cum
multi alii codicis 172 loci doceant, quibus « in verborum initiis
longiore ductu scribi solet, ut quasi / esse videatur, tum
luculenter ostenditur loco p. 62, 11 R., ubi in B habetur
iactatum, littera i eundem in modum erecta, quod cum non
intellegeret Reginensis codicis librarius, iaetatum scripsit.
Geria autem pronuntiandi vitio ex ieria ortum esse docet
simillimum exemplum in Hermanni Vseneri de scholiis Ho-
ratianis libello (Bemae prooem. aest. 1863) p. XXXI obvium,

PRAEFATIO. VII

ubi Sallustii verba ^set Metello Cordubae hiemante' sic in
cod. Bern. 370 (schol. Lucan.) scripta sunt: *set metello
cordu I ba& gemanti.' Inde mehercle vitio propagato Regi-
nensis scriptura egeria fluxit. Deinde apud Soruium ad
ecl. II, 15, quem locum eodem pertinere acute uidit Ribbeck,
Leria habetur, quod ex ieria eodem modo ortum est, quo
pro iactatwn scripserat Reg. librarius laetatum. Vnde et
Danielis * Plotia Aleria ' petitum esse patet, a littera perperam
duplicata. Quibus si addas schol. Bern. ecl. VI, 17, ubi
lera quaedam Maecenatis ancilla vel Vari amica dicitur,
quem locum conlato Seruio ad ecl. II, 15 huc pertinere ncrao
negabit, manifestum certe uidebitur, istius mulieris nomen
Plotiam Hieriam fuisse, non Galeriam. De altero quod 1. 1.
Ribbeck coniecit, fuisse istam Plotiam L. Varii uxorem, quae
sententia Servii loco ecl. III, 20 solo niti videtur, ob id ausim
dabitare, quia in tanto fabellarum cumulo congesto haud
inmerito quis possit conicere, unam ex istis fabellis fuisse
eam, quod Plotiam, quae Varii esset amica, eius uxorem
fuisse obtrectatores fingerent, nimirum ut adulterii crimen
Vergilio insuper obicere possent. Vt quae Servius toti nar-
ratiunculae praelusit, 'rem nusquam lectam' dicere obtrcc-
tatores, ad id quoque pertinere dicas, quod Plotiam Varii
uxorem fuisse ementiti sunt.

Accedit quod Hieria et a Servio ad ecl. II, 15 et in
scholiis Bern. ad ecl. VI, 17 consentienter Maecenatis fuisse
ancilla dicitur, et insuper in his Varii amica. Quid? quae
ibidem de Hieria traduntur, vinosam eam fuisse ob idque
Canthari nomen ei inditum esse, nonne fontem satis recon-
ditum notitiamque non ita vulgarem ostendunt, quam in
Servio ecl. II, 15 Ribbeck desiderabat? Denique parum cre-
dibile, ei uxor Varii erat, palam eam professam esse, vel ut
Suetonii verbis utar, narrare solitam invitatum Vergilium ad
sui communionem, atque hoc etiam minus, invitatum ab ipso
suo marito Vario, ad adulterium scilicet, si uxor erat. Nam
verborum ^ad communionem sui' vis satis patet. Vereor
enim, ut etiamsi calumniatam esse Plotiam suum maritum
fingas, quod Ribbeckio placuit, totam ita rem simpliciter
expedias. Manet autem vel sic scrupulus, cur de coniuga-
libus istis inter Plotiam et Varium rationibus et Suetonius

VIII PRAEFATIO.

et Asconins Pedianus pertinaciter tacuerint. Adquiescendum
igitur in eo, ut schol. Bern. ecL VI, 17 secuti Plotiam Varii
amicam fuisse dicamus.' Ad prolegg. p. 110 adnot. docuit
Hagenus in Servii codice Bemensi 172 ad Aen. III 154 re
vera extare 'rerum^ (h. e. serum) ^auxilium.' Ad prolegg.
p. 122: In scholio Veronensi ad Aen. III 705 Philistos pro
Milesios scribendum esse M. Hauptius in Hermetis vol. I
p. 256 coniecit. Ad prolegg. p. 125: Servii codicem

Bernensem n. 167 in adnotatione ad Aen. X 547 non Co-
rinthus, ut vulgo fertur, sed quod Ruhnkenius coniectura
adsecutus erat Cornutus exhibere docuit me Hagenus. Ad
prolegg. p. 137: Probi de accusativi pluralis terminatione
IS vel ES testimoniis addendus erat locus in institutis artium
p. 96, 14 sqq. K., ubi *ex utroque sono' Maro Aen. II 400
postes et 442 postis scripsisse fertur. Ad prolegg. p. 150 sqq. :
De Probi notis criticis in nuperrimo annalium philoll. fasci-
culo (1866 fasc. 7 p. 465 sqq.) Alexander Riese quaedam
disputavit, quae probabilia non videntur. Qui cum ex XXI
quarum Suetonius tabulam exhibuit notis praeter alogum,
cuius descriptio apud eum casu exciderit, septem tantum
eas, quibus usos fuisse Latinos grammaticos diserte monitum
est, scilicet asteriscum, asteriscum cum obelo, diplas aperi.
sticton et periestigmenen , antisigmata simplex et puncto
auctum, aversam denique obelismenen vel, ut Isidoro auctorc
mavult, cum obelo aversam -^ Vergilio Horatio Lucreti^
Berytium adposuisse statuat, neque obelum neque cum puncto
obelum neque ceraunium, ceteras ut taceam, in horum poe-
tarum exemplaribus ab illo adnotatis apparuisse contendit. At
obelum cum puncto versibus Aen. I 21 sq. Probum adposuisse,
id quod ipse Riesius olim suspicatus erat, tantum non di-
sertus testis Servius est (v. prolegg. 142). Nam antisigmatis
cum puncto, quo dittographiae notabantur, hoc loco nullus
omnino usus erat, ubi omissis quidem 19 sq. versum 18 ne
possent quidem excipere v. 21 sq. Ergo dubitandi utrum
par versuum legendum esset causa nuUa, sed tolli 21 sq.
salva et sententia et structura facile poterant. Atqui obelo
eum puncto si usus est Probus, ne simplici quidem obelo
abstinuisse putandus erit, neque illi notae apertius de Ro-
raanis testimonium quam huic in Suetoniano tractatu ad-

PRAEPATIO. IX

positum est. Ceterum illa ^item Probus et antiqui nostri',
'item antiqui nostri etProbus', 'sitniliter in nostris auctoribus
Probus', Mn his et nostri ea usi sunt', *sic et in nostris
auctoribus invenitur', ^sic et apud nostros' — quid sibi velint
non perspexisse videtur Riesius. Quae si eo spectarent, ut
haec Bola, non cetera signa Romanis in usu fuisse monerent,
sane quae brevem notarum XXI recensum excipiunt apud
Suetonium ^his . . . Aristarchus' nec suo loco posita nec
integra habenda essent. Itaque valde audactcr Riesius con-
iecit excidisse ante haec earum notarum memoriam, quas
ex ampliore numero Romani a Graecis mutuati essent. Multo
et simplicius et probabilius emendanda illa suspicor scribendo
^his et olim in adnotationibus Ennii Lucilii et scaenicorum
usi sunt Vargunteius Laeliusque et postremo Probus, qui illas
in Virgilio et Horatio et Lucretio apposuit ut Homero Ari-
starchus', in quibus haec *et postremo' quasi flagitare viden-
tur, utquod eis respondeat 'olim' praecedat; et poterat post
s litteram facillime otl transire in solis. In ceteris cum librarii
culpa multa corrupta sint, certum mihi videtur eos quos Ennii
et Lucilii exemplaria curavisse ipse Suetonius alibi docct, Var-
gunteium et Laelium Archelaum inprimis laudandos fuisse.
Plauti ceterorumque scaenicorum textum num Aelius Stilo
emendaverit an cuius alius memoria exciderit, non constat.
A; M. Ennium criticum, cuius nuper umbram Riesius p. 466
excitavit, ad inferos repellendum censeo. Sed illuc ut
redeam, septem illa additamenta in eis maxime notis ap-
parent, quae ab Aristarcho vel primo vel singulari et diversa
ab aliis ratione adhibitae sunt, ut huius potissimum exemplum
Latinos grammaticos secutos esse, id quod etiam verbis
supra laudatis monitum est, denuo adfirmaretur. Nam
'propria Aristarchi' nota dicitur asteriscus cum obelo, aste-
risco aliter atque Aristophanes, diple simplici post Leogoram
multo ampliore consilio usus est Aristarchus, ut in ipso
tractatu nostro singulis locis narratum est. Item primus
diple periestigmene et antisigmate cum puncto, aliter autem
atque Aristophanes Byzantius (cf. Nauckius Arist. Byz.
fragm. p. 18) simplici antisigmate usus est Aristarchus,
quem constanter imitati sunt Romani. Contra et obelum
ante Aristarchum Zenodotus spuriis versibus adfixit et ce-

PRAEFATIO.

raunio multitudinem versuum eonflagravit Aristophanes, non
Aristarchus, nec in ceterorum signorum usu discriraen Grae-
corum auctorum videtur fuisse, ut notionem sinipliciter de-
scribere satis esset. Nam certam eandemque in Latinis
exemplaribus notarum XX significationem esse vel eis ap-
paret; quae ad chresimon adscripta leguntur: ^haec sola ex
voluntate uniuscuiusque ad aliquid adnotandum ponitur'.
Ac ne ilhid quidem praetereundum, praeter simplicem ductum,
qni propter figurae quandam similitudinem diplae videtur
adiunctus esse, in priore tractatus parte Aristarchcas maxime
notas compositas legi hisque solis quomodo utantur Latini
grammatici expressis verbis adnotari, reliquarum partem (ut
coronida, diplen obelismenen, superne obelatam, aversam
obelismenen — <, chresimon, phrontida) communem omnibus,
partem vel ab aliis quam ab Aristarcho grammaticis Romanos
mutuatos esse vel ipsos invenisse videri. De quibus quod
brevius quam de ceteris exponitur, fortasse excerptoris
neglegentiae tribuendum. Vilissimum autem illud argu-

mentum, quod ex Ciceronis ad fam. epistula IX 10, 1 elicere
animum induxit Riesius, ubi quod ioci causa Aristarchi, non
Aelii Stilonis, obelos inferat et Graeco vocabulo, non Latino
sagittas puto appellet, omnem huius signi usum a Latinis
codicibus alienum fuisse iudicat. Quasi vero in epistulis
Cicero Graecam eruditionem non captaret aut ignotum esset
quam inter antiquos Aristarchi potissimum obeli celebres
fuerint ! .

Ergo indagavit et confixit Probus spurios versus in
Lucretii Horatii Vergilii libris, nec mirandum quod non sola
autographorum auctoritate fretus eiecit, sed ad coniectiiram
aliquotiens confugere debebat. Neque enim singula ipsorum
poetarum manu vel con$cripta vel emendata exemplaria cir-
cumferebantur, sed cum ipsi amicorum causa plura correxis-
sent, et venditores et emptores librorum consentaneum est
suorum fidem et pretium ita extollere studuisse, ut ex ipsius
auctoris domo et familia et scrinio prodiisse narrarent.

Praeterea p. 472 Riesius minus recte aversam cum obelo
positam esse statuit, ubi Hectius' ad aliquid respiciatur
(*verborgene Beziehungen*), cuius usum latius patere p, 150
iudicavi; et in eadem pagina Aen. IIII 418 simplici dipla ut

PRAEFATIO. XI

'praeter consuetudinem tam vitae nostrae quam ipsius poetae',
quae Suetonii verba sunt; notatum fuisse coniecit, quem non
dubito quin asterisco obelato insignitum recto statuerim
p. 153 (cf. 142). Ad prolegg. p. 166: Ex scholiis Vero-
nensibus nuperrime (cf. Buechelerus annall. philoll. 1866
p. 66) nova accessit quamvis mutila Capri ad ecl. VI 14— -19
adnotatio: Uis eleganler ui cafperj*, ubi (is syllaba fortasse
vocabuli sertis (v. 19) fuit. Ad prolegg. p. 171: Memoria
falsus, ut videtur, Veiius Longus p. 2220 P. ex Aen. IIII 302
laudavit trepidani pro siimulani. Ad prolegg. p. 172: Scauri
commentarios Horatianos non intra artem poeticam inclusos
fuisse mihi probavit Zangemeister de Horatii vocibus sin-
gularibus p. 40 sqq. Ad prolegg. p. 176: De Parlhinope
forma cf. Schuchardtii de vocalismo latini sermonis vulgaris
librum p. 397. p. 214 lin. 12 versus numerus non 552

legendus, sed 52; item p. 314 lin. 1 non ge. IIII volui,
sed III. Ad prolegg. p. 300: Interpolati codicis Roniani
ubi solus ex antiquioribus testis est exemplis addere poteram
ecL III 101 esi copulam nec elegantem, cum in binis versibus
contiguis 100 et 102 legatur, et mutato in y et hm loco sus-
pectam, rectissime vero in c omissam. cf. Wagneri quaestt.
Verg. XV p. 441. Ad prolegg. p. 311: Antiquae memo-
riae vestigium latere videtur etiam ge. IIII 37 in Palatini
scriptura PALLAE , ubi ceteri iilae habent : ortum euim illud
fortasse ex OLLAE, quamquam in georgicis haec forma non
reperitur. Ad prolegg. p. 318: Inter congruentiae Palatini
correcti cum Mediceo exempla memorabile quod Aen. VI 561
in MP2y2b2c legitur ^quis tantus clangor ad auris% ceterorum
{PlRbl) scripturae qui recte a Wagnero (cf. quaestt. Verg.
XXII 3) praelatum. Tamen v. 865 euphoniae causa reti-
nendum duco quod FlPylhc praebent ^ qui strepitus', non ex
MR inferendum quis. p. 336 ima quae de Arusiano mo-
nui ad columna scripturam pertinent, non ad columnae.
Ad prolegg. p. 356: Locutionis veia dare, quam Aen. IIII
594 Menagianus prior restituit, exemplis ceteris (Aen. I 35
II 136 III 9 191 IIII 546 V 797 VIII 708 XII 264) ad-
numerandus erit III 705, ubi quod in omnibus exemplaribus
fertur 'teque datis linquo ventis, palmosa Selinus' corrigen-
dum veiis: expulsum hoc adposito a commentatore dativo.

XII PRAEFATIO.

qui IIII 546 et VIII 708 ab ipso poeta additus est. Ad
prolegg. p. 363: Corruptos omnes codices nostros habeo
etiam ge. III 481 et 557. Nam iabtm cum ceteris omnibus
locis (Aen. III 29. 626 VIII 197. 487 IX 472) saniem vul-
neris significet, hic morbus intellegendus , qui iabes dicitur
(cf. Aen. VI 442). Ergo *infecit pabula iabe* et Uurpi
dilapsa cadavera tabe^y non iabo scribendum. Longis
intervallis, quibus cum ipse variis distentus negotiis singula
huius libri capita contexui tum inter arma huius aestatis
plagulas Lipsia recepi; excusandum erit quod de eodem loco
Aen. IX 512 sq. bis p. 280 et 366 ex parte eadem fere
disputavi. Ad prolegg. p. 370 sqq: Iterum inspectis

meo rogatu ab Hageno codicibus bc criticam adnotationem
augere licet lectionibus 1) codicis c ad II v. 1 si 4 laxant
enclaustra 8 prehense 9 creu^ssa 10 Erepta fato
sotios in monte repertos; 2) codicis b ad IIII (prolegg.
p. 372) V. 1 Ad (d corr. in i m. 2) 4 uenatur m, 1

uenatu /// m. 2 5 Factis m, 1 Facti /// m. 2 7 dihdo-

a

pr+ecibus conati 9 uerbat sive uerbas m. / uerba /// m. 2]
VII (p. 374) V. 1 profectus, s in ras. 2 nouit, suprascr.

tit . tnm

•i- cognouit uescitur 5 mitti|||t lac^ti<fum forte, tit m. 2,

tum m. 1 suprascr. 7 furia] uria in ras. distrahit

irat; corr. iras. 8 raepugnant 9 Bella, a corr,

in i uulnera, a corr. in e 10 parant suprascr. m. L

Ceterum in iexlu Vergilii quae nunc mutari velim pro-
pediem in editione minore indicandi locus erit. Typotheta
Lipsiensis commisit quod ecl. V 66 * tuas * legituf pro duas
et Aen. I 685 ^de' pro ie, quod ge. IIII 133 editum cst
^menses' pro mensas , Aen. V 45 'Dardaniae' pro Dardanidae,
VII 420 'uiueni' pro iuveni, VIII 125 'loco' pro luco, 227
quod post *pendebat' desideratur comma, et si quae sunt
huius generis alia. In criiico commeniario vel addenda vel
corrigenda haec repperi. Ecl. I 3 fini/' (non FINIS) b. Cete-
rum de.libris bc ubicumque non expressis verbis testatus sum,
congruere cum textu meo putandi sunt. 45 tauris Peerl-
kampus Mnemos. X 8 ad ecl. I 53 cf. L, Mueller de re m.
306. III 29 ego hanc (yitulam ne f. r. e. q. s. alii teste

PRAEFATIO. XTII

Servio distinguebant. III 38 facili probavit Naekius in
Catone p. 283. IIII 52 Jaetaniur post Wagnerum commen-
davit Em. HofFmannus in ephem. gymn. Austr. 1865 p. 486.

V 63 carmine Peerlkampus 1. 1. 19. VI 16 serta gravi
tanlum et 17 et procul attrita idem p. 20. 24 vieri idem
p. 21. 369. In eclogae VI versu 57 non tacebo quod lit-
teris amicissimis Theodorus Heysius docuit Mediceum librum
nunc ultimae vocis nostris sola NOS clementa exhibere, cum
cetera evanuerint. Nec tamen minus certum illud quod cum
ceteris codicibus omnibus Servius quoque legit, nec probabi-
lis suspicio Ferruccii bibliothecae Laurentianae praef ecti, quem
Heysius narrat in nostris ofFendere et vestris potius expectare,
Vergiiio autem nostis restitui iubere. Quod et durum est
et otiosum. Claudere saltus nymphas iubet Pasiphae, ut
bovem intra silvae fines inclusum ipsa investigando venetur:
ergo nostris optime se habet. VI 83 del. 'item MP cum
Isidori libris ecl. VIII 13.' VII MELIBOEVS CORYDON
THYRSIS MPb. VIII 22 NEMOS Pbl. 28 TIMIDI Fy«2.

74 cf. Dietschii theol. Verg. 2 adn. 9. IX 51 quod dubi-
tanter proposui fers, aetas probavit Peerlkampus 1. 1. 370.

Ge. I 16 Lycei bc Charisius: cf. Christius in nuntiis litt.
Gotting. 1859 p. 228. 365 inpellente Parrhas., prob. Boss-
lerus Philol. XXI 158 coll. Arato et Seneca n. q. I 14.

383 quaeque Wagnerus lectt. Vefg. 387. montihus Isidori
codd. II 61 cf. Naekius Caton. p. 317. 204 imitamur
Servii Lips. Regin. 225 cf. Naekius Caton. 321. 453
ALVEO R ut Aen. IX 152 idem. 520 ARBUSTA R
(non P). III 60 LUCINA^^^ M (non R). 237 Comma
post uti del. Bosslerus Philol. XXI 159 sq. IIII 20 ATQ-
P (non F). 44 — 75 (non 57) om. c. 125 altis ac (non
F, in quo ne extat quidem hic versus). 259 FAMAE

M (non R). 370 cf. Naekius Caton. p. 283. 544 m-
duxerit b ex v. 552. Aen. I [2] carmina Donati Regin.
carmine Bem. 69 venti Usenerus ann. philoll. 1865 p. 227.
Ego ablativum interpretor ventis ut v. 66 vento, vimque in-
cuti puppibus intellego. 109 cf. Wagnerus lectt. Verg. 387.
222 fortemque G. f. Cloanthum ex v. 612 interpolata coniecit
Rauius de versibus spuriis in libro I. Aen. 268 Paren-
thesin Lessingius quoque XI; 1 p. 544 love et Venere in-

I

XIV PRAEPATIO.

dignam habuit. 272 hinc iam ex II 148 inlatum. 296
irrilus Rauius. 340 regit van Gent annott. critt. in Aen.

378 qui om. Moret. pr., probat Wagnerus lectt. Verg. 387.

389 spurium iudicat Rauius. 675 mecum] pectus van Gent.

II 56 STARES PRyhc. 81 aures yZhc. 699 TOLLIT
FMVhc. 741 ve] QM. UH 25 ADIGAT GMPEhc. 43
Barcaei (non Baccaei) Hieronymus, Servius. 378 DICTA
M. 418 INPOSVERE M. 478 del. G. Hermannus in
actis soc. Lips. VIII (1847) p. 281. 596 NVN, add. m. 2
C P. 620 mediague] iaceatque van Gent. 625 rex idem.

V 52 VRBE MByahc. 167 cf. L. Mueller de re m. 329.
428 cf. idem p. 362. 684 vires Teucrorum Peerlkampus.
Troum vires van Gent. VI 389 stincl cf. L. Mueller de
re m. 304. 548, post subito interpunctionem Servius quo-

que ad v. 545 indicat. 772 GERIT (sic) M. VII 4 cf.
Hoffmannus ephem. gymn. Austr. IV 876. 179 sq. Sa-
tumusque senex, curvam suh tegmine falcem vitisator servans
van Gent. 217 MAXVMA B, quod in textum recipien-
dum. 406 POSTQUAM MB Vyh (del. c). 440 EFFETA F.

464 (linea 7) volui aquae . . . amnis. 740 Bellae] cf . inscr.
Neap. 1946 p. 99 et Mommsenum p. 456. Aheltae Vindob.
€ teste Hoffmanno. 747 Aequicota formam defendit Ga-

ruccius buU. arch. Neap. 1859 n. 170: cf. Philol. XIX 331.

VIII 65 cetsis^c. u. exit coniungit Servius; cf. idem ad
V. 74. Admodum notabilis viri docti in obss. misc. I 19
suspicio V. 131 sq. sic ordinandos esse :

sed mea me virtas, taa terris didita fama,
cognatiqae patres et sancta oracula divom.

228 que om. aliquot Pieriani, Goth. tert. 642 Mettum] cf.
Bergkius annall. philoll. 1861 p. 329. 672 SPVMABAT

AfPBy. 685 auratisque van Gent. 705 AEGYPTVS
M (non P). IX 13 atque orhata van Gent, non male. 141

HI

modo tiunc Venetus (non ed. Veneta). 207 NIL P teste
Hinckio. 209 Post luppiter dist. P. 397 ffaterianus,
non Haterius appellandus erat. 403 et copulam tuetur

etiam Wagnerus Philol. XVI 540. 653 Aenide] cf.

Ungerus progr. p. 56 laudato p. 4. X 190 sonoram van Gent.
486 DE PECTORE B. 884 AEREUS MPm. XI 319
nemorumque asperrima van Gent, 454 flent matres idem.

PRAEFATIO. XV

C

889 CAEftA, AER (non AEC) in ras. F. XII 47 INSTI-
TIT Ryhc^ (non P), 155 terque utraque van Gent. 248
AVIS PL 391 lapis Aiisonius legisse videtur: cf. epigr.

XX 7. 458 Osinim Bergkius annall, philoll, 1861 p. 638
ind. lectt. Hall. 1864 aest. p. VII. 459 Tarchetium idem 1. 1.

485 curruus (non curuus), 648 cf. Wagnerus PhiloL XVI
542. 695 Fq. cernere schol. Veron. (mus. Rhen. XIX 640) :
cf. 709, sed vide annall. philoll. 1866 p. 72. 906 viri]
ruit. van Gent. . Testimoniis haec adscripsi : ecl. I 62
' Tigrim* Charisius 69. VlII 105 schol, Veron., non Probus.
ge. III 66 — 68 Hieronymus ad Heliod. cf. Sauppius Philol.

XXI 157. im 462 ^altaque P.' schol. Veron. (non Probus).
Aen. I 2 sq. Gellius X 16, 6 (non XI 6, 6). 38 ^ltaliam
. . . regem' Augustinus conf, I 17 (cf. mus. Rhen. XXI 155).
III 109 sq. 'nondum . . . imis* Priscianus 1183. 193 *cae-
lum . . . pontus' Quintilianus XII prooem. (del. ad V 9).
241 Festus p. 201 (non 261). 277 ^ancora . . . iacitur'
Seneca epist. 53, 3. IIII 696 Gellius XIII (non VIII) 1, 5.

V 457 'extinctam . . . secutam' Augustinus conf, I 16 (cf.
mus. Rhen. XXI 155). X 835 schol. Veron. ad ecl. VI 14—19
teste Buechelero. XII 168 'magnae . . . Romae' Servius
ecl. VI 11. Versum Aen. II 148 in muro Pompeiano

aliquis insculpsit: cf. Garrucci Graffiti ed. 2 pl, VI 5 et
Qerhardi ind. archaeol. anni 1866 p. 238 *. Leguntur hodie

QUISQUIS ES AMISSOS HIN

LIVISCERE GRAiOS
SCRIBIT NARCISS •

Ergo- hinc iam recto ordine posuerat ut Myhc. Item in
muro Pompeiano haec inventa sunt (cf. ind. arch. 1. 1.)

MYSTHS COMMVNI SVO • SALVTII VIDISTI QVO
TVRNVM AIIQVORIBVS IIIBAT IN ARM(is) VIRTV-
TIS MIIRCIIS . PALMAM PRIITIVM GLORIAII • VIC-

TORIAII SPIIM CAVSAI .

In quibus corruptus inest Aen. IX 269 Widisti quo Tumus
eqno, quibus ibat in armis'. De confusis M et S litteris
vide p. 249; deinde voluit iste AEQVO pro ^equo'; singu-
laris R pro Q scripta; eihat forma eis exemplis addenda
quae p. 418 composui. Ipsum Aeneidis initium ARMA

XVI PRAEPATIO.

VIRVMQVE CANO TRO ex simili loco descriptum Zange-
meisterus tradidit builetino deli' instituto a. 1865 p. 189
(cf. ind. arch. 1. 1.) Praeterea ne quis eis copiis careret,
quae post annum 1862, quo editionis meae volumen III
prodiit, publici iuris factae sunt, ex auditoribus meis iu-
venis accuratissimus Chr. Luetjohann, cuius industria indices
quoque tam locorum quam nominum rerumque in prolegg.
tractatorum confecti sunt, quidquid ad testimonia variasque
lectiones vel supplenda vel corrigenda conferre videretur,
excerpsit ex his maxime libris: grambiaticorum Latinorum
volumine quarto edito ab H. Keilio a. 1864, rhetoribus
Latinis minoribus emendatis a Carolo Halmio a. 1863,
Acronis et Porphyrionis commentariis Horatianis editis a
Ferdinando Hauthal annis 1864 et 1866. Unde messis haec
exorta est :

In tcstimoniis inserenda vcl corrigenda:

£cl. I, 1 'patulae s. t. f.^ Porphyrion ad Hor. serm. II, 4, 34.
7 'namque — deus.' Acron ad Hor. serm. II, 6, 52. 9 'iUe — cernis.'
Porphyrion ad Hor. epod. 9, 22. 23 'sic — solebam.' Acron ad Hor.
art. poet. 35. 29 'longo — venit.' Acron ad Hor. serm. I, 6, 61.
41 Acron ad Hor. serm. II, 6, 52. ^deos praesentcs' Porphyrion ad
Hor. serm. II, 2, 40. 44 Acron ad Hor. carm. saec. 55. 46 *for-
tnnate senex.' Acron in Hor. art. poet. 295. 69 'mea r. v.' Acron
ad Hor. serm. II, 6, 16. 80 ^sunt — lactis.' Donati ars p. 397, 28 K.

Ecl. II, 1 Acron ad Hor. epod. 14, 9. 'formosum p.' [Sergii]
cxpl. in Donat. p. 487, 21 K. 6 'o. c. A.' [Sergii] expl. in Donat.
p. 520, 3 K. 8 Acron ad Hor. carm. III, 29, 21. 9 (non 8) schol.
carm. Hor. I, 23, 7. 11 Acron ad Hor. carm. I, 17, 7. epod. 10, 2.
Porphyrion ad Hor. carm. I, 17, 7. [Probi] de ult. syll. p. 260, 13 K.

14 'nonne f. s.' [Probi] de ult. syll. p. 250, 13 K. 21 Acron ad
Hor. carm. II, 16, 33. 24 [Sergii] expl. in Donat. p. 528, 12 K.
29 *atque — casas.' Acron ad Hor. carm. III, 1, 22. 56 ^lnunera
— , curat' Acron ad Hor. carm. III, 10, 13. 66 Acron ad Hor. epod.
II, 63. Ecl. III, 7 Acron ad Hor. carm. I, 25, 1. 9 'sed — sacello.'
Porphyrion ad Hor. carm. II, 8, 13. 25 'cantando tu i.' Servius in
Donat. p. 412, 24 K. 53 sq. Hantum — reponas' excerpta ex GrilUi
comm. in Cic. lib. I de inv. p. 603, 14 H. 65 Acron ad Hor. carm.

II, 12, 25. 65 Porphyrion ad Hor. cjirm. lU, 18, 1. 71 'aurea
misi.' Acron ad Hor. carm. I, 14, 5. 79 Mongum — lola.' lulius
Rufinianus p. 50, 13 H. 84 'qnamvis — mnsam.' Acron in Hor. art.
poet. 355. 86 'Polio — carmina' Acron ad Hor. carm. IV, 2, 10. epod.
16, 6. 90 'amet - Maevi.' Porphyrion ad Hor. serm. II, 3, 239.

93 ffugite.' cf. Probi inst. p. 182, 28 K. 108 Acron ad Hor. carm.

III, 27, 33. Ecl. IIII, 1 ^SiceKdes M.' [Sergii] expl. in Donat. p. 487,

PRAEPATIO. XVII

20 K. 7 excerpta ex Grillii comm. in Cic. lib. I de iny. p. 598, 12 H.

21 *'ip8ae — iibera.' Acron acl Hor. epod. H, 62. 88 sq. ^nec —
merces.' Acron ad Hor. serm. I, 4, 29. 60 Acron ad Hor. art. poet.
158. Ecl. V, 2 [Probi] de nlt. syll. p. 241, 35 K. 2 ^calamoa i. 1.'
Acron ad Hor. carm. III, 19, 19. 8 ^solus t. c. A.' Acron ad Hor.
serm. II, 5, 19. 16 Acron ad Hor. serm. I, 9, 64. 39 'cardans'
[Probi] de ult. Byll. p. 227, 3 K. 44 Acron ad Hor. carm. I, 16, 1.

46 'Ule — carmen.' [Probi] de ult. syll. p. 233, 32 K. 51 'Daphnim-
qae — astra.' Acron ad Hor. carm. I, 15, 32. 56 Acron ad Hor.
epod. 14, 5. 65 'sis — tuis.' Acron ad Hor. carm. IV, 2, 38. Eci.
YI, 3 'cum — proelia.' Acron ad Hor. serm. I, 10, 31. 40 Acron ad
Hor. carm. I, 17, 6. 62 'musco — corticis.» Acron ad Hor. serm. I,
10, 36. 'amarac corticis.' Donati ars p. 393, 31 K. Servius in Donat.
p. 446, 36 K. 68 Acron ad Hor. carm. III, 7, 23. 76 ^DnlicbiHS y. *
rates.' Acron ad Hor. epod. 6, 1; Donati ars p. 395, 16 K. £cl. VII,
2 'compnlerantque greges.' Acron ad Hor. carm. I, 24, 18. 27 sq.
'baccare — futuro.' Acron ad Hor. carm. III, 30, 16. 47 'solstitium
p. d.' Acron et Porphjrion ad Hor. carm. I, 17, 3. 55 'omnia n.
rident.' Acron ad Hor. carm. II, 6, 14. 60 Acron ad Hor. carm. I,
22, 19. Ecl. VIII, 11 'a te — desinet.' Acron ad Hor. epist. I, 1, 1.

41 ^ut y. nt p.' Acron ad Hor. carm. I, 8, 1. 44 Acron ad Hor.
carm. I, 1, 1. 48 sq. 'crudeles — ille.' excerpta ex Grillii comm. in
Cic. lib. I de iny. p. 601, 8 H. 55 'certent — nlulae.' Acron ad Hor
serm. II, 5, 19. 56 Acron ad Hor. carm. III, 3, 19. 71 Acron ad
Hor. carm. II, 13, 36. [Sergiij expl. in Donat. p. 504, 41 K. 95 Acron
ad Hor. carm. I, 27, 22. 95 sq. Acron ad Hor. epod. 5, 21. 96
'nascnntur p. P.' Porphyrion ad Hor. epod. 5, 21. 97 sq. 'his —
Moerim.' Porphyrion ad Hor. epist. II, 2, 209. £cl. IX, 9 Porphyrion
ad Hor. epist. II, 2, 170. 25 'cornu — caveto.' Acron ad Hor.

epod. 6, 12, 36 ^argutos — olores.' Acron ad Hor. carm. III,

14, 21. 39 'huc — Galatea.' [Probi] de ult. syll. p. 236, 24 K.

[Sergii] expl. in Donat. p. 558, 16 K. 45 'numeros — tenerem'

Acron ad Hor. carm. IV, 2, 11. ad art. poet. 74. 46 'Daphni —
Bospicis.' [Probi] de ult. syll. p. 229, 28 K. 50 'insere D. p.'

Acron ad Hor. epod. II, 19. 51 'omnia — quoque.' Porphyrion ad
Hor. epist. II, 2, 55. Ecl. X, 2 'Lycoris.' cf. Porphyrion ad Hor.
epod. 3, 8. 16 ^nostri — illas.' Acron ad Hor. carm. III, 11, 15.
'nec p. i.' [Sergii] expl. in Donat. p. 556, 22 K. 22 'Lycoris' cf.

Porphyrion ad Hor. epod. 3, 8. 49 [Sergii] expl. in Donat. p. 520, 1 K.

60 sq. [Sergii] expl. in Donat. p. 552, 22 K. 66 Acron ad Hor.
carm. III, 26, 10. Ge. I, 6 [Probi] de ult. syll. p. 236, 33 K. 10
'praesentia n. f.' Acron ad Hor. serm. H, 2, 41. 14 'cui p. Ceae.'
Acron ad Hor. carm. H, 1, 37. 43 'yere — liqnitur.' Acron ad Hor^
carm. I, 12, 29; IV, 7, 1. 44 'et — resolvit.' Porphyrion ad Hor.
carm. I, 4, 10. 55 sq. 'arborei — gramina.' Acron ad Hor. carm. I,
4, 10. 66 ^croceos Tmolus o^.' Porphyrion ad Hor. serm. II, 4, 68.
57 Acron ad Hor. carm. I, 31, 6. 62 Acron ad Hor. carm. I, 2, 9.

BIBBBCK, PBOLEaOlC. b

XVIII PRAEFATIO.

Ge. I, 96 'flava C Acron ad Hor. cann. II, 13, 21. 99 Acron ad Hor.
epod. II, 3. 127 sq. 'ipsaque — ferebat.» Acron ad Hor. epod. 16, 43.

185 sq. *'populatquo — curculio.' Porphyrion ad Hor. art, poet. 47.

186 'atque — senectae.' Acron ad Hor. serm. I, 1, 35. 187 sq.
'conteraplator — induet.' [SergiiJ expl. in Donat. p. 539, 19 E. 205
'haedorum — servandi.' Acron ad Hor. carm. IH, 7, 6. 227 'viciam

— phaselum.' Acron ad Hor. carm. I, 20, 1. 236'Acron ad Hor. carm.
I, 22, 20. 256 Acron ad Hor. carm. I, 23, 12. 281—283 Porphyrion
ad Hor. carm. IH, 4, 51. 302 Acron ad Hor. carm. III, 17, 16. 18,
15. 308 'auritosqne s. lep.' schemata dianoeas p. 76, 9 H. 313 'mit
i. V.' Acron ad Hor. carm. IV, 4, 7. 341 'et — vina.' Porphyrion
ad Hor, carm. I, 4, 11. 342 'tum — dulces.' Porphyrion ad Hor.
carm. I, 4, 11. 378 Porphyrion ad Hor. epod. H, 26. 888 Acron
et Porphyrion ad Hor. carm III, 17, 12; HI, 27, 10. 397 Servius in
Donat. p. 425, 19 K. 405 Porphyrion ad Hor. carm. IV, 1, 14.

418 ^luppiter u. a.' Acron ad Hor. epod. II, 29. 442 'conditns in
nubem'. [Sergii] expl. in Donat. p. 518, 19 K. 457 [Probi] de ttlt.
syll. p. 240. 3. 466 Acron ad Hor. carm. I, 2, 1. 478 sq. 'pecudes-
qne l. infandum.' [Sergii] expl. in Donat. p. 562, 24 K. 482 ^flnviorum
r. E.' Servius in Donat. p. 425, 17 K. 499 Acron ad Hor. carm. III,

7, 28. Ge. n, 5 sq. 'tibi — ager.' Acron ad Hor. epist. I, 6, 7.

36 'fructus — colendo.' Porphyrion ad Hor. serm. II, 2, 66. 44 'ades

— oram.' [Sergii] expl. in Donat p. 554, 8 K. 63 sq. *'melius —
respondent.-^ [Probi] de ult. syll. p. 260, 30 K. 90 Acron ad Hor.
carm, I, 17, 21. 92 'pinguibus — habiles.' Acron ad Hor. carm. II,
12, 22. 95 'purpureae p.' Acron ad Hor. epod. II, 20. 96 *nec —
Falemis.' Acron ad Hor. carm. I, 20, 10. 105 sq. Acron ad Hor.
carm. T, 28, 1. 140 sq. Acron ad Hor. epod. 16, 59. 146 'et mazima
t. V.' Acron ad Hor. carm. IV, 2, 53. 146 sq. 'hinc — victima.' Acron
ad Hor. carm. saec. 49. 150 Acron ad Hor. carm. I, 22, 3. 151 sq.
^at — semina.'^ Acron ad Hor. carm. I, 22, 15. 153 sq. Acron ad Hor.
epod. 16, 52. 161—163. Acron ad Hor. art. poet. 65. 167—169 'haec

— extulit.' Acron ad Hor. carm. I, 22, 13. 169 cf. ServiuB in Donat.
p. 407, 6 K. 'rite enim dixit Virgilius Marios et Camillos.' ^Decios

— Camillos.' [Sergii] expl. in Donat. p. 490, 18 K. 170 'Sci-
])iada3 d. b.' [Sergii] expl. in Donat. p. 540, 3 K. 172 Acron
ad Hor. carm. saec. 56. 192 Acron ad Hor. carm. I, 31, 2.
201 sq. 'quantum — reponet.' Acron ad Hor. carm. IV, 6, 39.
276 ^collisque supinos. ' Acron ad Hor. carm. m, 4, 23. 299
'neve flagella.' Sergii de syll. p. 478, 29 K. 319 sq. Acron ad
Hor. carm. I, 18, 1. 339 'et — euri.' Acron ad Hor. carm. I
12, 30. 353 'findit — arva.' Acron ad Hor. carm. I, 17, 18; HI,
29, 18. 380 sq. 'non aliam — caeditur.' Acron ad Hor. carm. III,

8, 7. 404 'silvis — honorem.' Acron ad Hor. epod. 11, 6. 451 sq.
'iiinatat — Pado.' Acron ad Hor. carm. I, 35, 7; [Sergii] expl. in Donat.
p. 517, 10 K. 451 *levis — Pado.' Borphyrion ad Hor. carm. I, 16,
9; iri, 19, 8. 458 sq. 'o — agricolas.' Acron ad Hor. epod. 11, 1.

PRAEFATIO. XIX

Ge. II, 461 sq. Porphyrion ad Hor. carm. II, 18, 9. 463 Acron ad Hor.
cann. III, 1, 46. 468 ^diyes o. v.' Acron ad Hor. epod. 16, 42.
4.8S [Probi] de nlt. syll. p. 252, 3 K. 488 sq. 'o qui — sistat.' Acron
ad Hor. carm. I, 37, 19. 502 Acron ad Hor. epod. II, 7. 508 sqq.
'bnnc — corripuit.' Acron ad Hor. epist. I, 6, 7. 520 ^dant a. s.'
Acron ad Hor. carm. I, 17, 5. 523 Acron ad Hor. carm. HI, 23, 7.
Ge. in, 6 Acron et^Porphyrion ad Hor. carm. I, 21, 1. 6 'cui

— Hylaa.' Porpbyrion ad Hor. epist. I, 19, 8. 8 'qua — humo.'
Acron ad Hor. carm. IH, 2, 24. 34 'Parii — signa.' Acron ad Hor.
carm. I, 19, 6. 42 [ProbiJ de ult. syll. p. 247, 24 E. del. 'en age s.'
Probi inst. I, 9, 6. 53 'crurum tenus.' Donati ars p. 391, 15 K.
81 sq. Muzuriat — spadices.' Acron ad Hor. carm. UI, 4, 20. 89 sq.
'talia — Cyllarus.' Acron ad Hor. carm. I, 12, 25. 89 lulius Rufi-
nianus p. 44, 26 H. [Probi] de ult. syll. p. 227, 17 K. 96 ^nec —
aenectae.' Acron ad Hor. carm. I, 31, 19. 125 Acron ad Hor. carm.
I, 17, 7. 135 sq. 'hoc — arvo.' Acron ad Hor. epod. 12, 15. 208
'et — lupatia.' Porphyrion ad Hor. carro. I, 8, 6. 210 'caeci —
amoris.' Acron ad Hor. carm. I, 18, 14. 212 sq. 'in — pascua.'
[Sergii] ezpl. in Donat. p. 552, 29 K. 215 sq. 'carpit — femina.'
Acron ad Hor. carm. I, 19, 7. 245 Meaena' cf. Probi inst. p. 82,
27 K. 266 Porphyrion ad Hor. carm. I, 25, 14. 279 ^et -~ caelum.'
Acron ad Hor. carm. I, 3, 14. 284 Acron ad Hor. carm. II, 14, 1'
ad serm. II, 6, 40. 325 'mane novum.' Servius in Donat. p. 428,
22 K. 828 Porphyrion ad Hor. epod. II, 26. 360 Acron ad Hor.
carm. II, 9, 6. 369 sq. 'conferto — nova.' Acron ad Hor. carm. II,
9, 5. 378 'frustra — inontem.' Acron ad Hor. epod. II, 31. 381
'septem s. trioni.' [Sergii] ezpl. in Donat. p. 565 K. adn. 389 sq.
^reice — nascentum.' Porphyrion ad Hor. serm. I, 8, 27. 402 ^sub

— calathuB.' Acron ad Hor. serm. H, 7, 33. 430 sq. ^piscibus — in-
gluTiem.' Acron ad Hor. epiat. I, 10, 40. 434 Acron ad Hor. carm.
III, 10, 17. 474 sq. 'et — castella.' Acron ad Hor. carm. 1, 16, 9.

492 [Sergii] ezpl. in Donat. p. 542, 21 K. 525 'quid — iuvant.'
Acron ad Hor. carm. I, 28, 4. 526 sq. 'atqui — munera.' Acron ad
fior. carm. I, 1, 19. 530 'nec — salubres' Aoron ad Hor. epod. 11,
6. 538 'nec — obambulat.' Acron ad Hor. carm. lU, 16, 4. 548
Servina de fin. 464, 38 K. Ge. IV, 2 'hanc — partem.' ezcerpta ez
Grillii comm. in Cic. lib. I de inv. p. 603, 12 H. 3 ezcerpta ez Griilii
comm. in Cio. lib. I de inv. p. 597, 3 H. 10 sq. 'neque — insultent.'
Acron ad Hor. carm. lU, 3, 41. 38 'tenuia.' cf. Probi inst. p. 130
29 K. 86 'hi m. a.' [Probi] de ult. syll. p. 261, 7 K. 106 'magnus
labor.' Acron ad Hor. carm. IV, 6, 3. 112 sq. 'durus a. opser-

vans.' Acron ad Hor. epod. III, 4. 133 ^inemptis.' Porphyrion ad
Hor. epod. II, 48. . 270 'grave o. c' Acron ad Hor. carm. I, 17, 7.

293 [Sergii] ezpl. in Donat. p. 510, 27 K; 517, 29 K. 346 'dulcia
f.' Acron ad Hor. carm. I, 10, 7. 372 Porphyrion ad Hor. carm. IV,
I, 14. 387 sqq. cfr. Acron ad Hor. epist. I, 1, 90. 407 'fiet — hor-
ridui.' Porphyrion ad Hor. serm. H, 3, 73. 408 Meaena.' cf. Probi

b*

XX PRAEPATIO.

inBt. p. 82, 27 K. Ge. IV, 472 ^umbrae i. tenaes.' Acron ad Hor. carm.
1,5, 1. 475 sq. Acron ad Hor. carm. I, 28, 19. 479 'turdaque — unda.'
Acron ad Hor. carm. II, 14, 17. 483 Henuit — ora.' Acron ad Hor.
carm. III, 11, 16. 484 Acron ad Hor. carm. III, 11, 21. 514 ^flct
noctem.' Porphyrion ad Hor. serm. I, 3, 17. 551 ^et — iiivencas.'
Acron nd Hor. epod. 9, 22. 565 'Tityre — sub.' [Probi] de ult, syll.
p. 237, 36 K.

Aen. I, 1 'arma — cano.' Clodiani ars rhet. p. 590, 16 H. Ser-
yius in Donat p. 425, 16 K. Sergii de distinct. p. 485, 6 K.
'arma — Troiae' [Sergii] expl. in Donat. p. 535, 4 K. Martianus Ca-
pella p. 69, 6 E. 2 ataliam f. p.' Donati ars p. 396, 14 K. Ser-
vins in Donat. p. 444, 19 K. 2 sq. 'Italiam — litora.' [Sergii] expl.
in Donat. p. 511, 34 K. 3 ^multum — alto.' Donati ars p. 396, 29 K.

4 'saevae — iram.' Acron ad Hor. carm. I, 19, 1. 6 'genus n.
L.' Acrou ad Hor. serm. I, 2, 78; I, 6, 12. 'inferretque d. L.' [Probi]
de ult. syll. p. 253, 23 K. 7 Acron ad Hor. carm. saec. 54. 14
'dives o.' Acron ad Hor. serm. I, 1, 79. Porphyrion ad Hor. serm. II,
3, 142. 16 'hic i. a.' [Sergii] expl. in Donat. p. 559, 19 K. 24
[Sergii] expl. in Donat. p. 517, 21 K. 30 'relliquias^Servius in Donat.
p. 444, 10 K. 'reliiquias D.' Servius in Donat. p. 444, 18 K. 33
lulius Victor ars rhet. p. 437, 36 H. 34 sq. 'vix — dabant.' Acron
in Hor. art. poet. 146. 46 'ast — regina.' Acron ad Hor. carm. lU,
3, 64. ^ast — incedo.' Servius in Donat. p. 426, 35 K. 60 ^spelun-
cis a. a.' Donati ars p. 400, 4 K. 65 sq. 'Acole — jfluctus.' [Sergii]
expl. in Donat. p. 535, 7. 66 Acron ad Hor. carm. I, 3, 16. 72
Acron ad Hor. carm. I, 16, 1. 77 'iuBsa cap.' Acron ad Hor. epist.
I, 9, 12. 79 *tu — divum.' Acron ad Hor. carm. I, 27, 8. 84 *incu-
buere mari' cf. Acron ad Hor. carm. III, 3, 6. 85 sq. 'creberque p.
AfricuB.' Acron ad Hor. carm. I, 14, 5. 86 'et — fluctus.' Acron ad
Ilor. carm. III, 3, 6. 90 Aoron ad Hor. carm. I, 34, 6. 94 'o —
bcati.' Acron ad Hor. carm. I, 13, 17. [Sergii] expl. in Donat. p. 510,
9 K; 520, 3 K. 96 'o — Tydide.' [Sergii] expl. in Donat. p. 492,
28 K. 99 'saevus Hector.' Acron ad Hor. carm. I, 37, 29. 104
^proram avertit.' Porphyrion ad Hor. serm. I, 3, 35. 112 'inliditque
v.' Acron ad Hor. carm. I, 3, 24. 115 ^in p. f.' Martianus Capella
p. 474, 10 H. 126 ^stagna — commotus.' [Sergii] de ult. syll. p. 261,
6 K. 133 sq. 'iam — miscere.' Acron ad Hor. epod. 13, 1. 137
^uaturate f.' Acron ad Hor. carm. II, 11, 22. 143 'collectasque f. n.'
Acron ad llor. carm. I, 12, 30. 148 'ac — populo.' Porphyrion ad
Hor. epist. I, 15, 14. 172 de idiom. cas. p. 571, 3 K. 183 'aut

— celsis.' [Probi] de ult. syll. p. 227, 7 K. 194 'et — omnis.'

Probi cath. p. 36, 27 K. 195 Acron ad Hor. carm. II, 7, 20;

III, 14, 18. 198 [Probi] de ult. syll. p. 231, 23 K. 199 Por-

phyrion ad Hor. carm. I, 7, 30. 'o passi — deus.' Acron ad

Ilor. carm. I, 7, 30. 209 'spem v. s.' Acron ad Hor. carm. I, 37,
25. 212 fpars — secant.' Porphyrion ad Hor. carm. IV, 2, 50;
epod. 16, 35. Sorrins in Donat. p. 446, 37 K. 228 'oculos s. n.'

PBABPATIO. XXI

Acron ad Hor. carm. I, 1, 21. 241 'qiiem — laborum.' [Sergii] expl.
in Donat. p. 539, 3 K. 242 ^Antenor — sinus.' Donati ars p. 402,
30 K. 244 'regna L.' Acron ad Hor. carm. I, 37, 29. 257 Isidorus
p. 519, 26 H. 261 [Sergii] expl. in Donat. p. 659, 16 K. 261 'quando
— remordet.' Acron ad Hor. carm. I, 18, 4; III, 14, 13. 262 de ult.
syll. p. 260, 34 K. 263 sq. Acron ad Hor. carm. saeo. 40. 279
<^imperinm — dedi.' Acron ad Hor. carm. III, 3, 46. 287 sq. 'impe-
rinm — lulius.' Acron ad Hor. carm. IV, 16, 15. 289 sq, ^hunc —
accipies.' Acron ad Hor. carm. II, 10, 17. 293 sq. 'dirae — portae.'
Porph^riOn ad Hor. epist. II, 1, 265. 295 ^Baeva s. 8. a.' [Sergii]
expl. in Donat. 518, 20 K. 297 'et — alto.' Acron ad Hor. carm.
I, 2, 43. 345 ^cui — dederat.' Acron ad Hor. serm. I, 2, 28.
349 sq. lulius Kufinianus p. 52, 21 H. 350 'securus a. g.' [Sergii]
expl. in Donat. p. 556, 12 K. 352 ^vana — amantem' de idiom. cas.
p. 571, 18 K, 370 sq. 'ille — vocem.' Acron ad Hor. epod. 11, 10.
378 'sum p. A.' excerpta ex Grillii comm. in Cic. lib. I de inv.
p. 605, 11 H. 399 ^puppes -~ tuorum.' Donati ars p. 400, 26 K.
404 sq. 'pedes — dea.' Acron ad Hor. carm. I, 18, 11. 409 'ac

veras — voces.' Acron ad Hor. art. poet. 158. 418 'corripuere v. i.'
Acron ad Hor. carm. I, 3, 83. 430 'florea rura.' Martianus Capella
p. 473, 11 H. (168, 7 E.) 482 Acron ad Hor. carm. II, 4, 19. 520
Martianus Capella p. 13, 1 £. 527 'non — populare.' Emporius p. 563,
18 H. 530 [Sergii] expl. in Donat. p. 535, 13 K. 535 Acron ad
Hor. carm. I, 28, 21. 535 'nimbosus O.' Acron ad Hor. epod. 10, 10.
543 Acron ad Hor. carm. I, 31, 18. 565 'quis tanti inc. b.' omlssls
qnae interposita sunt Victorinus in rhet. Clc. p. 158, 27 H. 580 'et
p. A.' Acron ad Hor. carm. IV, 4, 27. 689 'os — simllis.' Victorinus
in rhet. Cic. p. 228, 12; 239, 5 H. 590 sq. Mumenque — purpnreum.'
Porphyrion ad Hor. carm. III, 3, 12. 593 Acron ad Hor. carm. I,
19, 6. 606 ^qui — parentes.' Acron ad Hor. carm. I, 10, 1. 614
'sic o. 1. e.' Donati ars p. 396, 4 K. [Sergii] expl. in Donat. p. 564
K. adn. 620 Acron ad Hor. carm. IV, 2, 10. 636 Acron ad Hor.
carm. I, 18, 6. 655 'duplicem — coronam.' Acron ad Hor. carm. I,
17, 27. 662 'sub — recursat.' Acron ad Hor, serm. I, 1, 9. Por-
phyrion ad Hor. serm. I, 1, 10. 665 Acron et Porphjrion ad Hor.
epod. 17, 56. 697 'aulaeis — superbis.' Acron ad Hor. carm. lU, 29,
16, 700 ^stratoque — ostro.' Acron ad Hor. carm. I, 27, 8. 704
'penujn st.' Acron ad Hor. epist. I, 16, 72. 720 'matris A.' Acron
ad Hor. carm. I, 19, 1. 726 sq. ^dependent — incensi.' Acron ad Hor.
carm. II, 16, 11. 727 'et — vincunt.' Acron ad Hor. carm. I, 27, 6.
734 'adsit — dator.' Acron ad Hor. carm. I, 7, 19. 742 ^erran-
tem 1.' Porphyrion ad Hor. serm. I, 8, 21. 744 ^arcturum p. h.' Acron
ad Hor. carm. HI, 1, 27. 750 'multa — rogitans.' Acron ad Hor,
carm. I, 9, 5. Donati ars min. p. 366, 4 K. 750 Acron ad Hor. carm.
IV, 2, 42. 755 sq. 'nam te — aestas.' Acron ad Hor. carm. I, 15,
35. Aen. II, 9 'suadent — somnos.' Acron ad Hor. epod. 10, 10.
'praecipitat nox.' Porphyrion ad Hor. serm. I, 3, 35. 16 ^abiete c'

I

XXII PRAEFATIO. .

Servina in Donat. p. 425, 18 K. 19 sq. 'penitas — complent.' Donati
ars p. 396, 14 K. 22 'dives opnm.' Acron ad Hor. serm. I, 1, 79.
Porphyrion ad Hor. serm. II, 3, 142. 26 'et longo — Incta.' Acron
ad Hor. carm. IV, 6, 12. 27 sq. 'iavat — locos.' Acron ad Hor. carm.
I, 2, 38. 27 'panduntar p.' Acron ad Hor. art. poet. 199. 29

schemata dianoeas p. 71, 6 H. 36 sq. 'pelago — flammis.' Acron ad
Hor. carm. I, 16, 3. 48 sq. 'ne — est.' Probi inst. p. 145, 19 et
24 K. 52 'ateroque rec' Acron ad Hor. art. poet. 151. 55 'impu-
lerit ferro.' lulius Rufinianus p. 54, 23 H. 68 [Sergii] expl. in Donat.
p. 523, 10 K. 69 'hea — inquit.' [Probi] de ult. syll. p. 256, 2 K.
74 'qao s. cretus' excerpta ex Grillii comm. iu Cic. lib. I de inv.
p. 602, 9 H. 77 ^cunota equidem tibi rex fatebor quaecamque' ex-
cerpta ex Grillii comm. in Cic. lib. I de inv. p. 602, 4 H. 78 'neque

— negabo.' excerpta ex Grillii comm. in Cic. lib. I de inv. p. 602, 6 H.
79 'hoc primnm' excerpta ex Grillii comm. in Cic. lib. I de inv. p. 602,

7 H. 96 'promisi nltorem.' Acron ad Hor. serm. II, 3, 9. 103
^iamdudum — Atridae' excerpta ex Grillii comm. in Cic. lib. I de inv.
p. 602, 1 H. 104 Acron ad Hor. serm. II, 3, 195. 126 sq. ^ectus

— sua.» Acron ad Hor. carm. I, 9, 21. 143 sq. 'oro — ferentis.'
excerpta ex Grillii comm. in Cic. lib. I de inv. p. 606, 5 H. 148
^ebliviscere G.' de idiom. cas. p. 569, 8 K. 160 sq. ^servata — fidem.'
Acron ad Hor. carm. III, 7, 24. 170 'aversa d. m.' Acron ad Hor.
carm. U, 4, 19. 197 'Larissaeas A.' Acron ad Hor. carm. I, 7, 11

207 sq. 'pars — legit.» [Sergii] expl. in Donat. p. 561, 17 K.
234 Mividimus maros.' Acron ad Hor. carm. III, 16, 13. 241 [Probi]
de alt. syli. p. 231, 15 K. 246 sq. 'tanc — ora.' [Sergii] expl. in
Donat. p. 528, 21 K. 261 ^Thessandrus St. d.' Acron ad Hor. carm.
IV, 9, 19. 268 sq. nempus — incipit.' [Sergii] expl. in Donat. p. 535,
11 K. 274 sq. 'ei — Hectore.' Probi inst. p. 146, 13 K. (om. 'qualis
erat. ') 281 Acron ad Hor. carm. IV, 5, 5. 306 schemata dianoeas
p. 76, 17 H. 333 'stat — corusco.' [Sergii] expl. in Donat. p. 538,
18 K; 564 K. adn. 355 sq. ^nde — nebala.' lulias Victor ars rhet.
p. 437, 9 H. 356 sq. 'quos — rabies.' Acron ad Hor. epist. I, 10,
40. 402 'nihil — divis.' Prisciani praeexerc. p. 553, 37 H. 413

'atque — ira.' Martianus Capella p. 475, 26 H. (171, 16 £.) 430
Mabentem p.' [Probi] le alt. syll. p. 225, 13 K. 442 sq. ^postesque —
gradibus.' Donati ars min. p. 365, 32 K. 502 Porphyrion ad Hor,
carm. U, 7, 12. 546 Porphyrion ad Hor. epist. I, 3, 32. 549 [Sergiij
expl. in Donat. p. 554, 12 K. 554 sq. ^haec — tulit.' Acron ad Hor.
art. poet. 35. 554 'haec f. P.' [Sergii] expl. In Donat. p. 539, 4 K.

593 'roseoque — ore.' Acron ad Hor. carm. UI, 3, 12. 615 sq.
'Tritonia — insedit.' Acron ad Hor. carm. lU, 3, 23. 632 sq. flam-
mam — recedunt.' Acron ad Hor. carm. saec. 43. 664 'hoc — parens.'
Servius in Donat. p. 424, 35 K. 683 'fundere 1. a.' Probus de nomine
p. 215, 15 K. 710 ^una — erit' Acron ad Hor. carm. UI, 9, 24.
719 sq. *donec — abluero.' Acron ad Hor. epod. I, 32. 774 'stete-
rnnt ~ haesit.' Servius ad Donat. p. 444, 25 K. 781 'terram H. v.'

PRAEFATIO. XXIII

[Probi] de ult. syll. p. 262, 4 K. 785—787 [Sergii] expl. in Donat.
p. 537, 20 K. Aen. III, 2 'ceciditqne s. I.' Acron ad Hor. carm. IV,
9, 18. 2 sq. cecidit — Troia.* [Sergii] expl. in Donat. p. 564, 4 K.
3 Acron ad Hor. cpod. 16, 25. 5 'auguriis a. d.' Acron ad Hor.
carm. saec. 39. 5 sq. 'classeni — Antandro.' [Sergii] expl. in Donat.
p. 528, 16 K. 11 'et — fuit.' Acron ad Hor. carm. III, 3, 40.
42 'non m. t. T.' [Sergii] oxpl. in Donat. p. 558, 27 K. 48 'obstipui
8t. c' [Probi] de ult. syll. p. 259, 10 K. 56 sq. 'quid — fames.'
Acron ad Hor. carm. HI, 16, 6. Porphyrion ad Hor. epod. 7, 20.
66 ^potitur» cf. Probi inat, p. 182, 32 K. 64 Acron ad Ilor. carm. II,
14, 23. 106 Acron ad Hor. epbd. 9, 29. 'centnm — magnas.' [Sergii]
ezpl. in Donat. p. 545, 8 K. 124 'pelagoquo v.' Acron ad Hor. carm.

1, 37, 16. 147 [Sergii] expl. in Donat. p. 536, 13 K. 161 'mutan-
dae 8.' Acron ad Hor. carm. saec. 39. 183 'casns C. canebat.' Mar-
tianns Capelia p. 474, 20 H. (169, 27 E.) 191 'vastum — aequor.'
Porphyrion ad Hor. serm. I, 1, 29. 195 'et — tenebris.' Acron ad
Hor. carm. I, 23, 5. 211 'insulae — magno.' Servius in Donat.p. 424,

30 K. 236 ^haud — faciunt.' Acron ad Hor. serm. X, 6, 130. 'haud

— iu88i.' Probi cathol. p. 21, 4 K. 270 'nemorosa Z.' Servius in
Donat. p. 423, 6 K.; 425, 3 K. 272 Porphyrion ad Hor. carm. I, 3,

2. 282 sq. 'iuvat — Argolicas.' Acron ad Hor. carm. I, 1, 23. 292
^'portuque s.' Acron ad Hor. epist. I, 7, 33. 343 [Sergii] expl. in
Donat. p. 536, 24 K. 343 'et p. A.' Acron ad Hor. carm. IV, 4, 27.

354 [Sergii] expl. in Donat. p. 548, 4 K. 'aulai m.' [Probi] de

ult. syll. p. 263, 23 K. 399 [Sergii] expl. in Donat. p. 558, 15 K.

409 Acron ad Hor. carm. saec. 42. 410 Porphyrion ad Hor. serm.

II, 2, 82. 427 'pube t.' Acron ad Hor. epist. I, 1, 32. 444 'foliis

— mandat.' [Sergii] expl. in Donat. p. 535, 23 K. 460 'cursus —
secundos.' Porphyrion ad Hor. scrm. II, 2, 124. 464 Servius in Donat.
p. 424, 27 K. 466 'Dodonaeosque 1.' [Sergii] expl. in Donat. p. 627,
2 K. 492 'lacrimis a. o.' [Sergii] expl. in Donat. 557, 19 K. 515
Acron ad Hor. carm. II, 8, 10. 521 'stellis A. f.' Acron ad Hor.
carm. III, 21, 24. 627 'stans c. i. p.' Donati ars min. p. 366,

31 K. 549 Acron ad Hor. epod. 16, 59. 653 'et n. Scylaceum.'
Acron ad Hor. carm. I, 16, 10. 563 'navifragnm S.' Porphyrion
ad Hor. carm. I, 16, 10. 673 'et c. f.» [Sergii] expl. in Donat.
p. 513, 18 K. 617 Wasto — antro.' Servius in Donat. p. 424, 12 K.
Sergii de syll. p. 478, 25 K. 647 'vastos — Cyclopas.' Servius in
Donat. p. 424, 13 K. Sergii de syll. p. 478, 26 K. 658 ^monstrum h.
ingens.' Probi inst. p. 143, 18 K. 686 Acron ad Hor. carm. I, 14, 9,

718 'factoqne — quievit.' [Sergii] expl. in Donat. p. 589, 3 K.
Aen. IV, 2 Acron ad Hor. carm. I, 18, 14. 'caeco c. i.' Acron ad
Hor. carm. I, 27, 16. 'et — igni.' [SergiiJ expl. in Donat. p. 497,
35 K. 8 ^unanimem — sororem.' Acron ad Hor. serm. II, 2, 8. 13
Megeneres — arguit.» Acron ad Hor. carm. I, 18, 7; epod. 11, 10.
22 'solus — sensus.' Servius in Donat. p. 424, 36 K. 35 Acron ad
Hor. carm. III, 22, 5. 41 'et Numidae i. c' Acron ad Hor. carm. III.

C

XXIV PRAEFATIO.

11, 47. 'inhoBpita S.' Acron ad Hor. epod. 1, 12. 62 Acron ad
Hor. carm. HI, 27, 17. 'aquosas O.' Donati ars p. 396, 16 K. 66
♦est — medullas.' Acron ad Hor. epist. I, 2, 39. 'est — interea.'
Probi inst. p. 186, 24 K. (om. 'mollis'.) 68 ^aritur i. D.' Acron ad
Hor. carm. I, 19, 7. 94 Huque p. t.' Acron ad Hor. carm. I, 32, 10;
lU» 2, 2. 132 'et odora c. v.' Acron ad Hor. carm. I, 1, 27; epod. 6, 6.

132 'Massjli.' [Probi] de ult. syll. p. 227, 30 K. 133 're^inam
t. c' Acron ad Hor. carm. IV, 6, 10. 143 sq. 'Xantbi — ApoUo.'
Acron ad Hor. carm. IV, 6, 26. 148 'crlnem fingens.' Aeron ad Hor.
carm. III, 4, 62. 153 sq. 'alia — caiQpos.' Acron ad Hor. carm. III,

12, 13. 170 'causa — famave.' [Probi] de ult. syll. p. 230, 14 K.
174 Prisciani praeexerc. p. 554, 7 H. 186 Mucet — culminis.' [Probi]
de ult. syll. p. 226, 26 K. 211 sq. ^femina — urbem constituit.' Acron
ad Hor. carm. III, 3, 20. 217 'potitur' cf. Probi inst. p. 182, 32 K.

224 'Tyria — exspectat.» [Sergii] expl. in Donat. p. 611, 12 K.
262 ^Tyrio — laena.' Acron ad Hor. epod. 12, 21. 266 sq. ^pulchram-
que — exstruis.' Acron ad Hor. carm. I, 2, 20. 317 'fuit — meum,'
Acron ad Hor. carm. I, 22, 21. 356 Acron ad Hor. carm. I, 10, 6.
366 Muris — Caucasus.' Acron ad Hor. carm. lU, 11, 32. 379 sq.
^scilicet — sollicitat.' Acron ad Hor. serm. II, 6, 54. 65. 381 Isidorus
p. 519, 28 H. ^i — ventis.' [Sergii] explan. in Don. p. 620, 2 K.
387 [Probi] de ult. syll. p. 239, 4 K. 419 [Sergii] explan. in Don.
p. 564 K. adn. 428 Acron ad Hor. epod. 17, 53. 460 'binc e. v.'
[Sergii] expl. in Donat. p. 568, 16 K. 473 'ultrices Dirae.' Acron
ad Hor. carm. I, 2, 1. 487 sq. 'haec — velit.' Porphyrion ad Hor. epist.
U, 2, 209. 611 nria v. o. D.» Acron ad Hor. carm. III, 22, 4. 512
Acron ad Hor. epod. 5, 25. 545 ^inferas — urbe.' [Probi] de ult.
syll. p. 236, 35 K. 651 ^degere m. f.' Acron ad Hor. carm. lU, 29, 42.

569 'heia age.' [Probi] de ult. sy II. p. 246, 26. 247, 26 K. 569 sq. 'eia —
femina.' [Sergii] expl. in Donat. p. 559, 2 K. 574 'solvite v. c' Acron ad
Hor. epod. 10, 1. 678 sq. 'et — feras.' Porphyrion ad Hor. serm. II, 3, 37.

590 'pro — ait.' [Sergii] expl. in Douat. p. 635, 10 K. 693 'ite —
remoB.' Donati ars p. 399, 10 K. 610 'dirae ultrices.' Acron ad Hor.
carm. I, 2, 1. 633 [Probi] de ult. syll. p. 226, 7 K. 661 sq. 'hauriat
— Dardanus.' Servius in Donat. p. 446, 33 K. [Sergii] expl. in Donat.
p. 663, 10 K. 696 sq. 'merita — diem.' Acron ad Hor. carm. I, 3,
17. 855 sqq. cf. Porphyrion ad Hor. carm. I, 12, 46. Aen. V, 13
[Sergii] expl. in Donat. p. 559, 6 K. (om. Hanti'.) 21 'nec — contra.'
Acron ad Hor. carm. I, 29, 16. 71 ^ore f. o.' Acron ad Hor. carm.
III, 1, 2. 122 'Centauro c m.' [Sergii] expl. in Donat. p. 628, 15 K.
123 'genus ^ Cluenti.' [Sergii] expl. in Donat. p. 636, 2 K. 184 'Ser-
gesto M.' [Sergii] expl. in Donat. p. 628, 15 K. 190 'Hectorei s.'
[Sergii] expl. in Donat. p. 537, 25 K. 261 'sub I. a ' Servius in Donat.
p. 424, 34 K. 298 ^quorum a. A.' [Sergii] expl. in Donat. p. 526,
24 K. 313 'tereti — gemma.' lulius Rufinianus p. 66, 6 H. 329
'caesis ut f. i.' Porphyrion ad Hor. carm. lU, 4, 29. 360 ^Danais —
refixum.' Acron ad Hor. epist. I, 18, 66. 384 ^quae f. s.' [Sergii]

PRAEFATIO. XXV

ezpl. in Donat. p. 539, 5 K. 407 'ma^animasque A.' Donati ars
p. 400, 16 K. 460 [Ser^i] expl. in Donat. p. 527, 1 K. 547 'Epy-
tiden t.' [Sergii] ezpl. in Donat. p. 526, 29 K. 588 Isidorus p. 520,

11 H. 596 'hunc — certamina.^ Acron ad Hor. epist. I, 18, 64.

663 'transtra p.' Servius in Donat. p. 443, 6 K. 704 sq. 'unum —
docttit' Acron ad Hor. epist. I, 6, 1. 735 'huc c. S.' [Sergii] expl.
in Donat. p. 528, 23 K. 738 Acron ad Hor. serm. 11, 5, 110. 745
'pleoa — acerra.* Acron ad Hor. carm. III, 8, 2. 801 'unde g. d.'
Acron ad Hor. cann. III, 27, 76. 810 'nube cava.' Acron ad Hor.
carm. JI, 7, 14. 838 Acron ad Hor. carm. III, 17, 7. 867 ^sale s.
8.' Acron ad Hor. serm. II, 8, 78. Aen. VI, 95 'tu — malis.' Acron
ftd Hor. serm. II, 5, 26. 142 'hoc — suum.' [Probi] de ult. syll. p.
234, 30 K. 158 sq. 'fidus — comes' Acron ad Hor. carm. II, 12,
16. 179 'itnr i. a. s.' Donati ars min. p. 365, 31 K. 202 Miqnidum
— lapsae.' [Sergii] ezpl. in Donat. p. 526, 29 K. 203 'gemina — si-
dunt.' Acron ad Hor. carm. I, 9, 5. 216 sq. 'feralis — constituunt.'
Acron ad Hor. epod. 5, 18. 247 ^cael. £. p.' Martianus Capella p. 259,

12 £. 248 «supponunt a. c' [Sergii] expl. in Donat. p. 542, 23 K.
268 'ibant — nocte.' Acron ad Hor. carm. I, 28, 16. 270 'sub 1. m.'
[Sergii] expl. in Donat. p. 564, 20 K. 278 'consanguineus L. S.' Acron
ad Hor. carm. I, 24, 5. 439 *noviens St.' [Probi] de uit. syll. p. 247,
9 K. 506 'et — vocavi.' Acron ad Hor. carm. I, 28, 36. 509
Triamides.' [Probi] de ult. syll. p. 225, 18 K. 515 ^cum — PergamH.'
Acron ad Hor. carm. lU, 8, 19. 542 'hac — nobis.' [Sergii] expl. in
Donat. p. 558, 17 K. 583 sq. 'qui — regnis.' Acron ad Hor. carm.
III, 4, 49. 609 'pulsatusve p.' Acron ad Hor. epod. III, 1. 647
Acron ad Hor. serm. II, 7, 20. 662 Acron ad Hor. epist. II, 1, 216.

692 'quas ego.' [Probi] de nlt. syll. p. 233, 27, K. 773 'Gabios
n. F.' Acron ad Hor. epist. I, 11, 7. 788 [Sergii] expl. in Donat.
p. 538, 17 K; 564 K. adn. 793 sq. /rcgnata — quondam.' [SergiiJ
expl. in Donat. 515, 29 K. 798 'axem n. t.' [Probi] de ult. syll. p. 256,
33 K. 803 'aeripedem.' Donati ars p. 396, 21 K. 838 'Agamemno-
niaeque M.' Donati ars p. 274, 1 K. 853 Acron ad Hor. epod. 17,
19. 876 sq. ^nec — alumno.' Porphyrion ad Hor. 6erm. H, 2, 82.
887 ^aeris in c. I.' [Sergii] expl. in Donat. p. 527, 8 K. 895 sq.
(non 896 sq.) schol. Hor. carm. HI, 27, 41. 897 'his ubi tnm.' [Probi]
de ult. syll. p. 246, 24 K. Aen. VII, 31 Porphyrion ad Hor. carm.
I, 2, 11. 45 fmaiu8*o. m.' Victorinus in rhet. Cic. p. 197, 38 H. 53
'iam m. v.' Acron ad Hor. carm. I, 23, 12. 84 cf. Porphyrion ad
Hor. carm. III, 18, 1. 91 'atque — Avemis.' Porphyrion ad Hor.
carm. III, 18, 1. 109 'adorea liba.' Acron ad Hor. serm. II, 7, 102.
147 'vina c,» Donati ars p. 400, 9 K. 172 'horrendum s.' Acron ad Hor.
epist. I, 10, 22. 202 'fugite' cf. Probi inst. p. 182, 28 K. 223—226 'qui-
bus — Oceano' schol. Hor. carm. II, 1, 31. 244 ^reliquias T.' [ProbiJ
de ult. syll. p. 259, 25 K. 289 'Siculo — Pachyno.' [Sergii] expl. in
Donat. p. 517, 26; 564, 13 K. 293 ^heu st. c' Probus de nomine p. 210,
27 K. 335 'ante — seniorque.' [Probi] de ult. syll. p. 254, 4 K.

XXVI PBAEFATIO.

337 'tibi n. m.' Acron sd Hor. carm. III, 8, 14. 359 'exQlibosne

datnr'. Emporius p. 563, 9 H. 387 'et — abdit.' Acron ad Hor.

carm. III, 4» 38. 390 ^etenim m. t.' [Probi] de nlt. syll. p. 252, 13 K.

399 Uorvamqne r. c' Servius ad Donat. p. 446, 23 K. [Sergii]
expl. in Donat. p. 563, 23 K. Uorvum clamat.' Donati ars p. 385,

26 K. Servius in Donat. p. 428, 21 ; 439, 1 K. 426 ^Tyrrbenas st. a.'
[Sergii] expl. in Donat p. 538, 15 K. 452 [Probi] de ult syll. p. 232,
16 K. 495 'ripaque — levaret.' Acron ad Hor. carm. II, 5, 7.

517 'sulpnrea — aqua'. Probi cath. p. 15, 30 K. 518 Hrepidae —

natos'. lulius Victor ars rbet. p. 437, 4 H. 634 'lento d. arg.'

Acron ad Hor. serm. II, 8, 78. 661 sq. 'Laurentia postquam — arva.'
Acron ad Hor. carm. U, 14, 7. 672 'Argiva iuventus.' Acron ad Hor.
carm. II, 6, 5. 733 sq. ^nec — Oebale' schemata dianoeas p. 71, 3 H.

775 'et — relegat' LSergii] expl. in Donat. p. 552, 28 K. Aen. VIII,
69 sq. 'rite — sustinet' [Probi] de ult. syll. p. 250, 27 K. 73 Acron
ad Hor. carm. I, 27, 4. 'Aenean — periclis'. Porphyrion ad Hor.

carm. I, 27, 3. 83 ^viridique — sns.' Donati ars p. 372, 8 K.

87 'et — unda'. Acron ad Hor. carm. I, 31, 8. 112 Muvenes —

arma'. Isidorus p. 519, 23 H. (om. 'quo tenditis? inquit'.) 119 '£u-
andrum p.' [Sergii] expl. in Donat. p. 527, 8 K. 127 'optime G.'

[Probi] de ult. sjll. p. 250, 1 K. 140 sq. Acron ad Hor. carm. I, 2,
41. 202 'tergemini n. O.' Acron ad Hor. carm. II, 14, 7. 207—211
Probi inst. p. 128 K. 215 sq. ^atque — nemus'. Porphyrion ad Hor.
epod. II, 26. 223 ^fugit o. £.' [Sergii] expl. in Donat. p. 539, 25 K.

224 ^pedibus — alas.' Acron ad Hor. carm. I, 37, 16. 291 sq.

'ut — lunonis.' Porphyrion ad Hor. epist. II, 1, 11. 298 'non — Tj-
phoens.' Acron ad Hor. carm. HI, 4, 53. 299 'arduus a. t.' [Probi]
de nlt. syll. p. 227, 3 K. 338--341 [Sergii] expl. in Donat. p. 519,

5 K. 347 sq. 'binc — nunc' [Sergii] expl. in Donat. p. 559, 21 K.
351 ^hoc — frondoso' [Probi] de ult. sjll. p. 226, 28 K. 361 'et

lautis m. c' Acron ad Hor. epist. I, 7, 48. 364 'aude — opes.'

Acron ad Hor. epist. I, 2, 40. 383 'Nerei.' Donati ars p. 396, 21 K.

402 [Sergii] expl. in Donat. p. 528, 14 K. 404 'ea v. 1.' [Sergii]
expl. in Donat. 525, 16 K. 406 'coniugis i. g.' Servius in Donat.

p. 447, 18 K. 409 'cui — vitam.' Probi catb. p. 24, 7 K. 454

Acron ad Hor. epist I, 2, 61. 483 'quid — caedes.' Servius in Do-
nat p. 448, 5 K. 591 'extullt Os s.' Acron ad Hor. serm. I, 8, 21.

616 Donati ars min. p. 366, 1 K. 634 'et -^ lingua.' Acron ad
Hor. carm. IIH, 2, 32. 668 [Probi] de ult. syll. p. 229, 27 K. 677
^fervere L.' [Sergii] expl. in Donat. 505, 34 K. 680 'stans — puppi.'
Donati ars min. p. 365, 31 K. 688 ^sequitur — coniunx' [Sergii] expl.
in Donat. p. 562, 23 K. 697 Acron ad Hor. carm. I, 37, 26.

699 sq. 'contra — tenens.' Acron ad Hor. carm. IH, 4, 57. Aen IX, 2
[Probi] de ult. syll. p. 223, 7 K. 26 'pictai v.' [Sergii] expl. in Do-
nat. p. 548, 3 K. 36 sqq. 'quis — heia.' [Sergii] expl. in Donat.

p. 535, 16 K. 38 ^bostis a. e.' [Sergii] expl. in Donat. p. 559, 4 K.

89 naeta d.' [Probi] de ult. syll. p. 236, 5 K. 106 Acron ad Hor.

PRAEFATIO. XXVII

earm. III, 1, 8. 114 Acron ad Hor. carm. II, 4, 24. 155 ^decimum
— annam.' Acron ad Hor. carm. III, 3, 28. 156 Porphyrion ad

Hor. epod. 16, 15. 182 'his — erat'. Acron ad Hor. epist. I, 10, 4.

241 Acron ad Hor. eplst. I, 2, 31. 321 sq. [Serg^ii] expl. in Do-
nat. p. 559, 24 K. 325 sq. ^qai — somnum' [Sergii] expl. in Donat.
p. 542, 3 K. 358 'pulchrosque t.' [SergiiJ expl. in Donat. p. 541,

27 K. 412 sq. 'ibique f.' Porphyrion ad Hor. serm. II, 1, 14. 497
[Sergu] expl. in Donat. p. 559, 18 K. 525 [Sergii] expl. in Donat.

p. 563, 26 K. 550 [Sergii] expl. in Donat. p. 564 K. adn. 552

'oontra t. fhrit.' Acron ad Hor. carm. III, 2, 9. 582 ^et f. c. H.'

Acron ad Hor. epod. 5, 21. 609 'versa — hasta'. Donati ars p. 395,
18 K. 610 'terga f. h.' Senrius in Donat. p. 424, 15 K. 617 sq.

^ite — DindymaV Acron ad Hor. carm. I, 16, 5. 668 'plavialibos

h.' Acron ad Hor. carm. III, 7, 6. 763 'et in tergum fugientibas i.
h.' schol. Hor. Aen. X, 6 sq. 'quianam — retro.' [Sergii] expl. in

Donat. p. 539, 7 K. 18 [Probi] de ult. syll. p. 220, 23 K. 'o pa-
ter\ [Probi] de alt. syll. p. 220, 21 K. 18 sq. [Probi] de ult. syll.

p. 220, 26 K. 20 ^ceruis — Rutuli' excerpta ex Grillii oomm. in Cic.
Ui>. I de inv. p. 605, 34 H. 36 schemata dianoeas p. 74, 27 H.

39 sq. 'nnnc — rerum' excerpta ex Grillii comm. in Gic. lib. 1 de iny.
p. 606, 1 H. 67 sq. 'esto — furiis' sohemata dianoeas p. 74, 15 H.

96 'cunctiqne f.' [Probi] de ult. syll. p. 231, 21 K. 108 [SergiiJ
expl. in Donat. p. 557, 17 K. 115 Acron ad Hor. carm. UI, 1, 8.
116 'hio f. f.' [Sergii] expl. in Donat. p. 539,; 2 K. 116 'solio —

anreo.' Acron ad Hor. serm. I, 8, 43. 136 sq. ^aut -— ebur.' Acron
ad Hor. carm. III, 7, 6. 137 'crinis c. I. cervix accipit.' Acron ad
Hor. carm. UU, 10, 3. 199 'fatidicae M.' [SergiiJ expl. in Donat.

p. 526, 24 K. 261 ^sUns ~ puppi.' Donati ars min. p. 365, 31 K.

317 'nec — durum'. [Sergii] expl. in Donat. p. 526, 28 K. 368

Probi appendix p. 195, 31 K. 394 Servius in Donat. p. 424, 23 K.

'Euandrius ensis'. Donati ars p. 374, 1 K. [Sergii] expl. in Donat.
p. 537, 24 K. ^Thymbre'. Donati ars p. 397, 3 K. 415 'saxo ^

Tboantis'. [Sergii] expl. in Donat. p. 541, 21 K. 493 'qalsqais h. t.'
Servias in Donat. p. 424, 16 K. 524 sq. 'per — precor.' [Sergii]

expl. in Donat. p. 535, 19 K. . 597 Acron ad Hor. carm. I, 1, 1.
649 'quo f. A.' [Probi] de ult. syll. p. 261, 11 K. 668 'Unton -> du<
xistL' Donati ars p. 372, 11 K. 670 'quo — abii.' Acron ad Hor.
carm. UI, 27, 34. 705 ^Cisseis — creat.' [Sergii] expl. in Donat

p. 537, 16 K. 709 sq. 'silva p. h.' Aoron ad Hor. serm. II, 4, 42.

727 'lavit — cruor.' Acron ad Hor, epist. I, 10, 40. 740 'ne

1. I.' lolias Rafinianus p. 58, 15 H. 745 'et ferreus u. s.' Acron ad,
Hor. carm. I, 24, 5. 746 ^in aetemam — noctem.* Acron ad Hor.

carm. I 28, 14. 764 'Nerei.' Donati ars p. 396, 21 K. 832 'san-
guine t.' Acron ad Hor. carm. lUI, 13, 12. 846 sq. Acron ad Hor.
serm. I, 10, 21. Aen. XI, 7 'Mezenti d. e.' Servius in Donat. p.

423, 5 K.; 425, 3 K. 14 «maxima res.' Emporius p. 563, 11 H.
27 sq. 'quem — acerbo' [SergiiJ expl. in Donat. p. 563, 28 K.

i

XXVIir PRAEFATIO.

55 sq. 'pudendis — aspicies.' Acron ad Hor. carm. II, 4, 20. 55

•Eiiandre.' Donati ars p. 392, 20 K. 397, 3 K. 93 [Probi] de ult.

syll. p. 231, 1 K. 262 ^adusque c. exulat.' [Sergii] ezpl. in Donat.

p. 510, 25 K. 517, 25 K. 309 Servius in Donat. p. 424, 20 K.

^ponite — quisque.' Servius in Donat. p. 422, 23 K. 328 sq. ^ipsi

— demus.' lulius Bnfinianus p. 52, 35 H. 389 'quid cessas.' Acron
ad Hor. serm. II, 3, 155. 476. Acron ad Hor. carm. IH, 4, 59.
492 [Probi] de ult. sjll. p, 261, 12 K. 538 [Probi] de nlt. syll. p. 261,
2 K. 697 [Probi] de ult. Byll. p. 226, 31 K. 627 [Probi] de ult.
syll. p. 253, 13 K. 653 'Turne — salus.' [Sergii] expl. in Donat. p.
535, 7 K. 657 'dia C Donati ars p. 400, 22 K. 686 [Scrgii]
expl. in Donat. p. 564, 20 K. 812 ^conscins a. f.' [Sergii] expl. in
Donat. p. 556, 15 K. 874. Acron ad Hor. carm. ni, 8, 23. 890
'arietat in p.' Servius in Donat. p. 425, 18 K: Aen. XII, 2 'defe-
cisse y. sua.' Clodiani ars rhet. p. 590, 15 H. 4 sqq. 'Poenomm —
leo.' Victorinus in rhet. Cic. p. 228, 4 H. 5 'saucius ille leo'
omissis quae interposita- sunt carmen de figuris v. 180 H. 52 ^longe

— erit.' Acron ad Hor. carm. IIII, 6, 6. 99 ^foedare — crines.'
Acron ad Hor. carm. HH, 13, 12. 208 sq. 'cum — caret.' Acrou ad
Hor. epist. H, 2, 69. 228 [Sergii] expl. in Donat. p. 542, 25 K.
316 sq.^ego — sacra.' [Sergii] expl. in Donat. p. 557, 22 K. 333
'bella — equos' [Probi] de ult. syll. p. 261, 3 K. 336 Acron ad
Hor. carm. I, 35, 17. 394 sq. Acron ad Hor. carm. saec. 61.

407 'pulvere — vident.' Acron ad Hor. carm. I, 9, 1. 449 ^audiit

adgnovit.' cf. [Probi] de ult. syll. p. 238, 4 K. 492 ^apicera —

tulit.' AcroQ ad Hor. carm. I, 34, 14. 500 'quis — deus.' Acron

ad Hor. serm. I, 6, 53. 672 ^hoc — cives.' Servins in Donat. p. 424,
24 K. 828 'occideritque — Troia.' Acron ad Hor. carm. III, 3, 40.

905 'genna 1.' Servius in Donat. p. 425, 17 K. Sergii de ped. 480,
16 K. 931 'eqnidem — inquit'. excerpta ex Grillii comm. in Cic.

lib. I de inv. p. 601, 35 H.

In variU lectionibus inserenda vel corrigenda:

Ecl. II, 9 lacertas Acron, IIII, 32 del. schoL Hor, V, 16

quantum lenta salix Acron. 39 carduus testdtier auctor de ttlt, syll.
40 del. schol. Hor. 85 donavimus de utt. syll. p. 238, 16 K. VI 40
occnltos Acron 62 cortices Donatus et Servius in Don. VIII, 11 desinit
Acron. 28 timidi Porphyrion fnon Acron). 49 at] an excerpta ex GriUii
comm. in Cic. lib. I de inv. p. 601, 8 H. IX, 9 veteris — fagi Porphyrion,
47 Caesaris] sideris Acron ad Hor. carm. IIII 15, 5. X 16 nec] non
Acron. illos expl. in Don, 51 meditabor expl. in Don. Oe. I 186 me-
tuensque inopi Acron. 198 quotannis de uU. syll. p. 226, 11 K.

203 illum in praeceps prono Acron. 222 Gnosia Acron. 236 cae-

rulea Acron. 251 illic Martianus Capelia. 280 et] ut Acron. 281
Pelion Ossae Acron et Porphyrion, 282 scilicet atque Ossae om. apud
Hauthal, in schoL Hor. 339 del. Acron. ^341 et tunc Porphyrion.
342 tunc Porphyrion. 388 tunc Acron ad Hor. carm. III 17, 12.

409 raptira] partim de ult. syll, p. 249, 4 K. 433 obtusis Acron.

PRAEFATIO. XXIX

457 ire iter de ult, syll. 499 qui Acron ut videlur iantum ad III 7, 28 :
nam fiauikaU ad hunc locum adnotatio pugnat cum ipso Acrone qualem edidit
ad I 20, 6. II 36 cultas Porphyrion 83 aut de ult, sylL p. 250,

10 K. 106 dlcere Acron 125 del. ^baud Acron^ 353 aestifer

Acron 488 in yallibus Acron 495 nec pnrpura luliua Rufinianus p,

60, 3 H. III 42 del. 'eia age Probi inst.> 89 Amyclei de ull. syil.
202 del. Miic Acron' 402 exportant Acron 492 at expL in Don.
IIII 447 Proteus Rufinianus p. 50, 36 B, 489 equidem Acron

511 del. ^maeret schol, Hor.^ 565 te] tu de ult, syll, Aen. I 65 et
muleere] emulcere expl. in Don. 72 Deiopeiam Acron 104 proram
Porphyrion 234 oliro] tot iam Viclorinus in rhet. Cic, p. 224, 7 H,
261 hoc tibi [SergiiJ expl, in Don. 320 fluenteis lulius Rufinianus p. 55,
23 /f. 494 cum luHus Rufimanus p, 55, 16 H, 593 que Acron

608 pascit Acron et Porphyrion II 25 rates corr, rati [ProbiJ de ult,
sylL cod. p. 242, 5 A. 55 impnlerit Rufinianus 281 aanctissima

Acron ad Hor, carm, IIII 5, 5 436 olizis cod, C. schematon dianoeas

p. 76, 22 H. 554 Priami finis Acron 56a obstipuit de ult, syU. p.

238, 5 K. 661 del. Servii ars III 126 Paron Acron 142 nega

bant de ult, syU. p. 225» 27 K. 191 qne om, Porphyrion 236 haut]
non Acron 238 sonitu [ProbiJ de ult. syU. cod. p. 252, 26 K. 343

et post Aeneas om, expL in Don. 453 fastidia Acron 545 capita

lulius Rufinianus p. 61, 20 H. IIII 8 male s. s. unanimem adloquitur

Acron ad Hor. serm, II 2, 8 41 hinc Numidae Acron 52 aquosusj
pronus Acron 132 Massylii [Pi^obiJ de ult. syU. 224 Turia Servius
in DonaL p. 416. 13 K. 379 his de ulL sylL p. 252, 30 K. 387 ve
niat de ult. syU, 428 negat et dimittere Acron 514 nigro — vene-
num Porphyrion ad Hor. carm. I 12, 27 559 iuventa Jsidorus p, 521,
21 H. 559 del. 'membra ac schoL Hor,* V 21 tantum] contra

Acron, cf. 27 27 te] nec Acron, cf. 21 198 aenea Acron 314

del. 'galea hac schoL Hor,^ 595 secat Acron 731 Latio est Acron

YI 203 geminae Acron 300 flammae schoL Hor, 315 setj quo
Acron 506 'manes magna schoL Hor.* del. 569 mortem] noctem

Acron ad Hor. carm, III 2, 31 672 hic] huic de ulL syU, p. 235, 10 K.

788 geminam aciem explan, in Donai. p. 538, 17 A^. 844 vel om,
Aeron YII 84 del. 'manat schoL Hor.' 244 Troiae de ulL syU,
282 quos illi Acron 389 euhie Acron 563 altis om, schem. dian.

p, 73, 2 H. 634 aut] pars Acron 661 Laurentia postquam Acron

715 qui] et Acron YIII 141 tollit] torquet Acron 202 Qeryonis
Acron 316 mos nec Viciorinus in rheL Cic. p, 160, 29 H. 344 Ly-
caeo de uli. syU. 228, 18 K. 397 tunc Rufinianus p. 52, 19 H, 591
del. 'protolit schoL Hor.' 700 tenens Acron IX 101 eripiat de uli.
sylL 114 del. 'viri schoL HorJ* 140 satis semel luUus Rufinianus p,

61, 3 H. 141 modo non Acron et Porphyrion 152 cava Aeron
326 extractus lulius Rufinianus p. 56, 6 H. 514 fluciuani Donaii p, 391,
3 K. exemplaria inter iuvatiubat iubet formas iiem ut VergUiani codices.

595 his de uU. sylL p. 253, 9 K, 653 aenidae Probi cod. X 33
del. 'si schoL Hor.* 108 ve explan, in Donat. '137 crinis c. I. cervix

C

XXX PRABFATIO.

Acron 524 per] et explan, in Donat, 705 creat expL in Don, 707
Ad velut de ult, sytt, p. 246, 13 K, 740 ne Ruftnianus XI 27 quem
non adeo virtntis expl. in Donat, 243 Diomedem Emporiug p. 562, 27
II, 263 exolat [SergiiJ cod, L. 384 strages acerb. de uU, iyll. p.

251, 30 K, 627 resolveuB de ult. syU. 874 sed] et Acron XII 6
tunc Fictorinus 84 qui] et Acron 210 arvos de ult. tyll. cod. p. 246,
9 K. 408 vides Porphyrion ad Hor. carm, I 9, 1 686 snblata Acron
700 que om, lulius Rufinianus p, 58, 16 H. 801 nec te schol, Hor,

Specimina scripturae quae in tabulis II sqq. exhibui
partim ad ipsos codices denuo expressa sunt, librorum FPR
Romae intercedente Enrico Brunnio; schedarum Veronensium
beneficio losephi lULueller professoris Patavini. Puteani {A)
exemplum splendissimum Pertzii libellus suppeditavit^ San-
gallensis multo minus elegans C. W. Muelleri programma
Bemense a. 1841 (anal. Bem. part. III); nam novum parare
frustra studui. Fuit spes Medicei libri nobilissimam sub-
scriptione paginam photographi ai*te meum in usum expres-
sum iri; quae cum nescio quo casu fefellerit, ne omnis litte-
rarum imago deesset; ad Fogginii fidem refugiendum erat.

Capitum elenchus.

Capiit r. De bucolicon temporibas 1

II. De georgicoD temporibafl 13

- m. De retractatis a poeta georgicia 22

- im. De interpolationibus georgicon 49

V. Emendationes qnaedam georgicon nuper prolatae ad-

duntnr 53

- VI. De Aeneide, qnalem reliquerit poeta et qnibus tem-

poribus scripserit 56

- Vn. De Vario et Tucca 88

- Vm. De obtrectatoribus Vergilii et de Q. Ascoaio Pediano . 9(5

- IX. De commentatoribns Vergilii 114

§. 1. de Q. Caecilio Epirota 114

- 2. de Pollione . 114

- 3. de C. lulio Hygino 117

• 4. de Inlio Modesto 121

- 5. de L. Annaeo Comnto 123

- 6. de Aemilio Aspro 128

- 7. de M. Valerio Probo 136

- 8. de Flavio Capro 166

- 9. de Urbano 167

- 10. de Velio Longo 169

- 11. de Q. Terentio Scanro 171

- 12. de Caesellio Vindice et Sulpicio ApoIIinari . . 173

- 13. de Helenio Acrone 174

- 14. de Hateriano 177

- 15. de Aelio Donato 178

16. de Carminio 186

- 17. de Avieno, Arriano, Polybio 186

- 18. de rhetomm et scbolasticorum lusibus .... 188

- 19. de Servio 189

- 20. de Probi qui dicuntur commentariis .... 192

- 21. de lunio Philargyrio 193

- 22. de scholiis Bernensibns 194

- 23. de scholiis Veronensibus 198

XXXII CAPITUM ELENC7UUS.

Caput X. Veteram de carminibas Vergilianis praeter commen-

tatores testiam qualis fides sit quaeritar .... 200

IX. Describuutar qaos adhibui codices 218

XII. De scriptura codicum antiquissimoram 231

- Xlir. Libroram mana scriptoram rationes explicantar . . . 265

§. 1. de codice A 265

- 2. - - Q 272

. 8. - - V 273

- 4. - - F 277

- 6. - - R 286

- 6. - - M 300

- 7. - - P 309

- 8. - - y 320

- 9. - - a 329

- 10. • codicibus 5c . 333

- 11. - codice h 337

- 12. - - c 341

- 13. - - OT 347

- 14. - - o . . 348

- 15. - codicibos Vindobonensibas 353

- 16. - aliis recentioris aetatis libris ... . . 353

- 17. praeter libros emendata 361

- XIIII. Yersas scholastici qaidam 369

Index grammaticus 383

Conspectus locorum, qui in QodXoihxxH AFGMPRV continentur . . 454

Index locorum, de quibus in prolegomenis disputatam est . . . 457

Index nominum et rerum 465

I

Caput 1.
De bucolicon temporibus.

Bucolicorum carminuin artiores terminos quam recentiorcs
f^iBtmi Asconius Pedianus, quem auctorem secuti sunt Probus
qui dicitur in vita p. 1, 12 K. (Suetonii rel. p. 53, 9 R.) et in
prolegom. ad bucol. p. 1, 7 K., Servius in praef. bucol. p. 96
L. et in vila commentario Aeneidos praemissa p. 1 L., Donatus
in Tita (Suetonii rel. p. 60, 5 R.), Phocas in vita versibus edita
(I. 1. p. 71, 30 R.). Illo igitur auctore bucolica edere coepit
Vergilius annos natus XXVIII, h. e. anno 712, incohataque Asinii
Pollionis suasu perfecit atque emendavit intra triennium, h. e.
si recte interpretor, annis 713 — 715. Quod cum non coniectura
adsecutum esse grammaticum optime instructum , qui si non ipsum
Vergilium, at certe amicum eius Cornelium Gallum consuluerat
(cf. Servius ad ecl. IV 12 praeter eundem et Philargyrium ad
ecl. ni 105 ciim Madvici de Asconio disputatione), sed ^constare'
et ^certum esse' ne minimo quidem dubitationis indicio addito
nostri auctores adnotaverint, ne nobis quidem sine gravissimis
causis flnes illos in adsignandis certae aetati singulis eclogis licet
relinquere. Et sane cogimur firmo atque indubitato argumenlo
nullo, modo ne ariolationibus aut argutiis indulgeamus. Quod ut
demonstrem, paucis singulae eclogae perluslrandae sunt.

Ac primum quidem carminum sive non perfectorum sive non
pditorum frustula illa, quae in ecl. IX 23 sqq. 39 sqq. laudantur,
^TUyre dum redeo* ex Theocritei idyllii tertii initio desumpta
cl ^huc ades, o Galatea^ ad undecimi Theocritei versns 45 sqq.
et 63 exemplum expressa, quanto ante hanc ipsam eclogam, si
quidem ante, orta sint definiri omnino nequit. Ne illud quidcm
^Daphni, quid antiquos^ (ecl. IX 47 sqq.) quanto post ludos
runebres in lulii Caesaris lionorem ^non muUo post obitum' eius

RTBBECK, PROLKGOU. 1

^ PROLEGOMENA,

(Plin. n. h. II 23, 93 cf. Sueton. Caes. 88 Seneca nat. qu. VII 17
Cassius Dio XXXXV 7) ab Octaviano celebratos, b. e. quanto post
annum 711 scriptum sit liquet. Nam a stella illa crinita, quae medio
die non ante medium lanuarium, cum sol in capricorno esset,
apparuerat, exorsus quidni vel aliquanto post, velut anno 712
sacris divi Caesaris constituUs (Dio XXXXVH 18) vorsibus exornare
poterat poeta salutem, quam spes crat in caclum receptuni Caesa-
rem populo Romano largiturum esse?

lam inter nostras eclogas decem certa temporis nota fere carent
secunda cum iertia, quinta, septima. Niliil enim eoiuvamur,
qiiod ante annum 719, b. e. ante Bavii mortem tertiam proptcr v. 90
scriptam essc necesse est*). Praeterea unum saitem , ante quintam
scriptas esse secundam et tertiam, ipsius poetae testimonio (V
86 sq.) constat; quintam autem nona antiquiorem esse Heynius pro-
bavit coU. IX 19 sq., qiiae dubitari vix potcst quin ad ecl. V 20 ct
40 respiciant. In quinta quidem fuere, ut Servius narrat, inter
antiquos interpretes qui necem et apolbeosin lulii Caesaris Da-
plinidis fatis subesse sibi pcrsuaderent. Curiosissiihi sane fueruiit
allegoristae illi in detcgendis nugis, quas silentio ceteris locis
praeterire maxime ex re erit, et nescio an bic quoque .4rmeniae
tigres V. 29 commemoratae inprimis acumen eorum excitaverint.
Nam testimoniis de consilio et tempore poematis antiquos inter-
pretes aeque ac nos destitutos fuisse inde apparet, quod atios de
fratris Flacci, alios etiam de amici Quintilii Vari Cremonensis
anno demum 730 mortui obitu ariolatos esse Servius adnotavit.
Quorum ab opinione longissime recesserunt, qui v. 8 et 15 Amyn-
tae nomine Cornificium poetam significari statuerunt, qui cum
certare cum Mopso dicatur, ante ipsam eius mortem, quae a. 713
accidit, eclogam nostram ut II et III scriptam perbibuisse ilios
consentaneum est : flrmaturque ca ratio certissimo indicio, si verum
tradidit Cledonius p. 1898 Cornificium usurpalum in hac ecloga
V. 36 plurali numero vocabulum 'bordea' noto illo versiculo de-
risisse. Qua de re infra diligentius dicam, ubi de obtrectatoribus
poetae disputabo. Ergo temporum quidem nolationibus noslris non
officeret, si^ quod vix ac ne vix quidem mibi persuadeo, Spobnii

*) Ac ne memoratu qnidcm satis digna cst allegonstartim ariolatio
V. 74 eo spectare quod ^ad Actiaca bella properantem AiigURtnm' seqni
Yoluisset Yergilins. (Servins ad 1. 1.)

PROLEaOMEKA. 3

coniectura (cf. Klausenus de Aenea et penatibus I 530 sqq.), ad
ipsa diyi lulii natalicia a. d. IV Non. lul. anni 712 primum sacris
celebranda aut non ita multo post eclogam quintam compositam
esse, verum adsecuta esset.

Nam poterant eodem anno etiam quae quintam antecesserunt
secunda et tertia absolvi. Quarum prior, si ordinem ab ipso
poeta I; I. indicatum sequimur, habenda est secunda. Nec per
se obstat, quod idem summa aestate cantari Corydoni» querellas
V. 8 sqq. 66. 70, verno tempore Damoetae et Menalcae carmina
amoebaea (III 56 sqq.) voluit. Sed possit facile ordo etiam in-
verti. In illa autem pervulgata, ut videtur, et minime absurda
hominum eleganliorum sive opinio sive scientia erat Alexidis no-
mine serviim quendam Asinii Pollionis, Alexandrum, significari,
^quem Vergilius rogatus ^ad prandium cum vidisset in minislerio
omnium pulcherrimum' et adamasset, dono ab ero accepisset
(Serviu3 ad ecl. II 1. 15 schol. Bern. ecl. II 1 Donatus p. 57,
1 R.). Cui narrationi qui locupletissimus testis existere poterat,
Propertius, cum huius ipsius carminis in eleg. III 33, 73 mentionem
faceret (^felix intactum Corydon qui temptat Alexin agricolae do-
mini carpere delicias'), eum sane dolendum est nihil eiusmodi me-
moriae prodere voluisse. Quo disertior in munere illo gratioso
praedicando MarUalis (V 16 VII 29 VIII 56, 12), sed is. cum
Maecenatero pro Pollione nominet, vagos se magis rumores quam
historiae fidem sequi fassus. Quid quod etiam Caesaris puerum
aliquem atque adeo Caesarem ipsum alios protulisse apud Servium
legimus. At fide dignior Apuieius, qui in libello elegantissimae
doctrinae et multae lectionis, apologiam dico, c. 10 loco eodem
quo m^morabilem de Lesbia Catulli et Cynthia Propertii notitiam
inseruit, illa quoque de Alexide Maronis confldenter posuit:
^qnanto modestius tandem Mantuanus poeta, qui i(idem ut ego
puerum amici sui Pollionis bucolico ludicro laudans et abstinens
nominum sese quidem Corydonem, puerum vero Alexin vocat.'
Quaroquam exemplorum similitudines qui captaret quibus suam
causam tueretur, num is ipse in talis commentatorum fabulae
veritatem diligentius inquisierit, an, si inquisivit, ea tantum quae
vera esse sibi ipse facile persuaserat, protulerit, quis dicat? Sed
restat unus, cui securi credere possumus, Donatus, si quidem
quae eius nomine inscribitur vitam Vergilianam rcscctis pannis
interpolatis a Suetoni qui de poetis librum bonae frugis plenum

1*

4 PROLEGOMENA.

^concinnaverat, auctoritate pendere recte hodie statuunt^). Quodsi
famiiiaritatis cum Pollione contractae documentum est ecloga
secunda^ ne potest quidem ante annum 711 exeuntem, quo
ille, qui antea in Hispania fuerat, primum Galliae Transpadanae
praefectus est, composita haberi, probabili autem coniectura vix
ipsius anni 712 aestate antiquior putanda erit. Nam tum eam
natam esse cum Pollio Galliam Transpadanam teneret, e^pressis
verbis docet Servius ad ecl. II 1. Ceterum quamvis Alexandri
formam laudibus celebrare voluisse poeta recte statuatur, tamen
uon tam amoris vesani et infelicis monumentum quam iucundae
artis specimen elegantissimum edendi consilium fuit'^'^).

Repetuntur autem formosi Alexidis laudes a Corydone in ecloga
septima (v. 55 sq.), et cantari eas verno tempore finxisse poetam
versibus 6 et 13 efficitur: praeterea nihil. Nihili enim omnino
sunt hominum doctorum conamina ex naturae descnptionibus hic
illic insertis ipsum, si dis placet, mensenf quo singula carmina
scripta esse necesse sit eliciendi. Itaque septimam scimus recen-
tiorem secunda, antiquiprem ultima, h. e. decima esse, et qui
Corydonis famam, quae eo tempore nata esse dicitur (v. 70), ad
Vergilii poesiu referendam esse statuerit, propius ad initia quam
ad ultima bucolicae artis specimina Corydonis cum Thyrside cer-
tamen collocabit***).

Item nascentis rusticae musae, sed adultae iam satis cum
Pollione familiaritatis documenta tertiae sunt versus 84 — 91.

Secuntur rapinarum annis 713 et 714 factarum monumenta
eclogae prima et nona. Inruebant enim ea tempestatc veterani
in colonias totam per Italiam legionibus XXXIV triumvirorum iussii
adsignatas nec contenti agris lege sibi concessis vicina quoque, si
quae eis maxime placerent, vi occupabant (Appian. b. c. V 13),

*) De ceteris amoribus Yergilii qaae indagasse sibi viBus est Ge*
bAuems p. 24 obtrectatoribus reliqui.

**) Qnod Amyntam (v. 35. 39) nescio qnis apud Servium voluit Corni-
ficium poetam intellegere, qui anno 713 mortuus est, nugas videtnr
protnlisse.

***) Codri persona v. 22 qni Cornificium poetam tangi prava sane
coniectnra voluernnt, si qnidem omnino tcmpomm rationcm habcbant,
non recentiorem anno 713, qno ille obiit, eclogam septimam habere
debebant.

FBOLEGOMENA. 5

y

tota raniilia oiunique rei iloniesticae supeliectile arrepta (Dio
XXXXVIII 6). Quo factum est ut Cremonensium quoque flnes,
quia non suflOcerent, transgressus Octavius Musa, limitator a Cae-
sare Octaviano datus, ut ofiTensam quandam Mantuanorum uicisce-
retur, per XV miiia passuum agri Mantuani vicini sciiicet Cre-
monae perticam miiitarem porrigeret (Servius ad ecl. IX 7 : cf. v.
28) et ipsum Vergilium nostrum patrimonio expelleret, qui sexa-
ginta veteranis locum daret^). lam Itaiici rebus suis miserrime
spoliati undique omnes, iuvenes senes mulieres etiam cum infau-
tibus Komam confluere, in foro et in templis supplices considere,
rerum stiarum ruinam publice conqueri, iniquiores etiam pro-
scriptionibus spoliationes illas, quibus immerentes pariter atque
inimici adficerentur (Appian. b. c. V 14), detestari, lacriinis ac
tumultu ipsorum civium animos commovere (Appian. b. c. V 12).
Fuit inter hos suppUces Vergilius, qui potentiorum amicorum, in-
primis Asinii Pollionis et Cornelii Galli (Probus p. 6, 1 K.) in-
terventu perfecit ut Octavianus, qui dum pasceret miiitum avari-
tiam, togatorum quoque animos quantum fieri posset sibi conciliare
sluderet, sua poetae restitutum iri promitteret (ecl. I 44 sq.).

Et reduci Anides per triumviros agris adsignandis, quos ab
Octaviano missos esse Servius narrat, sua restituta esse**) recte
concluditur ex prima ecloga, qua otio et securitate fruentem
poeta senem rusticum grato animo dei illius, qui ipsi est, Octa-
viani benivolentiam ita extoilere fingit, ut similem felicitatem
ceteris quoque popularibus foras turbatis impense exoptet
(cf. v. 12. 70 sqq.). Mox tamen extrema fere aestate anni 713
exorto beilo Perusino Pollio, ut L. Antonio et Fulviae auxilium
ferret, Galliam Transpadanam reliquit et in locum eius legatus
ab Octaviano substitutus et agris dividundis praefectus est Aife-
nus Varus (Servius ad ecl. VI 6 IX 10. 29), qui quid commune
liabuerit cum Horatii (serm. I 3, 130) et scholiastae Horatiani
lcto tonsore in tanta commentatorum ignorantia enucleari non
potest. Certe qui anno 713 legatus fuerat, anno demum 755
consulatum adsecutum esse non magis probabile est, quam qui

*) Probus p. 5, 35 K., qui non suffecisse solum Vergiiii agmm tantae
multitudini, sed adsumptum in eius usum esse tradit.

**) Prolegg. bucol. 'postea ab Augusto missis triumviris et ipsi in-
teger ager est redditus et Mantuanis pro parte'.

b FBOLEGOMCNA.

niodo abiecta tonslrina inlra annos 709 et 711, si L. Schwabium
(quaest. Catulf. p. 84) sequimur, Servii Sulpicii Rufi discipiina
Romae usus erat, eum quattuor vel duobus annis post legatum
ab Octaviano factum esse. Quod autem Cremonensem lctum dicit
commentator ille, vereor ne eodem errore inductus sit, quo alii
apud Servium (ad ecl. IX 35) etiani carmina aliqua composuisse
^successorem' Servii Sulpicii adnotaverant: nimirum de Quintilio
Varo Cremonensi poeta et amico Vergilii fando audiverant.

Sed quisquis fuit noster Alfenus Varus, certe prOmissis ami-
cum se cum Vergilii (cf. Probi vita p. 53, 4 R. et Donati p.
59, 1 coll. 53, 4 R.) tum ceterorum Mantuanorum (ecl. IX 7 —
11) prioio gessisse videtur. Quibus ipsis ad laetam spem erectus
poeta ut et gratum animum probaret et legati benivolentiam in-
signi artis beneficio sibi suisque couciliaret, peculiare poema, quo
viri a musis minime alieni (VI 11 sq.) res domi belUque gestae
describerentur, adgressus erat. Cuios exordium ipse repetit in
ecl. IX 27—29, unde intellegitur, Mantuanos quidem praedia sua
nondum, certe non omnia tum recuperasse.

Sed male rem administravit Varus, qui *cum iussus tria milia
passuum a muro in diversa relinquere vix octingentos passus aquae
quae circumdata erat admetiretur ' , niliil Mantuanis praeter pa-
lustria reliquisse a Cornelio Gallo, qui triumvir agris dividundis
vel erat vcl fuerat, oratione in eum nescimus quando babita ac-
cusatus sit^). Et amisisse Mantuam infelicem ^campum pascentem
niveos herboso flumine cycnos' queritur poeta etiam in ge. II
198 sq.

*) Servius ecl. IX 10 ^alii dicnnt VergiUum oBtendere volaiMe qaod
Mantuanis per iniquitatem Alfeni Vari, qni agros divisit, praeter pa-
lustria nihil relictum sit, Bicut ez oratione Cornelii in Alfenum osten-
ditur: cum iuBsus tria milia*passu8 a muro in diversa relinquere, ui
octingentos passus aquae, quae circumdata est, admetireris reliquisti'.
In quibus ut correxit Vossius vix scribens. Reliqua autem, quae nuper
Peerlkampus quoque Mnemos. X 281 temptavit, ex ipsis Servii verbis
supplere quam mutare malo: addenda enim puto vel ante vel post refi-
quisti Yerhnm haec fere: 'Rt^7 Mantuanis praeter palustria^ , quae cum
semel scripsisset librarius repetere noluit. Ccterum facile inteilegitur,
minime necessario, ut Henricus Meyer oratorr. Kom. fr. p. 514 statnit,
anno 713 hanc orationem habitam esse, sed potuisse aliquanto post^ln
alia causa hanc iniquitatem praeter alia graviora commemorari.

PROLISaOMEMA. /

Nec firiuius huic Varus adversus veteranorum licentiam praestiUt
auxilium , quibuscum denuo illi de flnibus praediorum lis acerrima
exorta est. I)e qua tamen non satis congrua in scholiis uostris iegun-
tur. Nam alii in Servianis et in Donati ad bucol. prolegomenis, item
ad eci. III 94 et IX 1 ab Arrw centurione narrant agrum occu-
patum fuisse, quem cum Roma reversus poeta restitui si|)i ius-
sisset, paene ab illo interemtum fuisse, nisi se in Mincium fluvium
praecipitasset. Sed haec quam parum accurate narrata sint ex
eis quae supra exposui, maxime ex ecloga I elucet, quae talis
dimicationis mentionem nullam exhibet. Militis autem nomen
aliud tradit Probus p. 6, 3 K. ^promeruit . . . ut agros suos reci-
peret, et eo facto concitaverat in se veteranos adeo, ut diMilieno
Toronc primipilari paenc sit interfectus, nisi fugisset, ut conte-
statur ipse, cum ait: quod nisi me' e. q. s. (ecl. IX 14—16).
Nec pugnant cum his quae in scholiis Servianis ad ecl. IX 1 le-
guntur ^sane alii ordinem huius eclogae ita exponunt: cum im-
munitatem agrorum Vergilius inpetrasset, lis est exorta de finibus
inter eum et eos, qui in proximo agros acceperant, ex quibus
Ciodius quidam dixit, se omnem litem amputaturum interfecto
Vergilio, quem poeta stricto gladio se insequentem fugit in taber-
nam carbonariam et beneficio institoris ex alia parte emissus ser-
vatus est. ' Quae sic inter se concilio, ut sexaginta illorum
veteranorum, qui Octavii Musae auctoritate anno 713 Vergilium
agro expulerant, centurionem Arrium fuisse coniciam (et quadrant
huc Serviana ad ecl. I 48: ^nam a monte usque ad lacum et
inde usque ad arborem quandam fuerat Arrio donata possessio');
alteram vero inruptionem factam esse a Milieno Torone primi-
pUari cum militibus, ex quibus, cum ad iurgia res venisset, Clo-
dius ille immanis latro extitit, cuius violentia, ut Donati p. 59,
7 R. verbis utar, Mn altercatione litis paulum abfuit quin occi-
derctur'. vales noster.

Iterum igitur hic expulsus perfugium cum suis, etiam cum
patre, iuvenit in villula, quae magistri olim in philosophia (Servius
ad ecl. VI 6 schol. Veron. ad ecl. VI 9), Syronis fuerat, non iam
erat (catal. XI): id hospitium argumento esse epigrammaii
quod in catalectis legitur decimo Scaliger monuit. Nec in-
probabilis virorum doctorum coniectura est, ibidem natam esse
eclogam nona;»,^quae dubitari non potest quin consilium
auctoris liierit u^ ab ipso Octaviano legeretur. Ita autem vim

i

S FROLEaOM£NA.

sibi iniatam conqueritur, ut carminuin quoruudam» quae maxime
imperatori placuisse videri possunt, memoriam lectori quasi in
animum revocet. Menalcan enim non pastorem, sed ipsum poetam
uoslrum intellegendum esse etiam expressis verbis adnotavit Quin-
tilianus VIII 6, 47. Ac tum mediocriter adhuc noto, ut ait Do-
uatus p. 59, 5 R., opem tulit Maecenas (cf. MarUalis VIII 56, 9,
quamquam his in rebus auctoritas eius nuUa, et carm. ad Pison.
218 sqq.) videturque pervicisse ut poeta saltem in integrum resti-
tueretur.

Sed quamvis laudcs beneQciis minus quam spes fuerat me-
ruisset, non eum se Varum gessisse ut amicitiae cum Vergilio
vinculum rumperetur, docet ecloga sexta^ qua etsi splendidi
iHius poematis consilium se deposuisse poeta profitetur, quod
scilicet regibus et proeliis canendis se inparem senserit, taraen
promissis ita stat, ut honoriflco exordio praemisso Sileni persona
usus iucundam communjs magistri Epicurei Syronis memoriam
veteri sodali tenui harundine resuscitet. (schol. Veron. p. 74f
5 K. Servius ad ecl. VI 13 Donati vita p. 59, 1 sqq. R.)

Ceterum memoratu certe dignum, fuisse eodem tempore Lu-
citm quendam Varum Epicureum, Caesaris amicum, cuius Quin-
tilianus VI 3, 78 mentionem fecit, de quo cum praeterea nihil
traditum sit, refutari quidem Massoni coniectura, eidem a Ver-
gilio eclogam sextam dedicatam esse, certis argumentls non
poterit. Ut qui Z. Alfenum Varum pleno nomine appellavit Jo.
Uenricus Vossius ad ecl. VI p. 291 minime videatur a probabi-
litate aberrasse; nisi quis forte Weicherto (de L. Vario poeta
p. 131) auctore Spaldingii coniecturam probabiliorem habuerit
(in praef. ad Quiutiliani vol. II p. VII prolatam), qua Quin-
liliae, non Alfenorum gentis L. Varus Epicureus fuisse statuitur.
Contra qualis sit grammatistarum nostrorum , si dis placet,
doctrina luculento exemplo docent ea quae in Servianis ad v. 11
huius eclogae scholiis ^commentatores' narrare feruntur. Cytheris
nimu*um meretrix, quam in ecloga X Lycorida vocaverit, cum
postea in theatro hanc de Sileno cantasset, stupefactum Ciceronem
cuius esset requisivisse et cum eum tandem aliquando cognovisset,
dixisse et ad suam et ad illius laudem ^magnae spes altera Romae',
quod postea a Vergilio ad Ascanium [transl^lum esse. (Aen. XIl
168.) Scilicet postquam primum anno ni fallor 714 ineunte poeta

PROLBGOMENA. 9

carmen illud recitavit, Ciceronem, quem a. d. VII Id. Decembr.
anni 711 constat interfectum esse, in theatrp plausibus illis inter-
faisse, de quibus contigit ut Donati vulgata non contaminati p. 60,
6 sqq. R. et diaiogi de or. c. 13 testimoniis saniora doceremur.
Quae Ita inter se differunt, ut cum Donatus crebro in scaena
quoque per cantores proftuntiata esse bucolica narret, Maternus
in dialogo nec bucoiica nominet et unius cuiusdam Vergilianorum
versuum in theatro recitationis mentionem faciat tanto favore
acGeplae, ut surrexerit populus universus et forte praesenlem
spectantemque Vergilium veneratus sit quasi Augustum. ,

Vel extremo anno 713 vel ineunti 714 adsigtianda est quarta
ecloga, qua Asiiffo PoUione consule designato fllii nascentis (v. 7.
8. 10. 60) b. e. certis vaticiniis promissi, nondum nati, C. Asinii Galii
postea Salonis a. 715 a patre captis Salonini agnomine praediti
(de quo vide Drumannum II 12 sq.) genethliacon et de aureo sae-
culo vaticinium a Volcatio nuper aruspice a. 710 prolatum (Ser-
vius ad eci. IX 47) continetur, quod iam in eo es^e ut pueri
illius et patris consuiis, qui hoc anno 714 foedus Brundisinuni
inter Caesdrem et Antonium composuit (Appian. b. c. V 64), au-
spiciis ratum flat (v. 11) nuntiatur. Testimonium de his extat As-
conii Pediani apud Servium ad ecl. IV 11*); quod conflrmatur
Hieronymi Suetonio auctore usi notatione Oi. 198, 2 (p. 86 R.):
'^Gaius Asinius Gallus orator Asini Pollionis fllius, cuius etiam
Vergilius meminit' Item Poliionis fllium intellexit Macrobius
Sat. III 7.

Revertenti ni failor Asinio Pollioni ex lUyria, ubi is Parthinos
devicerat (v. 13), sed foris etiam versanti (v. 6 sq.)**), ergo
ante triumphum a. d. VIII Kal. Novembr. a. 715 celebratuni
niissa est ecloga octava, qua digna Sophocleo cothurno, h. e.
ipsius PoUionis arte, facta eius olim aliquando corroborandis viri-
bus reservans (v. 9 sq.) poeta bucolica interim carmina duo,
coepta olim amici iussu (v. 11), Theocriti pharmaceutriam (II) et
comastam (III) imitando expressa complexus alterum alteri lepide
opposuit. •

*) 'Asconius Pedianus a Gallo audisse se refert, hanc eclogam in
honorem eius factam.'

**) Dabitat poeta utrum ^iam^ Timavum transgressus Italiae fines
adsectttas sit imperator an ipsam Illyrici litoris oram legens naviget.

10 PROLEGOHCNA.

UlUmam edogaruni decimam esse constat versu primo, ei
credimus Servio Cylherida, libertam Voluronii, amatam a Corne-
lio Gallo poeta, Lycoridis nomine significari, quamquam falso idem
narral, Antonium in Gallias proficiscentem secutam esse mimam.
Nam is iam anno 708 missa Cytheride mima (quam lectica inter
lictores Antonii portari anno 705 queritur Cicero ad Att. X 10,
5 et 16» 5 epistolis) Fulviam duxerat

Contra quodMarUnus staluit anno 717 ineunte demum scri-
ptam esse hanc eclogam, primum minime inde, quod frigora Rheni
V. 47 coinmemorantur, sequitur, voluisse poetam eo insigne M.
Agrippae factum quo is secundus Romanorum cum exercitu Rhe-
num transgressus est (Dio XXXXVUI 49) tangere. Nam poteral
ni fallor Gallus tam alroces amicae labores soUicito animo fingere,
eUamsi distinctius nibil sciret nisi eam perque nives alium per-
que horrida castra secutam esse (v. 23). Nec dubito quin
similia metuerint vel se metuere dixerint multae uxores et
amicae et matres et sorores suis vel maritis vel filiis vel fratri-
bus vel amicis proficiscenUbus et profectis ' in Galliam Tran*
salpinam, etiam ante Agrippam, velut anni 715 aestate, cum
post pacem cum Sexto Pompeio factam Caesar ipse ig xr^v
KekxixYiv iidQfia raQaa^oiiivriv (Appian. b. c. V 75), unde
mox rev.ersus Agrippam depugnaturum Gallos seditiosos supra
Alpes misit. Atque ipsum Agrippam consentaneum est anno 715
exeunte et profectum esse in provinciam et victoriam illam nobi-
lissimam ab Aquitanis reportavisse (Appian. b. c. V 92). Ut
eUamsi largiremur versu 47 Agrippae expediUonem significari, ta-
men minime necesse foret ultra .anni715 terminum in adstgnando
eclogae X tempore evagari.

Sed omnino vix multo firmiore niUtur fundamento explicaUo
ista, quam si quis vel primam eclogam propter Britannos v. 66
commemoratos ad annum 727, quo Augustus in Britanniam pro*
fecturus erat, referre vel quod in quarta v. 36 iterum ad Troiam
magnum missum iri Achillem vaUcinium legitur, de Octaviani
post pugnam AcUacam itinere AsiaUco cogitart animum inducat.

Olim baec de bucolicon temporibus conscripseram, cura Ca-
roli Schaperi novissima de eadem re disputaUo in Fleckeiseni
annalium t. LXXXVIIU et LXXXX p, 663-657 et 769—794

PROLEGOMENA. . 11

prodiit. Oiii eas tanluin eclogas, quae vere bucolicae poesis spe-
dem prae se reruni, scif. I. IL III. V. VII. VIII. IX inde ab anno
712 iisque ad 716 fere compositas esse concedit, reliquas tres
(IV. VI. X) perfectis demum georgicis at4]ue epici eiiam poematis
periculo minus feliciter facto intra annos 727 — 729 suadente
Asinio Pollione scriptas et altera bucolicon editione facta ceieris
adiuncias esse coniecit. Qua ille opinione quod vetcnim testi-

r

moniis coniempiis flnxit quae ne Asconius quidem Pedianus
fando audiverai, condonandum fortasse essei, si aliorum argumen-
torum necessiiaie pervicisset senieniiam. De qua tamen mihi
quidem minime persuasit. Nam primum verba poeiae cavillaius
magis quam interpreiatus esi, nec agnovii ipse in decima ecloga
cavillationem , per quam Daphnidis infelicis quereilis ad Gallum
fesiive translaiis adsumptisque huius ipsius carminibus risisse Ver-
gilius luciuro amici et ridendo sanavisse animum eius, non serio
commiseratus vel consolaius esse puiandus est. At ille mortui
anno 728 Galli desiderium lepidissimo poeroate exprimi slatuii,
quamvis nuUa moriis mentio insit, immo vivus esse fingatur v. 3
(*negei quis carmina Gallo?' an mortuo neget?) et 71 sqq. (^vos
haec facleiis maxima Gallo, Gallo, cuius amor taniuro mihi crescit
in horas, quantum vere novo viridis se subicit alnus': quis enim
imaginem de pallidae umbrae desiderio a veris laetitia mutua- .
biiur?)

Nec video cur in sexia ecloga vv. 64—73 aptius de moriuo
quam de vivo Gallo fabulam Silenus narrare staiuatur. Certe
vivus a Musis Ascraei senis calamis donari flngiiur: neque enim
moriuus Euphorionis carmina imitatus esi. Atque omnino de
moriui amici memoria ulla cogitari vetai, quod de mutaio geor-
gicon libri quarii * exiiu Servium iradidisse in capite teriio vi-
debimus. Quo autem speciei, quod in eadem illa ecloga ^reges
ei proelia' canere se conatum, sed ab ApoUine revocatum esse
Vergilius significai v. 3 sq., supra docui. Ex quarta deniquc
Schaperus audacissima coniectura Pollionis memoriam omnem
extirpari vult inferendo v. 12 iuitio orbis, Non enim alium aurei
quod promitiiiur saeculi auctorem Cogitari posse sentit nisi ipsura
Augusium eumque non alio tempore nisi iuncto Marcelli et luliae
matrimonio a. 729. Ego vero non duhito quin nltimae illius
aetatis a Cumaea sibylla praedictae sunirnum vindicem ac praesi-
dero Augusium haberi voluerit Vergilius, ai initia tam beati sae-

12 . PROLEGOHBNA.

culi qiiidni a Salonini natalil)us eo consilio repetere polerat, ut
divinae cuiusdam laudis splendore «patroni potissimum et prolem
et consulatum exornaret? Quid quod expulso Pollionis nomine
totam per eclogam nullo verbo significatur, quis tandem sit con-
sul ille designatus, quem He' pronomine v. 11 et 13 alloquitur
poeta. Denique nascentis, ne dicam nati, ex Marcello octodecim
annorum adolescente valde infirmo et lulia puella vix quindecim
annis functa pueri fama nulla quantum scio tradita est, ut ridi-
cula prorsus poetae vanissimam spem fingentis vaticinia aequali-
bus visa fuisse consentaneum sit. Contra quod PoUionis amici
nobilissimi filius vel antequam aevum ingressus est laetissima spe
ceiebratur nihil miri habet, nec mirum quod licentia poetis con-
cessa tam grata et parenti et patriae suboles nutrita lovis ipsius
cura ipso caelo demitti vel certe deorum vitam acceptura esse
fingitur (v. 15 sqq. 49. 7).

Cum autem PoIIionis potissimum filium futurum esse expresso
verbo nullo prodiderit poeta, quidni ecclesiae scriptores ad opi-
nionem delabi potuerint Christi natales illo consule futuros secun-
dum Cumaeae sibyllae oracula in ecloga illa praedictos esse? Et
unde quidem sua de magni anni ortu et de redeuntibus Saturni
regnis vaticinia hauserit poeta eruditissimus, quaerere hic non
attinet (cf. Alexandre orac. Sibyll. t. II p. 107 sqq. 180. 278 sqq.).
At confidenter nego Lactantium Eusebium Augustiniun melio-
ribus Vergilii codicibus usos fuisse quam vel Asconius et Sueto-
nius usi sunt vel nos etiamnunc utimur. Ergo illi quoque
Pollionis nomen v. 12 legisse credendi erunt.

At numerorum, inquit, diligenter inter se comparatorum
tanta in utroque eclogarum genere differentia est, ut non possint
IV. VI. X eisdem annis scriptae esse quibus ceterae. At enini
primum in 226 versibus (tot enim sunt trium eclogarum) con-
sentaneum est multas numerorum formas aut non aut rarius in-
veuiri, quae in triplici fere multitudine (nam 603 versus continent
ceterae) reperiuntur. Praeterea si quae elegantius in iUis videntur
modulata esse, nos quoque inter ulllmas posuimus. Alia, velut
quod in his monosyllabon cum anapaestico vel spondaico vocabulo
versus initio non reperitur (cf. Schaperus p. 777 sq.), quod spon-
diaci exitus Movis incrementum' (IV 49) nullum in ceteris
exemplum est (p. 782), quod duplex synaloephe bis tantum in
illis, vicies semel in his usurpalur (p. 784), cum tamen ne in

PROLEGOMENA. 13

georgicis quidem aut Aeneide vitetur» casui tribuo, cuius Tim ne
ipse quidem Scbaperus detrectare audet (p. 787); alia exquisi-
tiora ne fastidium moverent vel semel vel parce in utroque genere
audenda erant, aiia ut rariorem bucolicae quae dicitur caesurae
usum (p. 780) stili (cf. p. 788 et Gebauer p. 76), alia ut inter-
iectionum in antiquioribus maiorem copiam (p. 787), rerum difie-
rentia quadam, quae non fugit virum doctum, explicanda sunt.
Nam quartam et sextam certe verum est recedere aliquantum a
Theocritei generis imitatione. Hinc igitur cum rerum et sermonis
tum totius artis discrimina, qualia cum Gebauero Schaperus p.
789 sqq. animadvertit, repetenda, quae quis umquam demonstrabit
non posse nisi annorum aliquot intervallo posito sat probabilitcr
explicari?

Caput TI.
De georgicon temporibus.

Non bucolicorum tantum terminos deiinivisse videtur Asco-
nius: ad eundem auctorem recte referemus georgicon etAeneidis
lempora, quae apud. Donalum p. 60, 5 R. et in vita quae Ser-
vianis in Aeneida commentariis praeroissa est p. 1 L. legimus.
Et ille brevius ^bticolica triennio, georgica VII, Aeneida XI
perfecit annis\ hic paulo quidem plenius Utem proposuit Mae-
cenas georgica, quae scripsit emendavitque septem annis* , ubi
tamen quadriennio pro septem annis Guelferbytanum I Lion, VI
uel VII annis Bernensem n. 363 exhibere per lilteras G. Tliilo
testatur.

At Phocas nec septem . nec quattuor, sed novem annos geor-
gicis tribuit v. 96: ^post haec ruris praecepla colendi Quattuor
exposuit libris et commoda terrae Edocuit geminis anno minus
(mnia lustris,^ Et totidem relincuntur inter annum quo bucolica
cdidit eumque quo Aeneida adgressus est poeta, quam undccim
annis, ut in vita Scrviana traditur, scripsit vel, ut Phocas v. 101
ait, formavit trieteride quarta, Ut hic sane raliocinaudo magis

14 PROLEGOMEMA.

adsecutus quam certo testimonio accepisse calculos suos .videri
possit: quamquam mire contigit, ut ipse Guelferbytani librartus
eum numerum IIII legisse videalur, quem si pro binis addas
quinario numero, ultro pervenias ad anno mmus gemina lustra
Phocae. Ilaque probabilius, ni fallor, corruptum fuisse scribae
manu ante saeculum X in libro aliquo non Suetonianae, sed ex-
cerptae a Donato vitae nuroerum quam falsa finxisse grammati-
cum, qui meliore eius exemplari quam nos nostrorumque codicum
librnrii potuerit usus esse.

Quando autem Onitum fuerit poema alio biographi p. 61,
1 sqq. testimonio constat. Reverso enim post Actiacam victoriam
Caesari atque Atellae reficiendarum faucium causa commoranti
per continuum quatriduum recitasse georgica dicitur * suscipiente
Maecenate legendi vicem quotiens interpellaretur ipse vocis offen-
sione,^ Quod ne credamus non video equidem quid vetet. Certe
rediens ex Asi^ anni 725 aestate imperator Brundisiumque trans-
vectus quidni, priusquam mense Sextili Romam triumphans in-
traret, post bellorum ilinerumquc labores gravissimos breve per
tempus in Campaniae ora corpus curans musls vacaverit? Auctor-
que Snetonius est et fauces eius nonnumquam infirmatas fuisse
(Aug. 84) et recitantes carmina historias orationcs dialogos eun-
dem benigne et patienter audiisse (89). Atqui ipsius iussu Mae-
cenatis, cui et urbis et Italiae salus, publice inde ab anno 723
demandata» iam antea summae curae fuerat, Vergilius compo-
suerat georgica, ut vastatos bcllis civilibus agros colere reique
rusticae inpensius operam dare incitarentur homines Itali: quid
igitiu* magis consentaneum quam principem, qui pacato tandem
^orbe terrarum lani templum clausurus pacisque bona populo re-
stituturus erat, familiaris poetae carmina et dulcissima et patriae
utilissima cognoscendi cupidum fuisse?

Itaque incohata esse georgica nec post medium annum 717
nec ante extremum 715 vel ineuntem 716 concludimus. lam
vero videndum, num quae in ipsis insunt temporum indicia cum
his rationibus satis conveniant.

Atque primo ex lihro praeler Caesaris caedem v. 466 sq.
commemoratam bellumque Philippense, cuius v. 489 mentio fit,
duos maxime enotaverunt locos v. 24 — 42 et 509 sq. Quorum
priorem recte videlur Franckius fast. Ilor. p. 23 ad annum 718

PBOLEGOMENA. 15

retalisse, cum victoria apud Naulochum ab Agrippa de Ses. Pom-
peio iv g^^ivoxciQG) reportata senatus decreto Novembris initio
magnis Octavianus honoribus auctus in singulis civitatibus inter
deos etiam municipales coli coepisset (Appiani b. c. V 132}.
Quamquam miror quod ^materna myrto^ v. 28 lauream coronam,
quam perpetuam Oclaviano tum decretam esse Dio XXXXVIIII 15
narrat, significari statuit: myrteam enim coronam ovantes gessisse
Plinius n. h. XV 29, 125 sqq. et Gellius V 6, 20 sqq. auctores
sunt et ovantem ex Sicilia urbem ingressum esse Gaesarem idibus
Novembribus anni 718 acta triumphalia Gapitolina testantur. Nec
propter marina classis pericula non sane semper feliciter superata
lempesiaium poteniem v. 27 dictum esse intellego, cum quae mari
gesta sunt altero membro inde a v. 29 — 31 tangantur, priore au-
lem inde a v. 26—28 urf/ium ierrarumque cura laudetur, quam
suscepturus est. Frugum igitiu* iempesiaiumque poieniem eo dici
apparet, quod recuperata pace diligenter ac pi udenter ab eo cau-
tum iri sperat poeta, ne umquam pbstea annonae caritate laboret
Italia atque Roma. Nam molestissima per Siculum maxime bellum
fame laboravisse Romanos tradunt Dio XXXXVIII 31 et Appianus
b. c. V 67 sq. Ipsam annonae curam anno demum 732 recepisse
Augustum notum est. Denique quod in enarrandis rebus vere
anni 720 gestis idem Dio XXXXVIIII 38 memorat (OQfiri^evov
dh avTov (sc. rov KaCouQog) xal ig r^v BQsravviav ^ara rov
rov jcarQog iijkov OrQarsvaai facile conicias paulo ante anno
vel 718 vel 719 rumore hominum tractatum esse, ut quae v. 30
vaticinatur poeta ^iibi serviai uliima Thyle'* ad ipsam illam ex-
peditionem Britannicam, quam mox paratum iri sermo esset, non
inepte referantur.

Porro in extremo libro quod queritur v. 505 sqq.

fas versum alque nefas: lot bella pcr orbem,
tam mullae scelerum facics; non ullus aratro
dignus honos, squalent aLduclis arva colonis e. q, s,

quod saevire ioio orbe Mariem impium dicit v. 511 quodque v.
500 precatur

hunc sallem everso iuvenem succurrerc saeclo
ne prohibete!

certum est non posse anno 725 demum scriptum esse, quo tri-
ginta sex annorum vir Octavianus lani tenq)Inm clausit. Nam
hominum curare iriumphos (v. 504), h. e. quaerere, meditari

16 PROLEGOMENA.

pugnandoque mereri nullo fere non tempore apte ille praedi-
cabatur.

Sed tameh ad annum 719 diflicile est cum lahnio referre quae
V. 509 sq. leguntur:

hinc movet Euphrates, illinc Germania belluni;
vicinae ruptis inter se legibus ur])es
arma ferunt e. q, s,

Nam Parthi ut hoc potissimum anno bellum ultro moverint tan-
tum abest, ut ipsi Romani Antonio duce arma illis intulisse
tradantur a Dione XXXXVIIII 24, apud quem prorsus contraria
illi hemistichio haec de Antonio leguntur: xal Xoym (ihv xriv
elQTjvriv iTCQazxBv ... igyG} 8\ xa xov noki^ov ndvxa ^rot-
fiag^ro. ocal rjXd^s iiixQi' xov Evfpgdxov vofLC^av iQfjfiov
avxdv (pQovQag slvai x. r. A. Nihilo tamen minus sua Vergi-
lius putandus est ante annum 721 scripsisse, antequam, ut Dionis
L 1 verbis utar, 6 IldQ^og ovdiv naQSTcivei et nterque imperator
bellum contra alterum iam parabat. Atque etiam xd XQogxokB"
(ii]aavxa x6 KaCaaQt ^ovxa^s ante idem tempus (Dio I. 1.),
ergo Germania quoque.

Cuius tamen nomine Salassos Tauriscos Liburnos Japydes,
Galiiae illas et Norici et Pannoniae nationes, quas anno 719 se-
ditionem fecisse Dio XXXXVIIII 34 praeter alios tradidit, nimis
profecto inproprie a poeta comprehendi statuit quem Franckius
sequitur lahnius introd. XXIV. Nec rectius de Agrippae ex-
peditione, qua is anno 716 Rhenum transgressus est, cogitabis:
nam» alia ut taceam, mlnime tum Germani, sed Aquitani bellum
moverant (Dio XXXXVIII 49), quibus devictis Ubios ^sxijyayav
^j^yQinnag ixovxag eig rijv ivxog xov ^Pi^vov (Strabo IV 194).
At prorsus huc quadrant quae Dio LI 21 narrat, ubi Dahnaticum
anni 725 triumphum describit: Fdtog yuQ KaQivag xovg xe
MdQivovg xal aXXovg xivdg (Svvenavaaxdvxag avxotg ixsiQd-
0axo xal xovg Uovijfiovg xov 'P^^vov inl noki^ip Siafidv"
xag dnedoaxo' xal 8id xavxa rjyaye filv xal ixetvog xd
vixrixriQia. llli quidem quando turbas excitaverint nescimus,
nisi quod ex eis quae supra disputavi probabile est, et Parthos
el Germanos eodem fere tempore intra annos 719 et 721 fines
bellando transgrcssos esse. Itaquc ubi tripllcem anni 725 triuni-
phum describens Vergilius vktas gentes quae Jongo ordinc ince-

PROLEOOMRNA. . 17

dani coUigit, Aeneidis libro VIII extremo, iion praeteriil aiit
Eupliratis aiit Rheni in tempus saltem paratorum memoriam:

Eupiirales ibat iam niollior undis
cxlremique liuminum Morini Rlienusquc bicornis
indomitiquc Daliae et pontem indignatus Araxes.

Multo vero etiam minus liquet de tempore, quo in georgicon
loco nostro v. 510 ^vicinne ruptis inter se legibm urbes* arma
ferre dicuntur. Nam qui apud Dionem XXXXVIIII 15 brevissime
tanguntur Etruscorum tumultns et moti anno 7)8 et sedati {xd
XE rciv TvQ6rivc5v axaaidoavra iTcnra a^a x& rijg vixrjg avrov
^v^ia^ai xaxtCxTj), eos minime probabiliter a lahnio in hunc
locum inferri vel eo intellegitur, quod non de uUis seditionibus,
quihus a Uomanorum potentia defecerint civitates, sed de turbis
dicitur, quibus inter sc vicinae alia contra aliam excitatae sint.
Quales quidem pcr totum bellorum civilium tempus, maxime in
Mutinensi et in Perusino, scd etiam postea totam per Italiam,
nec Italiam tantum, sed provincias durasse et iterum iterumque
erupisse tam consentaneum est tempestatis illius vicissitudinibus
quam historiae fide firmatum (cf. Dio LI 4, 6). Nec iniustae
querellac illae nisi post bellum Actiacum.

Quod igitur calidius coniecit Franckius anno 719 seorsum
Hiitum esse gcorgicon librum primuni, id nunc ita abhorrere in-
tellego a vero, ut eo anno ne *ad finem' quidem ^perductum'
esse illi vel Vossio (ge. p. 311. 529) concedam. Nec quidquam
obstat, quin Horatium prioris libri satiram primam duobus vel
tribus annis posl annum 719 composuisse statuamus, si quidem
recte Kirchnerus (in satirarum Horatianarum editione vetere anni
1829 p. 200) eius eclogae v. 114 sq. ad georgicon v. 512 sq.
excroplar expressos esse suspicatus cst. Amico autem V^ergilium
vel nondum perfecti atque editi operis partem aliquam monstrasse
vcl recitasse quid mirum? Itaquc ne haec quidem ex prioris libri
satira decima (v. 44) ^roolle atque facetum Vergilio adnuerunt
gaudentes rure Camenac' ut multo ante annum 725 scripta et
possunt esse et sunt sine dubio, probant uilum georgicon libnim
separatum ceterisque prius in vulgus prodiisse. Bavii obtrecta-
toris, qui anno 719/20 roortuus est, versuro ^hordea qui dixit,
super est ut tritica dicat' non ad ge. 1 210, sed nd hucolicon
orl. V 36 spectare in lectt. Verg. p. 2 monui.

RIBBBCK, PROr.KOOM. ' 2

18 PROLEOOMENA.

lam ad secundum lihrum ut progrediamur, primum portus
lulius anno 717 effeclus (Dio XXXXVIII 50 sq. Suet. Oct. 16)
V. 161—164 commemoratur. Praeterea dubium non esl quin
post pugnam Actiacam poeta haec (v. 170 sq.) scripserit:

te. maxume Caesar,
qui minc c\trcniis Asiae iam viclor in oris
inbellem averlis Romanis arcibus Indum,

qnae aliis probabilius Ladevicum de universis orientis populis
Cleopatra et Antonio ducibus Italiae et Romae periculum minatis,
sed fortiter iam repulsis intellexisse nunc coll. Aen. VIII 685 —
688. 705 sq. 724 — 728 satis mihi persuasi. Et visit devicto
apud Actium Antonio Asiam Octavianus hiememqut^ anni 724/725
in Syria transegit ta ts tcSv vjcrixoov (og ixaata xal ta tciv
UdQd^cjv a^a xad^iatd^svog (Dio LI 18), ut nihil sit quod in-
terpolatos ver.sus 171 sq. sive ab aliis sive ipsius poetae curis
secundis suspicati sunt.

Cumque his optimc conspirant hbri quarli versus extremi:

liaec super arvorum cuilii pccornmquc canebani
ot supor nrboribus, Caesar duni magnus ad allum
rnhninal Euphraten bello victorquo volenlis
per populos dal iura viaraquc adfectat Olympo

quihns Wagnerum malc usum esse, ut georgicon tempus intra
annos 723 — 725 constringeret, olim in leclt. Verg. p. 1 demon-
stravi. Valebant autem haec etiam vere anni 725 exeunte.
Nam aestate demum in Graeciam Italiamque rediit Caesar (Dio
Ll 21).

Eodem illo anno 724 facile memorari poterat libri II
V. 497

coniurato descendons Dacns ab Histro

ut quo M. Crassum constet cum Dacis el Bastarnis hellum ges-
sisse (Dio LI 23), de quibus a. d. IIH Non. hd. anni 727 trium-
phavit (cf. Mommsenus ad res gestas divi Augusti p. 88). At quae
antecedenti versu nec non v. 510 — 512 tangilur infidos agitnns
discordia fratres magnopere duhito num recte ad Tiridaten el
Phrahalen referatur. quos fratres Tuisse quo connrmetur teslimonio
frustra quaero. Nani fratres a Phrahate iam anno 717 occisos
csse testatur Dio XXXXVIIJI 23, nec si vel propitiquum illius Ti-

PROLEGOMKNA. 19

«

ridaten fuisse accepisset, his yerbls usus esset LI 18: xai rivog
TriQiddtov rp OQadrfj inavaCtdvtoq x. r. k. Nec lustini
auctor Trogus consanguineos habuisse videtur, nam haec apud
illuoi XXXXII 5, Gleguntur: ^hoc' (sc. Phrahate) * absente regem
Parthi Tiridatem guendam constituerant' e. q. s. et mox: ^quo
rognito Phrahates legatos statim ad Caesarem mittit, servum suum
Tiridatem et (ilium remitti sibi postulat'. Itaque nec ad ea quae
anno 724 in Syria Octavianus cum Parthis egit (Dio Ll 18) nec
ad ea quae in senatu anno 731 praesente ipso Tiridate acta sunt
(Dio LIII 33) respici addrmaverim. Fratres quidem novimus
Armenios Arlaxiam (quem Artabazen Dionis codices LIIII 9 ap-
peliant) et Tigranem, Artavasdae, ut Tacitus ann. II 3 per-
hibet, filios illos, quorum alterum ut expelleret regno, alterum
restitueret, Tiberium ab Augusto anno 734 missum Dio, occi-
sum autem per dolum propinquorum» antequam in regnum
Tlgranes deductus sit, Artaxiam esse Tacitus narrat. Sed quo-
niam una cum patre aliisque fratribus"^) Tigranes anno 720 ab
Antonio captus Alexandriamque primo, postea mortuo Antonlo a
Caesare Romam deductus est, anno autem 734 ibidem commora-
Itis esse a Dione traditur, ne inter hos quidem fratres flagrans
discordia Vergilio illa cum scriberet exemplo fuisse potest. Itaque
quamquam non nego, posse suae aetatis dissidia et discrimina sat
uiulta ei obversata esse, tamen non possum quin laudem scho-
liastam Guelferbytanum, qul ex fabulis Graecorum Eteoclem et
Polynicen excitaverit, quibus alterum Atrei et Thyeslis par nobile
addere poterat.

Ceterum nondum omnia pacata et laeta in exitu maxime libri
<;ecundi nescio quae tristitia (539 sq.) prodere videtur, quae ad
anni 724/725 hiemem .satis accommodata erat.

*) Dio XXXXVIIII 40 xffl xov 'AQfiivtov fiextt rs tijg yvvaiytos nctl
pLStu naiSav Symv. cf. LI 16: tm dl 'Agttt^ij tOvg ddeJfpovg natneQ
ultT^attVti ovx inBiiiffSv (Caesar post pngnam Actiacain mortno Anto-
nio), oti tovg vnoleKpQ^ivtag ^Pafiaiovg iv ty 'AQfueviu dnentovet, lo-
.«lephns antiq. XV 4, 3 'AQfitviag d' ipaaikevGev 'AQta^iag 6 itQeoPvtatog
tdiv ixeivov (Artabazae) natdtov^ dtadQug iv to tote' xor). tovtov 'Aq-
xiXttog xcrl NtQtov KaiaaQ iyifiaXovteg TiyQttvrjv tov veciteQOv dSeXtpov
inl f^v paaiXeiav tiatijyayov.

2*

20 PttOIiEGOMENA.

Restat ex ieriio iibro splendidissima templi descriptlo, qiiod

Caesari vovet poeta v. 13 sqq. , iinde liaec iuvat describere

(22 sqq.) :

iam nunc sollemnis ducere poropas
, ad delubra iuval cacsosque videre iuvencos

vel scaenn nt versis disccdat frontibus utqur>
25 purpurea intexti tollant aulaea Britanni.

in foribus pugnam ex auro solidoque elepbanto
Gangaridum fi/ciam victorisque arma Quirini.
atque bic undantem bello magnumque fluenlera
Nilum ac navali surgenlis aere columnas.
30 addam urbes Asiae donfitas pulsumque Nipbaton
fidentemque fugu Parlbum versisque sagittis
et duo rapta manu diverso ex bosle tropaea
bisque triumpbatas utroquc ab litore gentes.

Ex quibus quod versuum 28 sq. et 31 nulla in Probianis
sclioliis interpretatio legitur, non satis idonea causa videtur, cur
de fide eorum dubitemus. Hic igitur quod primiim Britanni in-
U'\{\ aulaea scaenae toUere dicuntur v. 25, victoriam aliquam
nuper de eis repbrtatam tangi frustra suspicati sunL Vivo V^ergilio
Octavianus ter paravit quidem vel parare se simulavit expeditio-
nera Brilannicam annis 720 (Dio XXXXVIllI 38), 727 (idem LI»
22), 728 (idem LIII 25), fecit tamen numquam: ut luiii Caesaris
nomen Augusti ioco apud Servium in l^oc scholio restituendum
sii: Mioc secundum bistoriam est locutus. Nam Augustus postquam
vicit Britanniam, plurimos de captivis, quos abduxerat, donavit ad
onicia tbeatralia. Dedit etiam auiaea, i. e. velamina, in quibus
depinxerat victorias suas et quemadmodum Britanni ab eo donali
eadem vela portarent, quae re vera portare consueverant. ' Re-
centem rerum gestanun memoriam servant versus sequcntes: sed
quarnm? Ad Actium et bellum Siculum (cf. Aen. VIII 684) du-
bitari non potest quin spectent versus 28 sq., nec negaverim
urbes Asiae domitas (v. 30) cura Octaviani Asiam bieme anni 723
peragrantis (DioLI2) dici potuisse; ne Parthorum quidem (v. 31)
aut Gangaridum pugnae (v. 26 sq.) mentionem circa idem tempus
ineptam fuisse ex eis quae supra p. 16 et 18 disputavimus ct inde
apparet, quod tiim demum, iitBiSri xal rd jcsqI rdv IJdQ&vjv
ygdfi^ara rjld^sv^ insignes illi Iionorcs Caesari decreti sunl,
(|uos enumerat Dio LI 20. Item pulsum Niphaien (v. 30) doret
'ponteni indignatus Araxes* Aen. VIII 728 laudibus Caesaris iain

PROLEUOMENA. 21

aiiao 724 addi poluisse. Et cuni iii Aeneide I 287. 289 Caesar
imperium oceaiio terminare et spolifs orieiitis onustus es^e anno
725 clauso lani teiuplo dicatur cumque in triumplio anni 725 iii
Aen. VUI 714 sqq. descripto totius fere orbis terrarum aationes
tamquain victae et Euplirates cum Rheno producantur, ne tropaea
quidem illa versus 32 hisque-irixmphatas utroque ah litore gentes
uiniiam difflcullatem movere fatendum erit. Nani el orientis et
occidentis spolia in triumplio illo exposita sunt et post quattuor
lulii Caesaris ex Gallia, e\ Aegypto, ex Ponto, ex Africa trium-
pbos anno 708 actos, P. Ventidii autem ex Tauro Monte et Par-
Ibeis triumphum anni 716 poterat sane anuo 725 utroque ab litore
gentes bis triumphatas nou nimis teinere admirabundus poeta glo-
riari. Quid quod Iloratius quoque in satira libri secundi prima,
quam ante annuin 724 scriptam esse admodum probabUe est,
ei, qui ^Caesaris invicti res dicere' susceperit, et Gallos ^fracta
pcreuntis cuspide' et Mabentis equo Parthi volnera' describenda
statuit (v. 14 sq.}? Itaquc ad coniecturam ab Ileynio ut 'nou
ubsurdam' propositam et acceptam a Wagucro, vel totuiu locuiu
vel certe v. 32 secuiidis curis insertuin esse, confugere opus
uou est.

Ergo nec Crassi signa Auguslo a Parthis aiino 734 reddita,
quae ^rapta manu' ne poterant quidem satis apte dici, nec Can-
tabri pei^domiti iili anno 729, iterum aiino 735 ineunte ab Agrippa
prolligati ut georgicis inferanlur, accuratae interpretalionis ncces-
silate eviucitur, praeserlim cuui redcuntis ex Asia Aug^usti in urbeiii
iutroitum triumpho similem (Dio LIIII 8), qui a. IIU Id. Oct. anni
735 fuit, ue viderit quldem poeta noster iam decimo Kal. Oct.
Bnmdisii defunctus.

Nam quod ad ^victoris arma Quiriui' (v. 27) et ad Aen. I 292
in scholiis Servianis de Quirini nomine in Caesarem delato legi-
lur tamquam ex Suetonio excerptum ' quodam tempore tres partes
populi consentiente sen$itu obtulisse ei tria nomina Quirini Au-
j,'usti Caesaris. ille ne unum eligendo alias odenderet partes,
))rimo Quirinus est dictus, inde Caesar, post in nomine permansil
Augusli', Tburini et Quirini nomina a commentatore confusa esse
docet ipse Suetonius Aug. 7 (cf. Rothii editlo p. 286, 29j. Quanto
autem ante annum 727 de Romuli nomine agitatum sit nec hic
in eddem capite nec Dio LIII 16 accuratius definiunt: probabilo
tamen est ipsuni quidem principem stalim post finita bella civilia

C

PROLEGOMENA.

alterum se urbis cuiiditorem ab amicis certe et poetis appellari
haud aegre passuni essc*).

Caput III.

De retractatis a poeta georgicis.

Sed quamvis rerum gestarum notitia iu georgicis nulla ultra
annum 725 pertineat, nihilo tamen minus confidenter quam olim
in lectt. Vergil. adfirmaverim, retraciando poemati Vergilium etiam
postea operani inpendisse. Traditur enim in scholiis Servianis
ad ecL X 1 et ge. IV in prooemio (nam in Donati vitam interpo-
latione prior ille Servii locus inlatus est), quartum georgicon
librum a medio usque ad finem Cornelii Galli amici ad praefec-
turani Aegyptl ex infima Tortuna ab Augusto provecti laudes olim
continuisse; sed is cum et accusatorum delationibus et senatus
consultis anno 728 ad necem compulsus esset'^'''), iubente prin-
cipe poetam laudibus illis deletis sive Aristaei sive Orphei sive
utramque fabulam substituisse**'^).

Quod ctiamnunc recte ita explicare mihi videor, ut cum in
quarto libro de Aegyptiorum apes procreandi arte et Aristaei in-
veuto exposuisset (281 sqq.), simili modo ut in extremis libris
primo et secundo ad publicas res digressus finem faceret cele-
brandis coniunctissimi sibi et amicitia et musarum cultu viri lau-
dibus, qui primus tunc, lioc est inde ab anni 724 auctumnof),
provinciam Aegyptum regeret- inventique notitiam amico vel inper-
tire vel certe confirmare potuisset. Quas post funestam eius

*) Dio I. I. 6 Kaiaag inf^vfiBi {ilv laxvf^g 'PmfivXog ovoiiaa&^vai^
alad^piisvog dh oxi vnonxBVBxai in xovxov xrjg §acileiag im&viiiCv,
omLSz* avxov avxenoi.i^auxo.

**) Dio LIII 23 sq. Suetoniiis Aug. 66 Ammianus Marcellinus XVII
4, 5 Eutropius VII 7 Hieronymus 01. 188, 2 (Sueton. fr. p. 42 R.).

***) ServiuB ge. IV init. ^nam laudes Galli habuit locus ille, qui nunc
Orphei continet fabulam, quae inserta est, poqtquam irato Augusto Oalius
occisus est» Orphei Vat. 3317 Arislei et Orfei Paris. 7969 teste Thilone.
Aristaei Orphei Vossiauus et quem ipsc inspexi Barberinus.

t) Dio LI 17 Strabo XVII p. 819 Hicronymus 01. 187, 3.

PjiOLEGOMENA. 23

dadeni delere iiis!»uiii ArisUiei fcibulan) inserUs luaxinie de Orpheo
versibus 457 — 527 amoeuissiniis, sed ad ipsuui operis cousiliuni
niinus nccessariis exornavisse conieci, nec piget coniccturae quaui-
vis repudiatae a Ladcvico annal. philoi. LXXIII 4G4, cui respondi
quantum intellegenti satis ibidera LXXV 75. Atque concessit La-
devicus ipse nuperrime in censura emendationum l^ecrlkampiana-
rum, quam gymnasii Neostreliciensis programmati a. 1864 inseruil,
p. 3; idemque p. 26 animadvertit, breviorem et neglegeniiorem
hic illic (471. 454. 490) narrationem esse. Nec Peerlkampus
Mnemos. X 305 sq. inveliit, quo refelli posset mcmoria illa.

Quae autem praeterea secundarum curarum, quas absolvere
Biorte prohibitus est poeta, in georgicis vestigia deprehendisse
mibi vlsus sum, hic ut et corrigerem quaedam et adderem, ipse
secundis curis repetenda esse duxi.

Et primum ^ scriptum in quodam commentario ' se repperissc
Gellius VI (VII) 20 narrat georg. II 225 versus 'a Vergilio Ha
primum esse recitatos atque editos: talem dives arat Capua et
vicina Vesevo Nola iugo, postea Vcrgilium pelisse a Noianis,
aquam uti duceret in propinquum rus, Nolanos bcnericium peti-
tum non fecisse, poetdni,oiTensum nomen urbis cornm quasi cx
boroinum memoria, sic ex carmine suo dcrasisse, orami\\ie pro
N(da mutasse atque ita reliquissc: et vicina Vesevo ora iugo^.
Idem ex eodem fonte iu brevius contraxit Philargyrius adnotaas ^ et
emendavit ipse, quia Nolam posuerat. nam postea ofTcnsus a No-
ianis, qui eidem aquam negavcrant, ora pro Nola posuit.' Noii
Maborare' se ait Gcilius ^ea res vcranc an falsa sit', ct fidem
fabeilae quis hodie spoudeat? Cuius tamen si probabiiiter et
lulius Kretzschmerus in diss. de A. Geliii fontibus p. 77 et Lu-
dovicus Mercklinus annal. philol. 1861 p. 722 C. lulium Hygi-
num, Augusti libcrtum illum, Ovidii familiarissimum, bibliothecae
autem Palatinae praefectum (Sueton. de ill. gr. 20), qui praeter
commentarios Vergilianos ^de urbibus Italiae' scripsit, auctorcni
fuisse statuerunt (et videntur probabilius statuisse ReifTerschcidio,
qui Suetonio suo haec quoquc vindicavit p. 57), nolini lanta con^
tidentia, quanta post alios M. Hauptius ind. lectt. aest. Berolin. a.
1857 p. 4"^) usus est, ut absurdam aspernari narratiunculam aique

"^) Qui cur Wagneri quam meo dc Palatini codicis scriptura testi-
monio credere maluerit nescio: id scio, vidiftse me Aen. VII 74U scri-
ptum in co BELLAE, nou ABKLLAE.

24 PUOLEGOMENA.

^ad coinnieiitci el fabulas' referre, ^quibus Vcrgilii nomen lem-
|iore satis antiquo cumulari coeptura esLr' Nam quae ad Aeu.
VII 740 in Servianis scholiis adnotata leguntur ^moenia Bellae:
nmiti Ndam volunt intellegi el dicunl iratum Vergilium uomen
eius mutasse propter sibi negatum hospitium, et id aperte noluisse
diccre, sed ostendere per periplirasin. nam illic Punica maia
nascuntur, ul nunc Bella prd Nola posuerit \ haec mera coniec-
lura ad inauditum Bcllae oppidi nomen explicandum propostla
esse et ^ volunt intellegi' illudet aliorum quae in sequentibus me-
morantur opiniones docent, cum nostri loci difncultate nulla vanitas
fabellatorum invitata sit. Nec, verum ut fatear, satis intellego,
quid tam ^absurdi' insit in narratione Gelliana. Nam qui ^secessu
Campaniae plurimum uteretur' poeta (vita p. 57, 15) non inops
quique Neapoli scriberet georgica, quidni et villam possederit in
agro Nolano et de aqua in rus suum . deducenda acrius cum vi-
cinis egerit et offensam poeticis armis ultus sit?

Sed quacumque permotus est causa ut Noiae memoriam oblit-
teraret*, testatur commentarius ille primum et recUavisse et edi-
disse Vergilium Nola, postea mutasse aique reliquisse ora. Et
de hoc ne Gellius quidem dubitavit; dubitavit tantum de causa
mutationis, quam quod maluit suavitate quadam canori simul atque
iucundi hiatus inter utrumque vcrsum positi interpretari , videtur
sane argutari: nam et conexos sententia et distinctos interpunc-
tione versus vocalium concursu coalescentes in georgicis ut plu-
rimos invenies, ita ^canoro' illo vocalium o concurrentium hiatu
poeta mirum in modum abstinuit, qui in quattuor georgicon libris
praeter ge. II 38(3 fsoluto, oraque', ubi intercedit interpunctio)
non plus diio eaque in quarto libro exempla prorsus similia po-
suerit: 217 ^bello obiectant', et 265 ^dtro hortantem'.

Illi autem testimonio olim alia non minus certa Servii ac Philar-
gyrii adiunxi, quae suo quodque loco in commentariis criticis adposui:
ad ge. 1 6. 13. 66. 69 sq. II 344 lill 112. 141. 231. Tradunt auteni
talia: ^ emendavit ipse ; emendatum fuit; prior lectio ; ipsius manu ;
ipsius manu duplex fuit scriptura; ipsius manu adiectum; ipsius
inanu adiecti deletis duobus. ' Itaque ne haec quidem omnia de
singulis vocibus mutatis (ul maturis solibus pro frugibuSy lumina
pro numina, equom pro aquam, calhremque pro caiorque, pinus
pro tinus, flores pro fetus), sed de totis versibus vel hemistichiis
certe transformatis tcstantur.

riiOLKGOXlKNA. ^JO

Quaereiiti autcui uude coiunientatoics nostri; quos ipsius
poetae exempiar vci ^ex domo faniiliaque' Geli. I 21 eius iibros
vol%isse vix quisquam sibi persuadebit, iila acceperint, non niliil
liabeo equidem quod respondeam. Philargyrius enim ad ge. II
332 haec adnotavit: ^Celsus ait germinu reliquisse Vergilium.
loquilur enim de omnium arborum fetu. unde male quidam gra-
mina legunt. ' Atqui ad ge. IV 1- idem haec: ^caelestia dona,
sive quod luppiter melle nutritus sit in insula Creta sive quod
in aere concipiatur. nam, ut ait Cornelius Celsus, apes ex floribus
ceras faciunt, ex rore inatutino mei. ' His autem recte intellegi
A. Comelium Celsum, rhetorem et philosophum imperante Tiberio
(cf. Fr. Ritterus in lahnii annall. pliiloll. 1843 XXXVIII p. 54 sqq.)
nobilissimum, encyclopaediae scriptorem (cf. 0. lahnius cominen*
lalt soc. Lips.«1850 p. 273 sqq.), qua praeter cetera rhetoricam
artem et quinque libris totum corpus discipiinae rusticae amplexus
est, ut Columella de re r. 1 1, 12 tradit, huius ipsius testimonio pro-
batur, qui IX 14 ubi de melle ab apibus parato disputat, ter
eundem Celsum 'auctorem laudet et in extremo capite haec
scripserit: 'idemque ait ex floribus ceras fieri, ex matutino rore
meila. ' Et hoc quidem Pliilargyrii loco praeter Fr. Ritterum I. I.
p. 65 Otto lahnius quoque prolegg. in Pers. p. CXLVIII concedit
inedicum et philosophum illum laudari, sed idem Suringaro II
165 adstipulans putanti eum ipso pleniore Cornelii Celsi nomine
discerni ab altero grammatico, qui in Vergiiianis scholiis simpli-
citer Celsus, a Charisio p. 196 P. Arrunlius Celsus, aliis locis
modo Arruntius modo Celsus appelletur. At primum quod ceteris
locis simpiiciter Celsus appellatus Cornclius Celsus^ pleniore no-
mine in ipso quarti libri initio dicitur mirum non est, ubi sole«
bant in excerpendo paulo diligentiores esse. Praeterea vero Ar-
runtius iste, C. lulio Romano antiquior grammaticus, apud Charisium
p. 180. 191. 196 P. singulas vocuias Mlicet' 'pariter' Uuto' ex un-
decimo Aeneidis excerptas ut alia antiquioris sermonis adverbia
apud comicos maxime poetas obvia (p. 185 ^nimium' 189 ^plu-
rimum' 190 ^perdite' 197 *Ht' pro ^utinam', ''viciniae') bre-
vissime explicat, quaeque eodem auctore et Donatus ad Ter.
Phorm. I 2, 32 dc verbi ^ardere' apud antiquos usu et Priscia-
nus p. 607. 644. 680. 708. 774. 870. 962. 1347 P. de *citer'
adverbio, de pronomine ^ mius ', de sestertio, de vocabulo * capis ',
de vici nomine ^Cim', de emblcmatum toreumatum peripetasmci*

1

26 PKOLEaOMENA.

tuin genetivis, de verborum in ^geo' ilesinentiuai praelerilo pro-
tulerunt, grannnalicum produnt in reconditiores voculas et formas
colligendas et perlustrandas magis quam in scriptores perpetuo
commentario illustrandos intentum, ut Ritschelius parerg. 370 tam
Piautinos quam Terentianos commentarios ab eo rcctissime alie-
nos habuisse videatur. Atque simili sane ratione sermonem illu-
stratum a Celso bis etiam in georgicis reperimus: ad III 188
quid Mnque vicem' et ad III 296 quid ^dum mox' ^ibi veilet
quaesivit, sed ita tamen ut hae quaestiones sententiae magis quam
grammaticae causa institutae esse videantur, nam dubitaverunt in-
terpretes de utroque loco (v. Philarg. et Serv.). Longius vero ab
ista ratione remota sunt reliqua. Nam ad I 277 pallidiis Horcus
scripturam probavit et cur iurisiurandi deus pallidus dicalur ex-
plicavit (Serv.), ad II 482 docuit ^Oceanum significari, qui aeslu
suo diffidit terram inter Mauritaniam et Hispaniam' eoque spec-
tarc obicibus ruptis (Philarg.), et cx eodem commentario Servii
adnotatio excerpta est: ^alii sic accipiunt, quod ruptis obicibus,
i. e. Calpe et Atlante montibus Hispaniae et Mauretaniae Oceanus
eruperit et ista fecerit maria, quod non procedit ' e. q. s. Porro
ad III 313 ciliciorum usum docte illustravit; ubi Philargyrius ad
verba ^usum in castrorum' adnotavit: ^quod inde tormcnta fianl
itemque cilicia, quae Celsus ait rettulisse Varronem (de re rusl.
II 11 extr.) ideo sic appellari, quod usus eoruui in Cilicia ortus
sit'-, quae suppleri possint ex Servianis scholiis: 'in usum autem
castrorum ideo dixit, quia de ciliciis et poliuntur loricae et te-
guntur tabulata turrium, ne iactis facibus ignis possit adhaerere.
et bene iaudat capellas dicens ciliciorum usum et in mari et in
terra prodessc morlalibus'. Talia aliena esse a rci rusticae ac
mililaris scriptore Cornelio Celso quis contenderit? Nec video
({uo iure Graefenhanius hist. philol. IV 308 dixerit, ad res multo
minus quam ad verba illustranda spectare locos supra comnie-
moratos.

Ego quidem cum reputo Hyghii, qui ct auctor Vergilii in geor-
gicis fuit et in carmiuibus eius acri studio versatus est, discipu-
lum fuissQ Cornelium Celsum ipsumque data opera de re rustica
libros scripsisse, testalum autem Celsum aliquem, quid in georgi-
con loco quodam reliquerit poeta, cetera; quae idem Celsus ad
georgica adnotavit, hominem prodere elcgantem, in geographia, in
re rustica, in Hesiodi operum et dieruni poemate versatum, vo-

PROLE(}OMENA. 27

cabula ad sensuiii poetae elicicnduiu definieuteu), faciie inihi per-
suadeo, a Corneiio Celso ilio coinmentariuni saltein georgicon
scrlptuni fuisse. Nec vereor ne quis hodie fiianconii argunienlo
quidquani tribuat, doctiorem videri medicum fuisse quain qui ad
commentanda carmina descendisset. Nam ut concedas, de ciliciis,
de capistris equorum (ge. III 188), de retinendis per hiemem in
stabulo ovibus (III 296), de melie ex rore matutino facto eum
satis commode in rei rusticae libris potuisse ita disserere, ut
versicuiorum Vergilianorum non mentionem tantum, sed expli-
cationem inmisceret, ut adeo largiar in eisdem quaeri potuisse,
utrum rectius germina an gramina vere novo crescere dicantur,
tamen de pallido Horco aut de ^obicibus ruptis', qui in digres-
sione a rustica disciplina ionge aliena (II 480) memorantur, vix
probabile est non in commentario aliquo georgicon expositum
fuisse.

Deiiique Quintilianum VIII 3, 47, qui non probat Celsuin
xax£iiq>atov apud Vergilium putavisse in his: Mncipiunt agitata
tumescere ' (ge. I 357), quamquam probabilius est rhetoricos eius
libros respicere, quos et in universum III 1, 21 laudavit, ubi
auctores artis tam Graecos quam Roinanos enuinerat et paulo
ante in eodem capite VIII 3, 35 respexit, tamen ex hoc ipso
exeniplo satis apparet, quam arte rhetoris et grammatici vel in-
terpretis ofYicium coniunctum fuerit, ut facile credam, Celsuin
uostruin, si quidem comnientatus est georgica, etiani in coininen-
tario xaxiiixpaxov illud notavisse. Inler rhetores Latinos qui
extanl de hoc vitio praeceperunt lulius Victor c. 20 p. 433, 7 H
Martiaiius Capella c. 34 p. 475, 24 H. Isidorus de rhet. c. 20
p. 517, 9 H.

His vero accedit quod in scholio ex codice Lemovicensi, ni
fallor, quem Vossianum esse Thilo mus. Rhen. XIV docuit, a
Petrd Daniele Servianis ad gc. I 12 addito haec leguntur: Mn
Cornel. equum, in authentico aquam^ ipsius manu equum.^ Quid
si Cornelii Celsi nostri exemplar inteUegamus, qui hic quoque
quod reliquerat poeta in textum suum receperit? praeterea in
scholiis Bernensibus editis a C. W. Muellero, quae poenitet mihi
cum georgica edidi ad nianus non fuisse, memoratu dignissima
haec extant: ad ge. IV 8T *iu Corniliaui quiescenl^ (ut P), *non
quiescunt^ (ut M)\ ad 120 ^intyha inebrii' (de quo alio loco di-

28 iniULEGOMENA.

caiii), Unluba in Corniliaiu' (iVt/ida noslri co<|d.) ; ad 175 ^forcipe
inebrii el forficc in Coruiliani' iforcipe nostri: cf. Aen. VIII 453).
At Cornelianum grammaticuro novi neminem: cogitavi aiiquando
de Cominiano, Charisii auctore, cuius praecepta quaedam in scho-
liis Vergilianis (Serv. ad ecl. III 21 schol. Leid. ad ge. I 215
Berncns. ad ge. II 311: cf. II. Keilius gramm. Lalt. vol. I praef.
XLVIII) laudantur. Sed ne hunc quidem vel recensendis vel coni-
mentandis Vergilii carminibus operam dedisse accepimus. Ergo,
uisi quis probabiliora edocebit, aut Cornelianus ignotus homo re-
tinendus aut paulo ut fateor audacius m Corneliano sive in
Cornelianis ter corrigendum.

Sed procul a Cornelio Celso, cuius studia in solis georgicis
versata esse statuerim, Corneiiailos illos commetilarios habco, quos
apud Pomponium Sabhium (quem Pomponium Laetum esse olim
Naekius probavit opusc. I 119 sqq.: cf. lahnii ad Pers. proiegg.
CXLIX) ad Aen. VI 1 Probus commemorare dicitur in his: *Pro-
bus his duobus versibus, inquit, finitur hic iiber in Tuccae et
Cornelianis commentariis, et Vergilium ita etiani Onisse manife-
stum est et inchoasse sextum librum: obvertunt' e. q. s. Quae
num re vera ex scholiis Probi locupletioribus hausta, ul 0. lah-
nius prolegg. ad Pers. CXLVII statuif, numque accurate descripta
sint, quisve Cornelius ille fuerit, an aliud nomen substituendum
sit, non liquet, quamquam Wagneri, qui MnTuccae et Varii Vir-
gilianis commentariis ' legi iubet^ parum probabilis est coniectura.
De Celso certe ut cogitemus nihil suadet. Laudat Servius ad
Aen. IV 127 Comelium Balbum, qui de Hymenaei numine fabu-
lam protulit, et ex eiusdem d^riyi^ttxfSv libro octavo decimo
quaedam de arae maximae sacris ad illustrandum Aen. VIII 175 sq.
Macrobius Sat. III 6, 16 excerpsit. Et si apud schol. Veron. ad
ecl. VII 37 in his: ^alii Corneii epitheton dicit Nerine, ut decla-
raret Siculam esse Galateam' Otto lahnius 1. 1. p. CXLVII recle ^Cor-
nelium' interpretem ^aliter' sentientem agnovit, hic quoqueBalbus
ilie haberi potest. Nisi forte haec saepius in Veronensibus scholiis,
etiam ad ecl. III 40 et VI 9 memorato Cornuio' probahiliu^ etiam tri-
buantur, ad quem has quoque ex eisdem ad Aen. XII 470 laci-
nias retulerim: ^extulit et longe lapsum temone reliquitj — t ui
Corn. et — uit, ego reli — '.

Itaque Uenuissimam' saltem Siurae famam' editorum posl
Vergilii morteni georgicon, qualem fuit qui desideraret, vel

PROLEGOMKNA. 29

liis quamvis incertis ct obscuris meinoriae vestigiis deprehen-
disse mihi videor. Sed ipsum Tnccam et Varium praeter
Aeneida et eclogas ct gcorgica edidisse ex liis vitae verbis satis
confidenter concludo: ^ceterum eidem Vario ac simul Tuccae
srripta sua sub ea condicione legavit, ne quid ederent quod non
a se editum esset', quibus ut edita ab ipso georgica et bucoiicn
itenim ederent tantum non iussisse videtur amicos Vergilius. Ut
scholiasta quem supra laudavi Lemovicensis ^authenticum exem-
plar' ab ipso poeta prius editum, Mpsius manum' eam intellex-
isse putandus sit, quae alteram carminum recensionem passim
adgressa sit.

Ergo non debebat Marklandus, qui perfectam dici possc
Aeneida fortiter negavit in praefatione ad Statii silvas, de geor-
gicis benignius concedere. £t . laetor Peerlkampum Mnemos. X
123 roecum sic statuere» numquam desiisse Vergilium georgica
licet absoluta et edita castigare et ad perrectione^n magis magis-
que adducere.

Cuius tamen sententiae quod ipse ascire sibi visus est testi-
monium nihili habeo. Vult enim apud Servium ad ge. I 112 haec
legi: *et est Virgilii hoc hemistichium unum de inducfis^ (pro
Hnvictis^) et ad Aen. X 190 *et est unum de his quae habetVir-
gilius immutabilia^ (pro ^inimilahilia^), quod falsum esse docent
statiro subiuncta ^et sua propria, tale est illud ge. III 192
item I 113.' Statuit scilicet Peerlkampus p. 121 dici haec de
exemplari ipsius Vergiiii, in quo alia deleta, suprascripta alia, de-
iiique alia inducta fuerint, et iuducta ita ut aut meliora supra
scripserit aut, cum meliora statim non inveniret, vetera ^repo-
suerit'*). Quae igitur inducta reposuerat, cum quid suprascriberet
non se oblulisset, immutabilia a granimaticis dici. Profocto ge.
III 192 qui semel invenit, non inducturus vel mutatia^us erat.
Quid in I 113 tantoperc admirati sint, ne roihi quidem liquet,
.sed adrairahilis videtur v. 112. Nisi forte in hemistichio 113
admirabantur numeros et sonorum temperamentum felicissimum
quoddam. Ceterum Mnimitabilia ' possint etiani dici quae ne imiteris
cavendum sit, nisi illud 'de invictis' vetet ne xaxo^rikiav intell a-

*} Servins ge. 1 64 pj-imis extemplo a mensibns annij... [exlemplo
iucluxit et reposnit].

30 PROLEaOMENA.

inus. Quamquain auclactcr novata ab aliis summa admiratione, ab
aliis si non reprchensione digna, at certe non imitanda haberi
possunt.

Sed ne apertis quidem commeutatorum testimoniis ubique
fides habenda est: potuerunt enim illi quoque corrupta exemplaris
sui scriptura faUi. Quod in antiquiore versus 1 69 forma memoranda
accidisse scholiastae conicienti Peerlkampo 1. 1. p. 119 ^dsentior.

Gerliora secundanm curarum vestigia in ipsis iibris nostris
deprehendunlur. Ex quibus B priorem iectionem maturis fru-
gibm solus servavit I 66, ipsius poelae manu 'adiectum', ut
Servius ait, maiuris solibus MPy item R cum M in IV 231 fe-
tus priorem scripluram, pro qua emendatum flores in Pala-
tino soio extat. Conspirant MPR in emendatis iectionibus lu-
mina I 6 et equom I 13. Deuique non tam ipsius poetae quam
recentioris correctoris manum repraesentare videtur quod MR et
Nonius in II 344 exhibent caloremque, pro quo antiquiorem teste
Pliilargyrio lectionem caiorque P servavit. Atque in ceteris quo-
que iocis, ubi de singulis vocabulis discrepant testes nostri (veiut
l 22{j. 327. II 294. 542. UI 310. 1111 125. 173. 217. 230.
319. 443. 509), anceps iudicium est, ut possit per se ipsius poetae
utraque manus esse, neutram tamen ex interpolatoris vel glossa-
loris , qualis in I 73. 106. 203. 335 II 194. 295. 296 III 545.
IIII 69. 331 agnoscitur, ingenio ortam esse necessitale vel aucto-
ritate nulla evincatur.

Atque universam quidem memoriae Vergilianae naturam re-
spicienti probabilius sane videbitur, georgicon ^uoque codices et
nostros et qui versiculos inde e^cerpserunt scriptorum veterum
ad fldem redire Varii et Tuccae, quos plerumque quod secundis
curis correctum reliquerat poeta edidisse, Iiic illic vel consulto
negiexisse vel oblitteravisse incuria aut errore consentaneum est.
Ac talia (ortasse Celsum castigavisse ex Pbilargyrii ad ge. II 332
adnotalione supra commemorata coliigas.

Sed omnino secundas illas poetae curas non in syllabarum
lantum vocularumque flosculis adornandis versatas, sed in rerum
quoque enarratione nova vel intulisse vel pro aliis substituisse
ipso Servii de Galli laudibus Orphei fabula mutatis testimonio Gr-
malnr. Et quoniam ipsum iterum georgica poetam edidisse tra*
ditum non esl, immo quid reliquisset, adhibitis exemplaribus ipsius
manu emendatis explorandum erat a criticis, facilis suspitio est,

PttOLEGOMEXA. 31

incohata necdum in reliquum texlum satis concinne inserta nc
aroicis quidem absolvere et in aptam formam redigere vel iicuisse
vel contigisse. Tales autem nobis existimare licet eos iocos, qni
vel cum sententiarum nexu et ordine satis conciliari non possint
vel sine causa repetant mutatis verbis quae in eandem sententiam
pauio ante dicta erant.

Et notavit eius generis quaedam sane Wagnerus ad ge. IV
203 (I 47-49. 135 II 171 sq. III 32. 219 IIII 27G. 291-293).
sed tam ille strictim, ut obiter rem attigisse potius quam per-
vestigasse iudicandus sit. Alque iniuria hnc ab eo relata II 171 st].
et III 32 supra (p. 18 et20 sq.) tractavi. Immerito idem III 219 repu-
diavit, non considerans, sobitum taurorum conspecta procui iuvenca
rertamen non potuisse acrius depingi quam omissa omni inter 219 et
220 copuia; ut non opus sit coniectura Peerlkampi p. 248, qui v. 217
vt saepe scribens, quia slructuram verborum non satls perspexil,
picturae qnasl colores augere studuit. Idem ne quis in sono vi*r-
siculi olTenderet, attulit exempla Aen. IV 504 Tibulli I 2, G 10, 40
Senecae Thy. G8G Silii IV 547. Item de versibus 47—49 libri
primi paulo inclementius iudicavit Wagnerus. Nam qnod Ileynius
argnit adversari sibi poetam, cum primum quattuor arationes
praeceperit, deinde (G7 sq.) tribus contentus sit, non animadvertit,
e sterili tellure ne posse quidem ' immensas messes ' ullis artibus
oxcitari. Alias quasdam ofTensiunculas interpretalione removit
Reinhardtus in progr. gymn. Hildburgensis a. 1838.

At levi cursti idem Wagnerus transiit sequentia, quae qua labo-
rent difTicuUate ut demonstrejn, praeceptorum indeav. 43 ordo est
proponendus. Primo vere arandum est (43—49), ante omuia tamen
raeli solique natura cxploranda (50 — 52), nam alia aliis regionibus
proveniunt (53 — 63). Pingue autem solum ineunte anno inverlen-
dum, exile Septembri proscindendum (G4 — 70). Recreantur agri
aut cessando aiternis annis (71 sq.) aut semine mutato (73 — 83;
aut incendio (84 — 93). Praeterea aliac sunt rationes, quibus
agrorum sterilitatem oppugnat diligens arator: occatio (94— 9G),
iteratio (97 — 99), irrigatio (104 — 110), depastio deiiique (111 —
113) et colliciarum deductio (113 — 117). In quibus aequabilitate
quadam duo versuum trinorum et septenorum paria coniunxit
pcMHa, quorum initia ita signavit, ut primum qui v. 94 excipere
faceret v. 97 ei qui , iu altera parte (104) qvid dicnm . . qtd in
Tronte poneret, cui item v. 111 responderet quid qui repetito

i

32 PUOLEG OMKNA .

etlam v. 113 quiqiie. Ilaec aulein ciiiii satis bene se excipere
videantur, interrumpuntur versihus alienissimis, qui non acl cul-
turam agrorum, sed ad caeli gratiam omnia referenda esse
docent:

100 uinida solstitia atque liiciiies orate serenas,
agricolae: liiberno laetissiraa pulvere farra,
lactus ager, nullo tantum se Mysia cultu
iacl;it ct ipsa suas mirantur Gargara iiiesscs.

Certe vei in exordio vel in exilu totius loci lalia monenda eranf.
Uuamqiiam qiialia nunc sunt, neque post v. 117 posita satis fa-
ciunt neque cum superioribus bene coalescunt. Hiulca enim, ni
fallor, ac molesta oratio liaec foret: ^illius immensae rupenmt
horrea messcs (40). umida solslitla . . . ipsn suas miranlur Gar-
fftfra messes (KX) — 1(34). ac prius ignolum ferro quam scindimus
aequor, Ventos et varium caeii praedisccre mores Cura sit* (50 sq.).
Et tamen hic solus locus est, ubi sententiarum saltem tenorl quodam
modo illa respondeant. Quid igitur probabilius statuemus, quam
secundis curis hoc additamentum confinxisse Vergiliiim, sed ad
reliqui carminis conlcxtum adcommodarc neglcxisse? Ladevicum
in annal. pliilol. LXXIII 465 non recte vulgatum t^tum defen*
disse in eisdein LXXV 77 demonstrare sttidui: illius argumenta
amplectitur ut solet Tittlerus progr. Brigensis anni 1857 p. 5.

Praeterea in II 371 sqq. vides eadem bis doceri: prohiben-
dum esse a tenera fronde pecus, nam ipsa bicmis duritia solls-
que potentia magis nocere arboribus ferarum morsum (373 — 375),
nee frigora fantum obesse aut aestatem, quantum dentcs gregum
;376 — 379). Quoniam autcm liaec inulto dulcius atque uberius fluunt
illis, non potcrit dubium esse ulra minus limatorum loco supponi vo-
luerit auctor. Quid quod Peerlkampus, quem et ipsum ultro hia hac-
sitavisse gaudeo, ne poluisse quidem umquam Vergilio tales versus
qualcs 373 — 375 sunt, excidere contendit Mnemos. X 148. 379.
Quem ila refutare conatus esl Ladevicus in progr. Neostr. a.
1864 p. 14 sq., ut tamen se meae nunc coniecturae, quae olim
in ann. philol. LXXV 76 sq. contra eum defendenda fuerat, arce-
d<'re significaverit ; probabilem in quarlae editionis appendice
j). 194 dixit.

Iii tertio libro post piilclierrimam certaminum inter amantes
tauros imaginem (209 — 241) cetcroriim animalium exemplls allatls

PROLEOOMENA. 33

amoris vi confirmata sunimum in equis furorem erumpere con-
clusunis erat poeta. Utitur igitur leaenae ursorum apri tigris
(246—249), suis (25&-~257), iuvenis (258—263) exemplis. Sed
bioc rursus ad feras repellimur, ut lynces lupos canes cervos
eodem studio agitari discamus (264 sq.). An ut ardentiore etiam
Iios quam homines inflammari intellegamus? digna profecto tanto
poeta a iuvene ad iupos et canes gradatio! equidem putaverim
brevissimum Owad^goiaiiov optime collocari in flnienda bestiarum
enumeratlone post v. 257. Nec vero minus mirum est quod
exemplis, quibus ad equorum amores transitus parandus erat,
horum ipsorum tremorem v. 250 — 254 interpositum legimus» cum
tamen postea insigiiis ante omnis furor equarum describatur v.
266—270.

Quod si equos et equas distingui voluit, tamen non erat cur
iili, quorum curam hoc ipso libro docuerat, inter siivarum feras
a proposito carmlnis alienissimas relegarentur. Itaque turbatum
versuum ordinem esse conclusl. Sed relictas ab ipso poeta turbas
quasdam agnoscere mibi visus sum eo, quod nimis similia de
utroque genere praedicantur, ^ non scopuiis equos rupibusque re-
tardari, non flumine montes unda torquente (253 sq.), equas au-
tem trans Gargara transque sonantem Ascanium duci, superare
inontis et flumina tranare (269 sq.). Nam recte apud Servium
adnotatum est: ^Gargara pro quibuslibet montibus sicut Ascanium
pro quibuslibet flumlnibus posult.' Tam inter se congrua quo
consilio poetam composuisse putabimus? Immo alterum versicu-
lorum par in alterius vicem substitui voluit. Atque cum id
ageret, ut vento gravidas fieri et hippomanes demittere equas
narraret, de harum furore quin etiam in priore editione dixerit,
dubium minime est. Unde sequitur, ut secundis curis additos
esse de maribus equis versus 250 — 254 statuamus, quos tamen
oblitteratis versibus 269 sq. proxime ante v. 266 collocare
debebant amici. Ceterum hic quoque idem, quod ego oiim in
lectt. Verg. 6» sensit Peerlkampus Mnemos. X 251, sciiicet in-
iucunde repetita flumina et montes versibus 253 sq. et 269 sq.,
qno tamen ille motus est, ut deletis v. 270 sq. * superant ....
continuoque' non profecto iucundum versum efOceret hunc *As-
canium, avidis ubi subdita flamma meduliis', hiatu exemplis ex-
cusato, quae nuUa esse ipsum criticae textus mei adnotationes
edocere poterant. Etiam de versibus 264 sq. post 257 collocan-

BIBBBCK, PROLVOOM. 3

34 PROLEGOMENA.

dis, ut hominis exemplum sequatur pecudum turhaui, mecum
sentit Batavus sagacissimus p. 382.

Quarti libri initio inde a v. 8 — 17 exponitur, in sede api-
bus eligenda quae caveri debeant, tum (18 — 32) quae expetenda
sint, post (33—46) de aedificandis alveanis. Unde consentaneum
est, quae nunc leguntur v. 47 — 50 de procul habendo acri odore
vel sono rectius supra post ventos et pecoris genus omne usque
ad v. 17 enumcratum adferenda fuisse. Quod etiam verborum
quadam concinnitate probari videtur: nam ut opposita sibi sunt
ahsint v. 13 et £7^ . . . adsint v. 18 sq., ita ad illud: ^ahsint et
picti squalentia terga lacerti pinguihus a stahutis* (13 sq.) apte
adiungitur ^neu propius iectis taxum sine^ (47); his autem ^altae
neu crede paludi' v. 48 contraria sunt v. 18 sq. ^at liquldi fon-
tes et stagna virentia musco adsint et lenuis fugiens per gramina
rivos% porro pro iaxo, quod v. 47 ahesse a tectis iubetur, palma
et oleaster quae inumhrent vestihulum v. 20 commendantur; de-
nique vitato caeni odore (y. 49) ^casiae virides ct olentia late
serpulia et graviter spirantis copia thymbrae et violaria' v. 30 —
32 ut salutaria laudantur. Et cum' his rationes quasdam inter-
cedere versibus 47 — 50 perspexit Schraderus quoque, qui eos
post ipsum V. 32 collocari voluit. At si Columellae IX 5 ordine
praecepta sua serere voluisset poeta; saltem debebat fortiore
quam ^ncu' particula periculosa salutiferis opponere.

Minus commode inseri possunt quae ubi apum natura
describitur non suo loco posita esse eiusdem Schraderi acu-
men vidit. Nam postquam v. 191 — 196 narratum est, quibus
cautelis inpendente pluvia utantur, sequentia in mirabili eanim
prolem cx ipsis noribus herbisque colligendi procreandique
ratione versantur. Inde et regem et cives, inde et domus
ct regna sponte oriri (197 — 202). Quo fieri ut quamvis sin-
gulae exigua vita fruantur, genus tamen sit immortale (206 —
209). Regem vero summa pietate coli: eo salvo salvam esse rem.
publicam, amisso labi omnia et susque deque haberi (210 — 215),
eo iubente ipsam mortem fortiter tolerari. Sed interpositos ver-
sus 203 — 205 de discrimine vitae, quod *amore florum et gene-
randi gloria mellis' incensae subeant, fuerunt quidem qui hoc
sententiarum nexu proposito cum vicinis conciliarent: ^colligunt
apes generis immortalitalem ex floribus, cui tanto studio operam
dant, ut ne ultima quidem pericula detractent'. Nec omnino du*

PROLEGOMEKA. 35

biuni est, quin ^generandi gloria mellis' ad studium illud refe-
renda sit, quamvis et rectlus et magis perspicuum ^generandae
gloria prolis^ futurum fuisse monenti Tittler.0 p. 6 adsentiar.
Praeterea si de pericnlis, quae in colligendis floribus subeant
apes, dicturus erat poela, uberiora expeclabamus. Idque ipsum
formula ^saepe etiam' indicare 'videtur, quae cum in solis geor-
gicis apud Vergilium legatur, nusqiiam non ita usurpatur, ul
enumeratis pluribus novum qiioddam eodem spectans addalur:
cf. I 84. 322. 365 III 132. 409 II II 42. Quo accedit etiam
conclusionis gravitas quaedam: ^iantus amor' e. q. s., qui quan-
tus esset debebat paulo copiosius enarrari. Certe comparata
curnilis certaminis descriptione (lil 112), quae eisdem fere verbis
terminatur: 'tantus amor laudum, lantaest victoria curac', exilitas
quaedam versuum nostrorum apparet. Deesse autem hoc quidem
lo€o facillime possunt.

Quare alium eis locum Schraderus post v. 196 elegit, ut
sane habeat ^saepe etiam' alterum ^saepe' (v. 194] quo refera-
tnr. At quae amore florum abreptae errando in cotibus mortem
obeunt, videntur tamen uilra tutos flnes longius a tectis reccsslsse,
ut cum eis, quae ne venti impetu auferantur et brevitate excur-
sus et lapillis cavent, componi non possint nisi hac nientc: ne
sic quidem eas semper incolumes a tempestate servari. flac au-
tem sententia saepe eliam recte se habere, non saepe (ameti vel
sic etiam dicendum fuisse vellem docuisset Titllerus, non adsevera-
visset. Denique totus Jocus indc a v. 191 qnoniam non eo spectat,
ut quantum sit apum in labore peragendo studium, immo quanta
prudentia iniquo tempore parcant sibi cognoscatur, non satis apte
concluditur v. 205, nec si invitae venti violentia in aspera loca
dclatae perierint, laudem omnino mereantur. Sed ne sunt quidem
invitae delatae, quae ^uliro animam sub fasce dedere'.

Itaque reicienda Schraderi ratio, quam non video Tittleri
disputatione p. 6 magis flrmatam esse, et videndum an liaec pos-
sint componi: 215 Mlle operum custos, illum admirantur, et
omnes Circumstant fremitu denso stipantque frequentes, £t saepe
attollunt umeris et corpora bello Obiectant pulchramque petunt
per volnera mortem. Saepe etiam duris' e. q. s. Quamquam
vel sic ad venerationem rcgls non possunt nisi artifirio rjuodam
referri, ut intellegantur haec: ^amisso rege omnia perdunt ac

3*

36 PROLEGOMENA.

diripiunt, al salvum ut et defendaut belio et opibus augeant vilae
ipsi minime parcunt.' Quae concludenda erant velut hac sen-
tentia: Uantus apior rerum et ditandi' gloria regis', non ea
quam v. 205 legimus.

Multo quidem aptius hi tres versus in extremo aliquo de mortis
causis, quibus apes subiectae sint, capite ponebantur: ita certe
uliro illud commode expiicetur atque etiam ^sub fasce' morientes
satis ampie defunctorum in tecto agmen claudant. Sed de morbis
earum versibus 251 — 280 ita praecipitur, ut inserendi vel addendi
locus nulius pateat. Erunt igitur fortasse qui ut nuper Ladevicus
Wagneri coniecturam probare malint in Philoiogi supplem. I p. 375
prolatam, qua post v. 183 versus nostri coliocari iubentur : neque
enim incommode ibi leguntur, quamquam ne sic quidem illud
^saepe etiam' habet alterudi ^saepe' quo referatur.

Paucis deinde de divina apum origine disputatis ad messis
tempora rationesque explicanda transgreditur poeta. Docet autem
primum, quo artiflcio (228—230), deinde quasi parenthesi inler-
posita quibus anni temporibus mella ex favis promenda sint (231

— 235), tum demum commemorat, quanta ira copias suas apes
defendant (236 — 238), ita quidem ut nulla hi tres versiculi ra-
tione vel cum eis quae antecedunt vel cum sequentibus videantur
coniuncta esse. Itaque ut causam, cur cautelae iilae adhibendae
sint, continentes hos rectius post v. 230 collocari idem ille Schra-
derus olim perspexit.

Sed non minus certum est, postquam novem versibus (239

— 247) de purgandis alveariis expositum est, parum concinne ad
messem nos revocari versibus 248 — 250, praesertim cum quae
secuntur de morborum remediis artissime cum suffiendi ratione
cohaereant. Erant haec, quibus fortiter ac plene exhauriri mella
iubentur, eis anteponenda, quae sic incipiunt: ^sin duram metues
hiemem parcesque futuro Contussosque animos et res miserabere
fractas' (239 sq.), quorum ultima bene respiciunt ad ^generis lapsi
ruinas' (249). Ceterum etsi ordinem, quem sibi proposuit poeta, sic
satis recte restituisse ipihi videor,' tameh oifendit sententiarum
quaedam adglutinatio magis quam compositio. Nam cum necti
sententiae possint vel hoc ordine: 1) ^bina messis tempora sunt
(231--235), sed si mella relines, cautio adhibenda (228—230),
quod irritatae apes mordent (236 — 238). qua tamen ira cave ne
te deterreri patiaris; nam quo magis' e. q. s. (248 — 250); — vel

PROLEOOHENA. 37

hoc: 2) *bina messis tempora (231 — 235): ac ne a messe facienda
eo delerrearis, quod irritari apes animadverlis. verum est vehe-
menler eas irasci (236 — 238), sed quo magis exhaustae fuerinl
c- q. s. (248—250). modo ut caute relinas melia (228— 230) ^ —
vei hoc: 3) ^siquando melia reliues, fumos praetende (228 — 230).
sunt sdlicet bina messis tempora (231 — 235), quae nbi venervnt,
illis (apibus) ira supra modum est (236 — 238). sed baec non me-
taenda, nam quo magis' e. q. s. (248 — 250) ; — vel denique hoc
quemin textu expressi: 4) ^siquando meila relines, fumos praetende
(228 — 230), nam mordent irritatae apes (236 — 238). sunt autem
bina messis tempora (231 — 235), quibus fruaris oportet: namquo
magis' e. q. s. (248 — 250) — utique vides vinculis necessariis ni-
mis carere orationem. Leniora omnia et iucundiiis coniuncta quam-
quam minus plena efficiuntur omissis bis ternis versiculis 236 —
238 et 248 — ^250. Hos igitur secundis curis additos nec satis
concinne cum ceteris conciliatos esse statuo. Et laetor idem de
toto loco 228 — 250 coniecisse Tittlerum p. 11, cui nuperrime La-
devicus quoque adstipulatus est. Peerlkampus quoque p. 286
versus 248 et 250 ante 239 collocavit: idem tamen quod 249
spurium censet, non adsentior, nec satis intellego quid ridiculi in
verbis ^generis lapsi sarcire rdnas' indagaverit. Si enim gene-
ratur mel (v. 205), exemtis ac recisis favis genus imminui et ad
ruinam redigi liquet, ut replendis rursusque struendis cellis sar-
dri ruma recte dici videatur. Apud Servium quod versuum 248
— 250 mentio nulla fit, nec neglegendum est uec nimis urgendum.
Contra longe reicienda Hanovii opinio est, qui (p. 13 sq.)
huius libri vv. 184 — 187 quos ipse venustissimos praedicat, eli-
minandos esse duxit quasi secundis curis a poeta eo cousiJio con-
fectos, ut postea mutatis aliis aut resectis in textum reciperentur.
Duas scilicet ^ descriptioues ad eandem rem pertinentes confluxisse
et eonglutinatas esse aitera in alteram inscite inserta.' At non
poeta, sed Hanovius ipse confusionis auctor est. Nam primum v.
183 ^omnes^ intellegere omnes iuniores, qui Wictu invigilant et
foedere pacto exerceniur agris', prudens proxime antecedentium
versuum 180 — 183 lector, qui Latini sermonis consuetudinem
didicerit, nuilus dubitabit. Reliqua autem sententia additis prosae
orationis vinculis haec: his omnibus ut labor unus colligendi, ita
quies operum uua; simul enim omnes mane evagantur, simui
pascuntur in agris, simul vespertino tempore corpora cui*antes.

38 PROLEGOMENA.

h. e. quieti corpora daturae (nam quae curant nonduni necessario
statim fovent corpora) redeunt, iamque reversae primum quidem
sonitu laetiore, mox mussantes circumstrepunt oras, donec in ai-
veum ingressae sensim silescunt et obdormiscunt. Haec autem
communi quadam disciplina vel certa lege ab omnibus iilis,
quarum iaborem vv. 180 — 183 descriptum legimus, simul fieri
ut significaret poeta elegantissimos versus addidit. Nec est pro-
fecto cur in eo baereamus, quod ubi studium et assiduitateni
describere instituit, v. 180 muita demum nocie fessas se do-
mum referre, paulo post, ubi id agit, ut eodem omnes tem-
pore et proficisci et redire doceat, tum tecla pctere narrat, ubi
admonuit vesper (186). Quae ne sunt quidem diversa: nam ad-
monitae sine ulla mora relicto pastu domi adesse minime dicun-
tur. Grandaevas autem, quae ^intra saepta' manserunt, quieti no-
cturnae et ipsas indulgere cur molesta diligentia narretur?

De apertis turbarum vestigiis, quae in vv. 289 — 294 libri
exbibent, testatus sum in adnotatione critica. Itaque qui vul-
gatum ordinem rudemque triplici et particula adnumeratonim
membrorum structuram defendere, qui post ^stagnantem' Ni-
lum (288) 'ruentem' v. 292, quem saltem *fluentem' dici
debuisse recte adnotatum est, tplerare voiet vel emendatiun-
culis» quales Tittlerus p. 8 proposuit, hanc scabritiem poliri sibi
persuadebit, suam sibi artem ille habeto. Mihi, qui olim varia
temptantis poetae conamina agnoscere mihi videbar, nunc Peerl-
kampi p. 289 sqq. disputatio Tere persuasit, indignos eodem esse
versus 291 — 293, quorum primum iam Cerda et nostro tempore
Ferdinandus Hitzig mus. Rhen. XV 324 sq. interpolatum esse
iudicavit. Idem vir orientis gnarissimus v. 290 Putidis comnieu-
davit, qua tamen coniectura non defenditur versus a Peerlkampi
reprehensione, cui urguet maxime dispiicet.

Item (ut HH 236—238. 248—250) tres versus lU 37—39,
omissi illi etiam in uno codice Meadiano, emblematis speciem
prae se ferunt. Nam post Caesaris proelia et triumphos et ma-
iorum splendidum ordinem furiae et Cocytus et poenae iuferorum
mireris sane quid sibi velint: nisi forte Mnvidia infelix' iuimico-
rum Caesaris intellegatur Tartari terroribus moneri, ne adversus
deos deorumque prolem peccet. Sed talia simulacra ubi aptius quam
in ipsis foribus expressa finxeris ? Nihilo tamen minus post Parios
lapides spii*antia sigua (34 — 36) commemorantur, quasi et ipsa mar-

PROLEGOHENA. 39

niore sculpla dicanlur. Naui quod Vossius imagineni iu pariele pictani
siguificari narrat, verboruui quideui ne tenuissimo quideni indicio
aliis mortalibus prodilur. I^raeterea autem notatu digua Palatiua lectio
M£TV£NS V. 38, quam iuterpolatioue alteri M£TVET substitutam
esse uemo suspicabitur, quia hac demum plenum absolvitur enun-
tlatum: immo probabilius conicias lioc coniectura ortum esse, ut
in codice b vocis metuet litteras uei in lilura scriptas reperimus.
Atque sublimius etiam poeta ipsam Invidiae figuram deieclam in
Tartari tenebras ibique inter paliidas umbras versautem laetissi-
mis Caesaris triumpbis iu eadem tabuJa opposuisse slatuitur.
Quid igitur si post v. 33 talem imaginem inseri voluit:

Invidia infclix furias anineinque severuni
Cocyti nictuens torlosquc ixionis anguis
immancmque rotam cl non exsuperabilc saxum

— incoliatam iUam, uon absolutam? Ceterum uon interpretatur
baec Philargyrius, inepte autem et Servius et Probus qui cir-
cumfertur statuerunt obtrectatoribus suis poetam inferorum poe-
nas comminari.

Mirum sane, ternos saepius versiculos vel falso loco inlatos
vel postea additos deprehendi. Diximus de lU 37 — 39 IUI 236
—238, 248—250. £tiam in secundo totidem versus 343—345,
qui concludunt pulcherrimas verni temporis laudes, dubitare possis
an commodius ut intellegantur futurum sit, si v. 335 excipiant,
ut qualis sit labor planius fiat et ad austros et aquilones propius
respiciat v. 344 ^tanta quies', hoc scilicet ordine:

inque noifos soles audenl se germina tulo
credere, nec metuit surgentis pampinus auslros
aut actum caelo magnis aquilonibus imbreni,

335 sed trudit gemmas et frondes explicat omnis.

343 nec res hunc tenerae possent perferre iaborem,
si non tanta quies irct frigusque caloremque
inter, et exciperet caeli indulgentia terras.

£t hinc eo progredi poterat poeta, ut etiam mundi originem
veruo tenqiore fuisse coniceret, qua splendida imagine aptissime
totus locus concludebatur. Sed quominus auderem textus ordi-
nem traditum mutare, dissuasit primum quod non de herbis tan-
tum et stirpibus dicitur, sed de ^rebus teneris', ut a nascentium
rerum coudicione, quae v. 336 — 342 tractabatur, ad ea quibus

40 PROLEGOMENA.

natis et creatis, ut durarent hunc yitae laboreni, opus fuerit trans-
iisse videatur poeta. Quae est Vossii interpretatio. Sed taihen
haesito in abrupta quadam breyiioquentia , qua non salis plenc
finiri locum splendidissimum sentio, ut additos hos quoque yersus
343 — 345 curis secundis, alios autem etiam addendos et maxime
praemittendos fuisse si quis coniciat, nolim equidem contradicere.

Temarium porro yersuum III 120 — 122 numerum post y. 96
inserendum esse persuasit et mihi et Ladeyico Tittlerus, nec ni-
mis ab eius iudicio discrepat Ferdinandi Hitzig in mus. Rhen.
XV 323 sq. inserta de eodem loco disputatio, quem hic minus
commode meo sensu ante y. 95 reponi iubet. Atque eandem post
y. 96 transpositionem yersuum 120 — 122 necessariam esse Peerl-
lcampus quoque intellexit p. 236. 280, si quidem in ^nec turpi
ignosce senectae' yerbis negari ignoscendi notionem^ non, ut ipse
mavult, turpitudinem senectae statuatur. Hunc autem sententia-
rum nexum satis explanayit Tittlerus p. 9.

Idem porro yy. 113 — 119 post y. 102 coUocari suasit, haud
male, quamquam persuadendi necessitatem adesse non contende-
rim. Sed yividam certantium equorum imaginem multo yenustius
in yersum 112 exire: ^tantus amor laudum, tantaest victoria
curae' quis non sentiat?

Nec priroi libri v. 204 — 310 tales, quales nunc in libris legi-
mus, ipsum Vergilium edidisse puto. Ac primum y. 252 ^hinc
tempestates dubio praediscere caclo possurous' e. q. s. non po-
terant ex tractatu de quinque zonis pendere: ^hinc' enim nihil
aut de tempestate aut de serendi tempore discitur. Discitur tale
quid ex signorum obitu et ortu et ex qu»ttuor auni temporum
discrimine: ergo ante y. 252 posui v. 257 sq., qui, cum inde a
y. 259 doceatur agricola non quibus signis futurum imbrem prae-
videre, sed quae opera per imbrem absolvere possit, cum his
nuUa ratione coniuncti sunt. Atque haec de agricolae per im-
brem operibus ibi demum satis apte inseruntur» ubi post nocturna
aestatis 287 — 290 hiberna negotia cum gaudiis absoluta sunt y.
310. Hic insertis praeceptis de singulorum dierum, ^rigidus agri-
coiam si qutmdo continet imbcr', operibud apte ad tempestates
earumque signa transitus fiebat. Inde autem sequitur, ne rectius
quidem ordinatos versus 257 sq. 252 — 256 suo loco stare. Atque
ut observaret sidera iam y. 204 — 207 monitus erat agricola.
Age comparemus utrumque praeceptum:

PROLEOOMEMA. 41

204 praelerea Udi sunl arcturi sidera nobis

haedoruinque dies servandi et lucidus anguis,
quam quibus in patriam ventosa per aequora veclis
poulus et ostriferi fauces temptantur Abydi.

257 nec frustra signorum obitus speculamur et ortus
temporibusque parem diversis quattuor annum:

252 liinc tempestates dubio praediscere caelo

possumus, hinc messisque diem tempusque serendi,
et quando infidum remis impellere marmor
conveniat, quando armatas deducere classis,
ant tempestivam silvis evertere plnum.

Poteris fline ulio canninis detrimento, immo emolumento non
nuiio ante v. 208 in quattuor qui antecedunt versuum 204 — ^207
locum substituere septem quos ex adverso posuimus. Nam scru-
pulosior qui sit mirari possit, cur tandem et quas ad res haedos
potissimum et anguem onmino seryandos praeceperit, qui mox
ubi singula exponit praeter booten, quo conimemorato ad ^arcturi
sidera' respicere videri possit, omnia alia signa, libram taurum
pteiades coronam, enumerat quidque valeant docet. Porro quid
omnino ex siderum observatione (}iscere possint agricolae, paulo
planius et copiosius altero loco illustratur: nautarum autem utroque
mentio fit

Oplime inde procedunt quae de satione leguntur a v. 208
usque ad 230. At tum secuntur v. 231:

idcirco certis dimensum partibus orbem
per duodena regit mundi sol aureus astra;

et deinde de zonis praecipitur usque ad v. 251. Idcircone, ut
viclam seras vilemque phasetum? (v. 227) vet ut sementero ad
medias extendas pruinas (v. 230) ? Et zonis quid tandem curo sa-
tione commune est? Idcirco nimirum astra per caelum disposita
putabis, ut inde tempestates praediscere possis et quae v. 263 sqq.
secuntur. Zonas autem non video quo consilio poeta describere
potuerit alio nisi ut duodena illa astra per zonas disposita esse
doceret. Itaque expectamus ut enumeret ea, sed arctos tantum
et anguem commemorat v. 244 sq. Poterat autem haec omnia
omittere, ut non absurda videatur suspicio, ab ipso edita esse
haec: 204r-207. 208—230. 276—286. 287—310, retractato
postea hoc quoque loco relicta esse in schedis haec: 231 — 251.
252—256. 257 sq. 259—275; in his nondum absoluta fuisse

42 PBOLEGOMENA.

233 — 251 et 259 — ^275, ceterum oninia sic fere iii texluni inse-
renda fuisse, ut omissis 204 — 207 se cxclperent Iiaec: 257 sq.
252—256. 231 s<i. 233—251. 208—230. 276—286. 259—275.
287 — 310. Pergebat igitur a signis duodecim ad lunam, inde ad
solis vices.

Sed ne sic quidem omnia satis plana. Nam quod v. 287 —
290 multa velut pratorum tonsuram melius gelida nocte fieri mo-
nemiir, spectat hoc aperle ad noctes aestivas: bis igitur recte
opponas quod de caedendi el terendi frumenti tempore oppor-
tuno breviler significalur v. 297 sq. Ubi merito Peerlkampum
p. 375 oiTendit mirum et contrarium consuetudini praeceptum
*at medio rubicunda Ceres succiditur aestu.' Quae 6. Hermanuus
quoque olim adnotaverat (v. Meinekii supplem. adn. 480) non
satis convenire cum Theocriteis bis X 49 s({q. :

attov akoi^viag q>£vysiv to (iBaafi^Qtvop vnv&v
ix tcakdfiag axvQOv xslidsi rafioads ^taXiCta.
aQX^<f^oit ^^ aficivtag iynQO(iivca TtOQvdakka
Ttal ki^yeiv evdovtog, ikivvoai dh to xav^or.

llaque probo quam Peerlkampus proposuit emendationem:

nec rubicunda Geres medio succidilur aestu,
at mediu toslas aestu lerit area fruges

hosque versus statim post v. 290 adnectendos censeo.

lam quae secuntur v. 299 ^nudus ara, sere nudus; hiems
ignava coiono' apparet non ad diei, sed ad anni tempus eligen-
dum spectare et ad hiberna opera transitum parare, de quibus
V. 300 — 310 dicilur, hisque vel post v. 310 vel ante 305 apte
adiungas v. 291—296.

Illa autem, quae ^frigidus agricolam si quando conlinet imber»
maturare datur' quaequc festis diebus exercere licet (259 — 275),
ad aestatis potius quam ad hiemis negolia pertinent (cf. v. 260), sed
vinculo quo cum aliis copulentur prorsus destituta sunt, ut certum eis
locum adsignare difficile sit. Nam quae hiemis opera post v. 310
secuntur auctumni tempestates et sidera tempestatumque slgna
tam inter se nexa et coacta usque ad extremum librum decur-
runt, ut intrudendi alia nulla omnino appareat occasio. Ergo
non mirandum quod ne amicis quidem schedas a poeta relictas
probabiliter ordinare contigit.

Ceterum scripscram haec, cum Hanovium quoque vidi in
sched. crit. p. 7 sqq. frustra in hoc loco laborare, nisi quod et

PKOLEGOUENA. 43

ipse intellexit w. 252 — 256 reclius iuilio capilis poiii, ubi tainen
una cuin quattuor vv. 204 — 207 nullo modo possunt tolerari.
Verum quod animadvertit genuinuni ordinem videri Mndicari vo-
cabulis muUa v. 260, quaedam 268, miUta adeo 287, id quideni
videbit a me quoque observatum esse. Sed quae a dierum cer*
torum indole ad subseciva opera transitum paret sententiam ni-
hilominus desidero.

Fortasse ea quoque, quae a textu genuino aliena esse Fer-
dioandus Hitzig in mus. Rlien. XV 321 demonstrare studuit, libri
III 82 sq. adnotatione quadam retractantis sua poetae inlata sunt.
Nam melius placere generosi pulli descriptionem non interruptam
colorum distinctione ipse confiteor, sed ut ne ea quidem, quae
Hitzigius servari voiuit Mionesti spadicis' ad ^ptfctus' relata pro-
bem, sed anticum exttum v. 81 el 83 initium inserta notula illa
intercidisse putem.

Item secundis curis addita conieci I 173. 175, quoruni ipse
turbatus ordo de marginali nota suspicionem confirmat.

Quarti libri v. 276, cui scabri aliquid esse Peerlkampus quoque
p. 288 sensit, defendi possit, si recepta vel Burmauni * deum hinc
nexis' vel Peerlkampi ^ornat de torquibus aras' coniectura post
v. 278 coUocetur. Sed malui non mutatum uncis includere, sive
quis interpoiationem sive pannum ab ipso poeta secundis curis
adsutum habebit.

At inprobabilem Tittlerus opinionem in progr. Brigensi p.
12 — 21 hanc protulit: solos libros I et li aute annum 724 ab
ipso poeta editos, absolutos et Maecenati quidem atque adeo Au-
gusto traditos anno 725 etiam tertium et quartum, publici tamen
iuris numquam factos esse, ut in quibus perpolieudis coactum
scilicet Maecenatis iussu undecim annos usque ad mortem auctor
desudaverit, ita quidem ut cum primo lertii libri prooemium tale
coDstituisset 1 — 8 (acer equis), .40 (dryadum) — 48, postea resectis
1 sq. 46 — 48 in Augusti honorem v. 3 — 45 panxerit.

Quae cur non placeant, ut olim in emendatt. Verg. p. 1 sq.
signiflcavi, ita hic brevissime repetam. Hanc enim loci illius, in
quo examinando mire argutatus est homo doctus, summam esse
video. ^Expositis plantarum rationibus de pecore quoque et de
pascuis dicam. At iuvat talia canere, quae poetarum turbae in-
tacta suit , piget autem in silvam ligna adferre. Nam id mihi
proposui, ut victor ceterorum ex multitudiue elatus ipsum verticem

44 F&OLBGOMEMA.

Heiiconis ascendam, unde palmam poeticae laudis patriae meae
referam. Hac ornatus aeternae gloriae monumentum in patria
ponam.' Quod indulgens ingenio fingit tempium roarmoreum
esse, ut suam patriaeque laudem ex ipsa Caesaris laude pendere
cumque ea coniunctam esse poetica usus imagine moneat.
Nam nihil est quod Aeneidis poema templum illud esse statuit
Tittlerus, corradens iile ex epico carmine locos qui cum his
poetae promissis aliquo modo viderentur convenire. Itaque
versus 26 sqq. spectare docuit ad Aen. VIII 675 — 728 sqq.
Sed hic primum quaeram, cur tandem octavum librum fores
dixerit vates noster v. 26. Praeterea etiam in clipeo illo nihil
nisi Actia bella et triplicem triumphum Ca^saris posuit: ubi
igitur pugnam Gangaridum et Parthorum tropaea reddita et Qui-
rini nomine ornatum principem et cetera , quae ad res post a.
725 gestas pertinere putat, commemorata celebrataque esse do-
cebit Tittlerus? Quae si recte demonstravimus non ultra annum
illum egredi, certe non possunt argumento esse, prooemii huius
partes quasdam secundis curis addilas esse. Porro Assaraci proles
Trosque parens (35 sq.), quorum spirantia signa se in templo po-
siturum esse vovet poeta, in Aeneidis VI 648 paucis versiculis
languntur, mox a v. inde 756 Dardani prolem a Silvio orsus ex-
citat, cuius agmen claudit Augustus 792. Prope ridicula autem
ad Catilinam in clipeo Aen. VIII 669 sq. expressum, si dis placet,
et ad inferorum descriptionem VI 566 sqq. allusio in v. 37 — 39
investigata est, quasi Augusto invidisset Catilina, cuius lulius pater
ipse tantum non socius fuerat, quasi denique haec omnia Aenei-
dis vel umbram exigiiam repraesentarent. Eodem fere iure con-
tendere possis, promisso v. 18 sqq. cursus et caestus certamina
se instituturum esse stetisse poetam Aen. V 291 sqq. et 362 sqq.
ludorum narratione.

Quid tamen Britannis faciamus (v. 25) nescio. Mihi legenti
V. 46tr— 48 dubium non est, quin eo tempore, quo tertii libri
prooemium idque integrum composuit, poeta in animo vel habuerit
vel habere se simulaverit, ipsas Caesaris res gestas, id quod hic
et optabat et iubebat, proprio carmine describere, quod consilium
postea ita mutavit, ut non tam nQOtiyov(iiviX}g (ut Probus p. 59,
3 ait) ardentis imperatoris pugnas, h. e. minime, ut Tittlerus vo-
luit, nondum depugnatas, sed ipsa proeliorum fulmina moSos
eventusque, quam avitam luliorum gloriam Augusti merito cumu-

PROLEGOMENA. 45

latam et Komanae simui urbis et novi Quirini originem (cf. Donat.
p. 59» 12) ceiebraret. Videtur enim mere historici carminis ma-
teria eCiam tunc offensus esse, sicut olim cum incohatis sive Ro-
manis, ut Donatus p. 59, 21, sive regum Aibanorum rebus, ut
Servius ad ecl. VI 3-narrat, deterritus vei ^nominum asperitate'
vel annalium vastitate ad bucolica traosiit scribenda.

Itaque non nego poema, non tamen Aeneida, sed de rebus
Caesaris Vergilium tum cum prooemium illud scriberet medita-
tum esse et templi imagine quodammodo adumbravisse et al(ego-
riam ipsum w. 46 — 48 explanavisse, scilicet ut promissum gravius
etiam conOrmaret. Ut ne Peerlkampus quidem I. I. p. 232 horum
versttum fldem mihi labefecerit. Nam ^ardentes pugnas' ipse
Valerii Flacci VI 601 exemplo satis firmavit. Praeterea si Lati-
num est ^fert poeta nomen Caesaris per orbem', quidni dixerim
^per omne aevum, per omne temporis spatium'? anni autem a
prima Tithoni origine profecto innumerabiles sunt.

Ceterum totum quattuor librorum opus una prodiisse tam
prima (I 1 — 5) quam extrema (IV 559 — 566) eius verba abunde
testantur, ab ipso autem et emendatum et editum esse adfirroant
veleres, ut non possit excogitari quod omni memoriae et proba-
bilitati magis adversetur quam Tittleri coniectura. Ne autem in
refutanda de secundi libri versibus 39 — 46 opinione eiusdem p.
18 — 20 prolata (qua Vergilius Maecenatem ut poetam se ipso
maiorem suspicere fingitur) ampHus immorer otium facit Peerl-
kampi acumen, quo is p. 138 coll. Nemesiani Cyneg. 58 sq. ver-
sum 41 correxit. Transposito enim post v. 42 et mutato da in
dare haec effecit:

tuque ades inceptuilique una decurre laborem,

40 0 decus, 0 famae merito pars maxima nostrae.

42 non ego cuncla meis amplecti versibus opto,

41 Maecenas, pelagoque volans dare vela patenti,

43 non, mihi si linguae centum sint oraque ceulum,
ferrea vox. ades et primi lege liloris oram;

in manibus terrae e, q. s,

Quae qui libero animo leget, ipse persentiet, quam inepta
fuerit vulgata lectio et quam recte nunc pelago patenti primi li-
torls ora opponatur e. q. s. Ut cum Ladevico sperem Hanovium
quoque sic emendata poetae relicturum esse, quamvis in schedis

46 PROLEOOMENA.

criticis p. 10 sqq. verba ^pclagoque vox' (vv. 41 — 44)

damnaverit.

Quem iilem iaudo quod totum locum, quo Maecenas invoca-
tur (v. 39 — 46), vidit (1. 1. p. 9 sq.) multo aptius statim ipso libri
principio post v. 8 Bacchi appellationi adiungi. At quattuor qui
antecedunt versibus 35 — 38 quid faciamus? Gohaerere enim vv.
22 — 34 cum 47 — 82 et rebus et verbis apparet. Docet poeta
praeter naturae modos diversos usum quoque varias procreandi
et corrigendi arbores vias artesque reperisse, inter quas insitio
maxime memoratur: malis enim insilis pirum, prunis corna mu-
tari (v. 33 sq.), etiam silvestres arbores, quae sponte nascuntur,
inserendo feraces fieri (v. 47 sqq.), denique arbutum quoque et
platanos et caslaneas et ornum et ulmos aliis inseri frugibus
(v. 69 — 72), unde ipsi inserendi et oculos inponendi modi prae-
cipiuntur vv. 73 — 82. Atque haec ut re coniuncta ita verbis
quoque apta invicem sunt: respiciunt enim haec Uamen haec
quoque siquis inserat' e. q. s. (v. 49) ad pirum et corna, de
quibus vv. 32 — 34 sermo luerat. lam cur tandem inter haec
potissimum, ne de Maecenatis invpcalione dicam prorsus hic inepta,
agricolae ^ Ismara Baccho conserere ' et ^ olea magnum vestire Ta-
burnum' iubentur (vv. 35 — 38), cum tamen nec vini nec oleae
memoria in hoc quidem capite fiat? Nam quae illis antecedunt
praecepta ^proprios generatim discite cultus' (v. 35), ^fructusque
feros mollite colendo, neu segnes iaceant terrae' (v. 36 sq.) spec-
tant sane aliqua ex parte ad mutandas et emendandas fruges ar-
boresque, sed immiscent alia nova, suum cuique generi cullum
nec scgnem rclinquendum esse vei asperrimum agrum, quae cur
parlicula quare commendentur non intellego. Non unum ulmis
olivis pomis vilibus, ut miltam cetera, genus esse demum inde a
V. 83 (^praeterea genus haut unum') usque ad 108 exponitur.
Post haec ergo recte sequebatur adhortatio: ^quare agite o pro-
prios generaiim discite cultus, agricoiae, fructusque feros mollite
colendo' (v. 35 sq.), quorum posterius iam optime respicit ad
inlegrum caput quod vv. -22 — 34 et 47 — 82 comprelienditur.
Quae vero adduntur ^neu segties iaceant ierrae^ e. q. s.
egregie transducunt lectoris animum ad haec quae statim v. 109
monentur: ^nec vero ierrae ferre omnes omnia possunt' , unde
contunio flumine dccurrunt quibus Slivisas arboribus palrias'
(v. 316) esse demonstratur usque ad v. 135. inde Italiae secuotur

PROLEOOMENA. 47

laudes (?v. 136 — 176), postea vero prorsus novum de *arvorum
ingeniis' caput orditur. Ergo reddendi suis iocis unde nescio
quo casu sive librarioruni neglegentla sive quod verius puto ipsa*
rum poetae schedarum turbis depulsi sunt 35 — 46 ita quidem
ul 35—38 post 108, 39—46 post 8 collocenlur.

Redeo ad Peerlkampum, quem quod I. 1. p. 135 ad ipsum
libri primi exitum post v. 514 transponi voluit v. 498 — 502 cor-
rupisse et dilacerasse eximiam loci pulchritudinem cum Ladevico
I. I. p. 15 sentio. Item Heynium erravisse quod inversum in
Longob. Pierii rodice versuum IIII 546 sq. ordinem probavit, iam
prideni Vossius intellexit, qui tamen Zulichemiani et Lengniciani
roniecturam revisens spernere debebat. Nam id ipsum agitur,
ul inferiis placetur Eurydice, et placatam esse in iuco ex prodigio
comperit Aristaeus, placatae autem gratias agere iubetur caesa
vilula. Itaque dubitari nullo modo potest, quin ultimo versu 547
quid ut efBclatur sacris illis futurum sit promittat Cyrene.

Recte contra Schraderus singulos versus IIII 369 sq. transpo-
suit, quo factum ut Italiae flumina Iria coniuncta enumerentur, Hypa-
nis autem cum Caico externornm, maxime barbarorum agmen claudat.

De libri tertii exitu inde a v. 534 — 566 ita disputavit Peerl-
kampns, ut nec persuaserit non a poeta relictos esse, quos ei
librorun) oronium auctoritas et partini grammaticorum testinionia
tuentur, nec immerito multa vituperavisse videatur. Quorum ta-
men nihil fere ita comparatum esse video, ut non possit aliqua
ratione excusari, quaedam vero a criminibus viri docti satis certo
videntur defendi posse. Velut recte usurpatum esse censeo v. 534
^rlmandi' verbum de minuto singulas glebulas rastro confodiendi
et vertendi labore, quo opus est postquam aratrum destituerunt
boves; quamquam Taciti hist. II 29 locum, ubi 'quaerendi causa
mllites humum pilis et lanceis rimari dicuntur, minus apte Lade-
vicus 1. I. p. 20 contulit. Postea v. 541 duo quasi monstra mi-
ratur poeta, primuni immensi maris quoque prolem contagio cete-
rorum animalium tactam esse, deinde natantium et libere per
undas versantium piscium genus quasi submersum fluctibus et
naufragum ad litus appulsum. Excusavit haec atque alia Lade-
vtcus I. 1. Alia Vossius satis recte explicaverat. Nec dubitandum
quin Seneca Oedipi poeta (cf. Verg. 539. 544 sq. 551 sq. cum
Oed. 149. 152 sqq. 160 sqq.), Ausonius centonis nuptialis auctor
(v. 20 coU. Verg. 539), Macrobius eadem legerint quae nos.

48 PROLEOOMENA.

Itaque non negaverim talem, qiiaiem nunc habemus, a Vario et
Tucca editum esse georgicon librum terlium. Sed num eadem
in priore editione ab ipso Vergilio curata extiterint, aiia quaestio
est. Putcre enim, ni fallor, concludi poterat pestilentiae descriptio
sententiis 520 — 530, quibus ultro coortam nec aut segnille aut
luxuria, quali bomines pereunt, contractam pecorum tabem mol-
liter queritur poeta, qui et primum et secundum librum querellis
de^ suae aetatis hominum vitlis et libidinibus finivit. Postea ludens
curis secundis potest quaedam amplificavisse, itaque ad relicta
opere in medio et destituta aratra v. 519 adiunxisse v. 534 — 536
^ergo aegre rastris terram rimantur' e. q. s., quae tamen si in
ipsum textum inseri voluisset, versus 520 sqq. omittere debuisset.
Item boum defectum postea illustravit v. 531—533, qui quam-
quam non satis conexi cum ceteris ubi hodie leguntur saltem non
turbant ordinem. Hinc autem eo processit, ut silvarum etiam
feras et maris prolem et angues tam terrestres quam marinas
et aves denique morbo correptas memoraret, enumerationis 'dili-
gentia illa quidem, quam fateor Seneca et rhetore magis dignam
videri quam perfecto poeta. Nam satis apte ad illa 'quid labor
aut benefacta iuvani? (525) . . . frondibus et victu pascuniur simplicis
herbae' (528) e. q. s. usque ad 530 accedunt haec: ^praeterea nec
mutari i^m pabula referV (548) e. q. s. Et his bpposita sunt sequen-
tia 551 — 566, quae firme cohaerent, nisi quod 554 sq. nescio cur
immixti sint. Nam balatus et mugitus commemoratio post lan-
guentium morientiumque pecorum descriptionem, quae ad v. 517
usque legitur, non potest non taedium movere nec placent amnes
ovium et boum clamoribus sonantes. Itaque hos duos versiculos
si quis Vergilii non esse contenderit, nonausim defendere.

Ceterum amici Vergilii relictas schedas eo ordine composue-
runt, qui solus aliquatenus tolerari posset, si quidem uno tenore
omnia comprehendenda essent. Quod sentiet qui transponendi
periculum fecerit. Eiectis quidem his illis duplici modo finiri
poterat liber vel sic

519. 534-536. 531—533. 537—547.
vel sic

519. 520—530. 548—550. 551—553. 556—566.

t»ROLEaOMKKA. 49

Caput IIIL
De interpolationibus georgicon.

Atquc alia qiioque cavenduin ne poetae manum habeas quac
lusit inierpolator. Non dico illam ad I 299 parodiam obtrecta-
ioris, quae in nostros libros non transiit. Nympharum quoque no-
mina Illl 338, quae ex Aen. V 826 irrepserunt in deteriores libros,
desunt in MPR nec a Servio legebantur. Sed in Orphei fabula
post IIII 472 temere repetiti ex Aeneidis VI versus 311. 310. 312
in codice Romano. Nec suspicione caret cuius simillimum in
Aen. VI 783 exemplum redit secundi libri v. 535, quem Peerl-
kampus I. I. p. 162 et 380 vel eiciendum vel ante 534 collocan-
ihim censet. Deest in Mediceo saltem et in scholiis Servianis
nec ab ullo scriptore vetere commemoratur versus II 433, quo
PR inquinati sunt, tamen ut interpolationis indicium aliquod Ro-
manus quoque inverso antecedentium versuum 431 sq. ordinc
servaverit. Absurdum enim est quaerere ^et dubitant homines
. . . inpendere curam?', ubi commendantur quae sine omni ho-
minum cultura, ubi semel sata suut, sponte, ^non rastris homi-
num, non ulli obnoxia curae^ crescunt. Adhortari autem ut talia
potissimum serant agricolas poetam extrema demum huius loci
parte ^ecebat, ubi tamen pulchriora posuit v. 454 ^quid memo-
randum aeque Baccheia dona tulerunt?' e. q. s. Quamquam et
Peerlkampus p. 154 et Hanovius sched. crit. p. 10 omnino re-
pudiaverunt vv. 454 — 457, quos tamen scriptos a poeta esse
nullus dubito. Nam studet poeta arbortim culturam prae vinetis
popularibus commendare: eo consilio queritur, curandis vitibus
numquam satis laboris posse inpendi (v. 397 sqq.) nec umquam
totum per annum Gniri, et iam maturis uvis metuendum lovem
(v. 419); contra et oleas et poma et nemus omne ipso naturae
lieneficio coli. Vt igitur v. 425 suadet ^hoc pinguem' et piacitam
Paci nutritor olivam', ita ceterarum quoque arborum pretla in
Hne totius capitis extolli consentaneum est. Ncc verendum erat
ne dei numen violare vlderetur, si periculosa esse Bacclieia dona

BIBBECK, PBOLBGOM. 4

50 PROLEGOMENA.

monerel, nisi forle Horatius quoque impius dicendus est, quod
postquam ^nullam' inquit, ^Vare, sacra vite prius severis arbo-
rem% tamen Centhaureae cum Lapithis rixae gravcm mentio-
nem fecit.

Fultilem post 503 versum IIII 506 et vel repetilo in sequenli
V. 507 iHum pronomine suspectum merito repudiavit Heynius.
Ac reiecit Peerlkampus etiam v. 504 sq., quorum sane in com-
mentariis nulla fit mentio. At Donati et Macrobii testimoniis
diffidendi causas non idoneas proiuiit. Quod autem evanescentis
Eurydices verba non finita, sed quasi in auras dissolvi legimus
V. 498, artem poetae, non textus labem agnoscimus.

Praeterea in primo libro, ubi exponitur quo consilio huma-
nos labores luppiter instituerit, sciiicet ^ ut varias usus meditando
extunderet artes' (v. 133), et duorum sequentium versuum fasli-
diosam conformitatem et in exitu consonantiam ^ extunderet artis,
quaereret herbam, excuderet ignem' et ignis potissimum men-
tioncm tanla insuper repetitae ut voculae vi statim iniectam me-
rito miraberis. Nam ceterac quidem artes, ut naves aedificandi
(136), steliarum cursum observandi (137 sq.), venandi (139 sq.),
piscandi (141 sq.), fabricandi ad vitae usum instrumenta (142 sq.),
in sequentibus deinceps tanguntur: tum demum ad Cereris in-
stituta traiisitus paratur (145 sqq.). Neque aut corrigendo * u(
snlcis . . . 6V silicis' removenlur vilia illa aut Wagneri, qui v.
135 in marginc a Vergilio adpositum fuisse suspicatur, artificio
salis excusantur. Qui si ascripsisset versum illum, non alia pro-
fecto causa id fecisse putandus esset, quam ut reliqua amplifi-
caret, itaque ipsc suorum corruptor extitisset. Quae cym ita
sint, cum versum 134 quamquam et Probo inst. gramm. I 9, 11
et Nonio 317, 13 notum sine ullo damno atque etiam fortasse
cuni aliquo commodo desiderari posse iudico tum sequentem ma-
xima probabilitate reddi interpolatori , qui in Aen. I 174 ^silici
scintillam excudit' et VI 7 ^semina flammae Abstrusa in venis
silicis' invenire poterat, unde sua conglutinaret.

Versum I 144, quem post firyantum Pcerlkampus I. 1. p. 125
et Ladevicus in suspicionem vocaverunt, Senecae auctoritas vix
satis tuebitur : quidni enim apud hunc quoque a lectore tcmerario
addilus essc possit ? et habet cunei, quasi eo post inventam serram
uli desiissent homines, commemoratio^ quod perversam scioli dili-
. gentiam oleat.

PROftEGOMENA. 51

Diibitari ccrte potesl dc auctorc versus III 162. Notas vi-
tulis post partum inuri iusserat poeta et admissariis futuris et
deorum ad aras et ad arandum destinatis. Ceterane igitur ar-
menta recens nata viridis per herbas pasci iusserit, illa auteni in
stabulo servari dum adoleveriut, ut vcl sumhiitti pecori vei mac-
tari vel sub iugum cogi possint? Quod cum absurdum sit, soia
sane Martyni ratio ferri potest, ^pia cum sequentibus v. 162 con-
iuogitur. Sed ea ut pascaniur scribatur flagitari intellexit Vos-
sius, quod tamen in nostris, h. e. in bonis codicibus scriptum non
extat. Itaque ambiguo iiio versu malim equidem carere, satisque
eleganter ad singula vitulorum studia regenda transitus flebat pro-
nomine /(/; quo erigitur lectoris animus.

At faciles inteilectu habeo versus proximc autecedentes
158 sqq. , quos transponendo et mutando turbavit Peerlkauipus.
Cum enim nesciret quid copula *et' v. 159 faceret, coniecit v.
160 scribendum ^et scindere' et v. 158 post 161 coliocanduni.
Mihi, si quid inteflego, haec senteutia videtur esse: praeter gentis
nomiua et notas pastores recens natis vitulis etiam muneris, cui
eos inservire volunt, certa signa inurere, ut Columella Vll 9 ait:
^nam in maiore numero diversis notis opus est, ne confundatur
memoria custodis. ' cf. XI 2. Festinantius auteni percursis adno-
tatlonibus meis Peerlkampus falso narravit me v. 158, queui ipse
transponi iussit, prorsus deleri velle: uncis inclusi v. 162.

Sed ab eodem monitus v. 288 colonos paulo abruptius iuberi
a gregum cura laudem sperare non contradixerim si quis iuler-
polatum habeat. Quem desidero facillime, mutatum ut ille voliiit
et Ladevico persuasit *hic labor, hinc iaudem fortis sperare co-
loni' aegre fero et propter inanem nescio quam loquacitateu)
hono poeta prorsus indignum habeo.

Ovidianam abundantiam coll. trist. III 10, 19 sqq. Peerl-
kampus Mnemos. X 257 sqq. in Scythicae hiemis descriptione 111
360 .sqq. notaus praeter v. 362 etiam lacobo Bryantio suspectiuu
V. 363 sq. reiecit, 366 autem ante 383 inseruit. Hoc quideui
parum feliciter, quoniam a vevho velalur subiectnm (;e7is e/frenn
separari non potest immixta aliena sententia ^stiria . . . iud\u'nit.'
Nec de reteris persuasit, nisi (|uod fateor uuhi quoque lo(|na(-io-
rem versiculuni 362 pauio nuuus plarere.

4*

52 PR0LE60MENA.

De tribus versibus III 437 — 439, quos Peerlkampus 1. 1.
262 Uam spurios' iudicavit ^quam ulli in omnibus, quos gram-
matici Virgiliauis immiscuerunt' ne nunc quidem quidquam
adQrmaverim , ut satis habeam ea significasse quae in notis
leguntur.

Temere vituperatum ab eodem p. 126 puto I 168, qui et
defenditur et explicatur Eieusinae matris et lacchi numinibus
(163 sqq.). Item falso damnati II 528 et de quibus bene disputavit
Ladevicus I. 1. p. 24 versus 1111281 sq. Nec inter eos sura, quos
semcl admonitos Cyllarum et Graios poetas III 90 reiecturos esse
confidentius Batavus p. 235 adseverat. Tres enim versus 89 — 91 vel
ternario sequentium versuum 92 — 94, qui et ipsi Ualis' voce
incipiunt, numero flagitari vidcntur. Si autem versum 91 statim
V. 89 subiunxisset poeta, repeliisset puto tales. Alia monuit La-
devicus in appendice p. 195.

Pauio post disciplicuit nuper Ha,no\io (p. 12 sq.) Ameisii
perversa explicatione quadam scducto quod ubi senioris admis-
sarii ianguorem describit poeta (97 — 100) bis idem dixisse vide-
tur, cum et frigidum in Venerem ct in proeliis Veneris incassum
furere dixerit: expellenda igitur censet media haec ^senior, fru-
straque laborem ingratum trabit. ' Quasi vero tali ratione diffi-
cultatem, si qua est, removisset! an idem ecus simul frigidus esse et
ignis instar furere poterit? immo aut invitus lentusque aut si quo
ardore correptus fuerit invalidus erit putandus. Invitus et quasi
coactus laborem subigendi equas trahit ingratum sibi, ut frustra
sil labor; aUa causa, sed idem efiectus est, siquando sero amorc
incensus maiore impctu proelia Veneris exercet: furit enim, sed
furit sine viribus, ut mox languescat nec sufficiat muneri.

In eodem libro Peerlkampus pulchram imaginem cum non
intcllegeret delevit eiusdem libri eiecto v. 470. Nimirum non den-
sior imber turbine concitatus ruere et sternere sata dicitur, quam
ruunt sternuntque pestes pecudes alias super alias.

Loci III 148 fides, quam iile repudiavit p. 243. 381,
mihi videtur Phiiargyrii adnotatione satis defendi, quamquam
illud *vertere vocantes' difficile esse et lotum versum facile de-
siderari concedo. Nisi forte ignotum fuisse animalculum in regio-
nibus Graecis putavit Vergilius, ilaque re vera aliunde inlatum in
notitiam linguamque eorum. Item testimoniis non coutemnendis
scriptos esse a poeta probatur III 282 — 285 vcrsus, quos num,

PROL£OOMENA. 53

si loiigior vita ei contigisset, omissuriis fuisset, ut adfirniat Peerl-
kampus p. 252, nescio: necessarios non esse coucedo. Nec 481
delebil qui nionitus a Servio Lucretiuni VI 1125 s<|(i. conipara-
verit, lacus auleni ab amnilius (v. 522) distinguere didicerit. Nec
pabula statim tabo infecta aut specic non laeta apparebant (494).
Defendit hunc locum Ladevicus quo<|ue 1. 1. p. 19.

Nec tanta est aut Parrhasiani codicis aut fragmenti Moretani
aucloritas, ut propter eam in manifesta Ilomeri 11. S 393 s(|.
imitatione etiam a Servio observata trium exeinplorum niedium illl
262 aut III 201 alienuma Vergilio habeamus cum illo« qui IIo-
merlcorum exemplorum ralionem si respexisset, non elegantiam
buius apodosis desideravisset. Pulchre auteni Wolare' aquilo di-
citiir, quia cum equo comparalur (cf. 194). Item et Ilomeri Od.
d 418 sq. exemplum et nostri poelae v. 442 luebilur Illl 409 sq.
(cf. Ladevicus 1. 1. p. 25). Salie illuni qnoque cuni proximo 441
Peerlkampus in eandem granimatici fabricam repulit, ut tamen bono
Homero 6 455 sq. eandein loquacitalem condonavisse videatur.
Nec versibus 425 — 428 carere volet, qui v. 401 sq. memor eril.

Caput V.

Emendationes quaedam georgicon nuper

prolatae adduntuy.

Ceterum iniquus sit, cui quae ^subito' et relractaturus
postea vir ad suspicaudum et coniectandum pronus effudit, biiem
propterea moveant, quod magnam parteni temeraria lusum magis
ingenii quendam quam artis severitatein referunt. Insunt enim
vel sic in tanta coniecturarum multitudine valde memorabiles, ex
quibus lias potissimum si non commendaverim omnes sed tamen
notatu prae alils dignas habuerim.

I 10 sq. post V. 15 collocari iubet. 24 mox] post vel
oiim 59 patria est 92 tenuent 102 caelo 169 DecidS'

54 PROLEGOMENA.

que tnares 303 pressa . . carina 415 divinius 416 ianio
512 cursum effudere II 141 immania 296 sq. post 292 po-
suit, quod miror Ladevico adeo placuisse, ut in textuin rcceperit.
Nccessario eniin ergo v. 293 ad radicum altitudiuem spectat; um-
))ram autein ium (v. 296) maxiine sustinet ingentem quercus, si
multa saecula vicit (v. 295). 285 prospectu pascai inani 327
agii 514 patriosque III 99 e stipulis 116 equiium 130
concuhitu primo 143 pascantur 260 Sesii [secius Goth. pr.)
351 rigei 430 stagna colit ripasque, inhians ubi (ego servata
ceteruin librorum memoria sibi pro hic scriptum esse malim) 11 U
84 et 85 has 177 agendi (sed habendi defendit Ladevicus
L i. p. 24). 243 mcrito displicuit Peerlkampo vulgata

structura ^cubilia adederunt favos', sed quod ipse ' lucifugae . , .
blattae^ scribens ^cubilia' ipsarum apum sedes intellexit, intulit
quod post ^favos' abundare videtur. Ego quidem faciiius duco ad
^congesta' suppleto verbo substantivo ^sunt' post ^blattis' vocem
fortius interpungere, sequentia autem ita coniungere, ut fucus aut
crabro aut tinia se inmiscuisse dicatur. Qua structura nescio an
Ladevici quoque (append. p. 198) dubitationibus satisfiat. 295
hos ipsos aptus ad usus 346 Volcanique dolos ei Mariis 412
tam iu Peerikampus quoque commendavit, receptum nuper a La- *
devico. 483 venio rota resiiiit. Servii testinionio neglecto

possis caniu roia constitit conicere. Philargyrius veniu vel legit
vel certe coniecit. Post 487 Peerlkampus unum versiculum ex-
cidisse suspicatur, quo ne respiceret Orpheus vetitum fuisse de-
clararetur.

Praeterea persuasit mihi fere Otlo Hanovius ge. I 142 scri-
bendum esse * alta petens alius pelago trahii umida lina* (epheiii.
Berol. schol. XVU 78 sq. et sched. critic. p. 3). Idein laudan-
dus quod sched. crit. p. 5 versuum ge. 111 224—229 nexuin
probabili distinclione restituit hace:

nec mos bcllantis una slabulare, set altcr
victus abit longeque ignolis exulal oris.
uiulla gemens ignominiam plagasque supcrhi
victoris, tum quos amisit inullus amorcs,
ct slabula aspeclans rcguis excessit avilis:
ergo omni cura viris exerccl e, q, s.

At uuii piaiel (|uod ge. 1111 22 coniecit sched. crit. p. 3 sq.
more suo pro Sere suo'. Quale enim apiuni, h. e. tain reguni

prolrgomi!:na. 55

quaDi examiiiis ver sit ipse llygino el Vossio*aucloribiis poslquam
recUssime iiidicavil, levissimis argmnentis suain ipse explicatioiiem
infringcre conatus ex Palatini corruptela MVO pro SVO eUcuil
quo veris raenlionein in morem inutaret, prorsus id quidem in-
probablliter. Nam iatere in Palatini ista scriptura novo etiamnunc
suspicor, quod tamen poetam scripsisse ne olim quidem contendi:
imiuo similis loci I 43 exemplo inductus ut saepe aliquis diorthota
coniecturae pericuium fecisse videtur.

Nec consentio quod idem I. I. p. 6 ge. 1 187 — 192 post
203 transponendos suasit. Nam primum hiat iiiter vv. 186 et 1D3
oratio; tum non aniniadveriit solere Vergilium singula praecep-
torum capita item ut libros singulos graviore vel aliquo mudo
insiguiore sive sententia sive imagine ut hac de rebus in peius
rueulibus 199 — 203 coucludere. (cf. 338 sqq. 390 sq(|, II 105 s(i(|.
136s(]q. 454 sq. Ilf89sqq. 229 sijq. ifll 219 sqq.) .\t(pn post tam
splendidum locum sex de spe messis versiculos inserere ineptuin
erat, qui quam arte ciim loco de area aecjuanda cohaercaut, ipse
ultimus docet versiis ' nequiquam pinguis palea teret area ciilmos.'
Conscntaueum enim erat postquam aream descripsit poetain de
frumentor^im , quonim trilurae (v. 190) illa struitur, proventu
signum aliquod insercre, tum demum quid ars humana in medi-
candis seminibus valeat narrare. Ergo suo loco positi versus
oostri, uec aut transponendi aut cuin Ladevico (append. p. 192)
ad margincm et secundas curas relegandi.

50 PROLGGONENA.

Caput VI.
De Aeneide

»

qualem reliquerit poeta et quibus temporibus

scripserit.

Quod georgicon iif 46 {Moniisil Vergilius

mox taracn ardenlis accingar dicere pugnas
Caesaris et nomen fama tol rcrrc per annos»
Titlioni prima quot abest ab origine Cacsar

videtur, ut dixi p. 45, tum temporis nondum Aeneidis, sed res
ab Octaviano gestas exornandi consilium agitavisse. Quo abiecto
inseruit quidem etiam Aeneidi laudes quasdam Augusti, maxinie
octavo libro extremo splendidam, quamvis brevem Actiacae victo-
riae et triplicis triumphi descriptionem , qua Probus quoque ad
georg. 1. 1. lidem solvisse statuil poetam; sed paucis versiculis
defunctus lulii generis et Latini nominis origines maluit quam
atrocissima civilis belli discrimina et vitia poemate memoriae pro-
dere. Tamen fuisse qui non Aeneidem (de qua tituli forma post
Lobeckium palhol. s. Gr. proleg. p. 477 copiose disputavit Ro-
bertus Unger in programmate Neobrandenburgensi anni 1855),
sed ^gesia populi Romani* appellaverint, quia summatim Romana
historia celebrata fuerit, Servius ad Aen. VI 752 narrat. Ceterum
proposuisse ipse Caesar Aeneidis argumenlum in eiusdem com-
mentarii prooemio p. 2 L. traditur.

Quam cum scripserit poeta annis XI (Donati vita p. 60, 6
R. Phocas V. 101), incohavit anno u. c. 725. Ita autem scrip-
sisse fertur (Donat. p. 59, 16 R.), ut ^prosa' primo ^oratiouc
formalam digestamque in XII libros particulatim componere in-
stitueret prout liberet quidque et nihil in ordinem arripiens. '
Ac ^ne quid impetum moraretur quaedam inperfecta transmisit,
alia levissimis verbis veluti fulsit, quae per iocum pro tibicinibus
interponi aiebat ad sustinendum opus, donec solidae columuae

PROLEGOMENA. 57

advenirenl. ' *) Nain ut amici lamiliaresque poetae in eis, quae
de ingenio moribusque eius memoriae tradidisse dicuntur a Geliio
XVII 10, dicere ipsum solltum esse narraverunl, paruit versus
more atque ritu ursino, ut informes rudes(|ue primo ingenii ini-
petu iactatos limando paulatim tractandoque ad artis speciem ex-
poiire adsidue operam daret.

Nascentis poematis laudes Propertius elegia paulo post mor-
liiuro anno 728 Cornelium Gallum poetam scripta lil 34 (cf. v.
91 sq. et Cassius Dio LIU 23) bis cecinit v. 59 sqq. :

inc iuvcl hestcrnis positum langucrc curollis,

quera leligil iaclu ccrtus ad ossa deus,
Aclia Vergilium cuslodis lilora Phoebi,

Caesaris et fortes dicere possc ralcs,
qui iiunc Aencae Troiani suscital arma

iaclaque Lavinis mocnia liloribus.
cedite Romaiii scriplores, cedile^Grai:

ncscio quid maius nascilur iliadc.

Non eniro persuasit C. lleimreich in quaeslt. Propertt. Bonnae 1863
editis p. 46 sqq. conicicns interpolatos esse vv. 61 — 80. Concedo se-
parandos esse qui integrum carmen ef/lciunt vv. 1 — 18, et in altero
quod in libris adiunctum est ordinem versuum compluribus locis,
velut statim post v. 66 (id quod Lachmaiinum iion fugit) uiiscre
turbatum et lacunis fortasse laceratum esse**): sed liaec qiiae
supra descrlpsi cur displiceant adeo non intellego, ut heroici
stili gravitatem amatoriae lasciviac opponi vel propter Varronis
Atacini exemplum v. 85 adlalum puteni necessarium fuisse. Qui
cum item ut Vergilius praeter heroas et praecepta luserit ama-

*) Hos intel* tibicines admodum inconsiderate rettulit Servius ele-
gantero versum V 457 'nnnc dextra ingcminans ictus, nunc ille sinistra'
(cf. Wagneri quaest. Verg. XXI 8) et VI 186, ubi minime Wacat forle^:
nam fortuna intereedente ipsas preces statim secutae sunt avcs ma-
ternae.

^*) Correcto alterius ele^iae inde a v. 23 initio hunc in modum:
Sic (Sed vulg.) numquam vitae fallet me ruga severae :

omnes iam nornnt, quam sit amare bonum.
Lynceus ipse meus seros insanit amores:

serum (jsolum vulg.) te nostros lactor adire deos
ceteris vide an hic fere restitui possit ordo: 27 — 29 (lacuna). 51—54.
33—38 (lacuna). 41 sq. 39 sq. 43 sq. 45 sq. 31 sq. 47—50. 55 sqq.
quamquam sic quoque restant scrupuli.

58 PKOLEGOMENA.

luria carmina, aptissime utriusque poetae memoria couiuiigebatur.
Ceterum v. 61 sq. apparet non ad Actiacae puguac, qualis in cli-
peo Aeneae posita fuisse narratur VIII 675 sqq., imaginem spectare,
sed ad integriim illud poema, quod olim promissum ut ampliore
modo quam factum cst cum Aeneidis fabula contaminaretur etiam
tunc expectabatur.

Acce])ta igilur novi operis faiiia anno vel 728 vel 729 Au-
gustus cuin adversus Cantabros bellum gereret, ^ supplicibus atque
ctiam minacibus per iocum litteris efflagitabat, ut sibi de Aeneide,
ut ipsius verba sunt, vel prima carmiuis hypographa vel quod-
libet coloji milteret* Vergilius. (Douat. p. 61, 14 R.)*), Et tales
fuerunt epistolae Augusti, quas dialogi de or. 13 auctor testes
esse dicit, quanta apud illum gratia fioruerit poeta, quasque Clau-
dianus in epist. ad Olybrium commemorat v. 23 ^dignatus tenui
Caesar scripsisse Maroni'. Unde etiam apud Priscianum p. 901
pauca verba excerpta sunt, qui laudavil: 'Caesar ad Virgilium:
excucurristi a JNeapoli.' Quibus quae rescripsit poeta pauca ex-
liibet apud Macrobium Sat. I 24, 11 admirator mulUplicis, qua
plena Aeneis est, doctrinae Symmachus: ^ego vero frequentes a
te litteras accipio' et iuFra ^de Aenea quidem ineo, si mehercle
iam dignum auribus haberem tuis, libenter mitterem. sed tanta
incohata res est, ut paene vitio mentis tantum*opus ingressus
mihi videar, cum praesertim, ut scis, alia quoque studia ad id
opus multoque potiora inpertiar.' Quae supposita esse Vergilio
vix suspicabitur, qui meminerit quae Seneca pater controv. III 8
p. 361 B. scripsit: ^Ciceronem eloquentia sua in carminibus de-
slituit, Vergilium illa felicitas ingenii in oratione soluta reliquit. '

*Multo' demum 'post perfeclaque' iam ^materia tres om-
nino libros' recitavit, secundum quarium sexlum, ut Suetonio
auctore Donatus p. 62, 1 R. tesiatur, quocum de quarto con-
sentit Ser\ius ad Aen. llil 324 adnotans: ^dicitur autein ingenti
affectu hos versus pronuntiasse, cum privatim paucis praesentibus
reeitaret .Augusto. nam recitavit priinum libros tertium et quar-
tum (^primum, tertium et quartum' Steph. 'primum et quartum'
Reiff. sed codices non variare testatur Thilo).

*) Idem in Probi commentario videtur narratum fuisse, cuius mu-
tilatus locus p. 53, 11 R. hic extat: ^Aencida ingressus bcUo Canta-
brico '.

PKOLEGOMENA. > 59

El (le sex priorum Acneidis librorum ordine ac rationibus
ita disputavit Fridericm Conrads in quaestionibus Virgilianis quae
Treveris anno 1863 prodierunt, ut in res potissinium, quae in priore
poematis parte minus concinne inter se congruere viderentur, in-
quireret. Nobis autem hic de universo opere circumspiciendum
erit, ut quale reliquerit quidque laboris restiterit et quando sin-
gulas partes scripserit, quantum brevi perlustratione fieri potest
intellegamus.

Et quartum quidem, formatum ad Apollonii Rhodii Argonau-
ticon iibri IIII exemplum, quo Medeae ab lasone desertae ultio
narratur, quoniam ab altioris indaginis eruditione alienus in amo-
ris maxime funesta vi exornanda versatur, aliis prius perfici
potuisse separatimque recitatum magnopere placuisse mirum non
cst. Ita enim Macrobii etiam aetate Mascivientis Didonis fabula'
Vergiliana per ora omnium volitabat, nt pictores fictoresque et
qui figmentis liciorum contcxtas imilabantur efGgies hac materia
vel maxime in efficiendis simulacris tamquam unico argumento
decoris uterentur nec minus histrionum perpetuis et gestibus et
cantibus celebraretur (Macrobii Sat. V 17, 5 verba sunt). Ab hoc igitur
libro, qui ipsi ceteris magis placuissc videtur, iudicii de arte et
ingenio poetae normam quidque in aliis partibus voluisse saltem,
si non perfecisse putandus sit coniecturam repctemus. Quamquam
ue hunc quidem absolutum esse vel Iiemistichia 44. 361. 400.
503. 516 docent, quibus remotis quos aliena manus adsuit pannis
343 et 53 addenda couieci. Et de hoc quidem 53 si recte suspi-
catus sum, ne sententiam quidem inpleverat poeta. Praeterea
hiare orationem circa v. 418, paulo durius abrumpi v. 360 ad-
notavi, etiam v. 98 fortasse inperfectam esse suspicatus sum.
Denique Didonis execrationes ambiguus fuisse videtur poeta utruni
sic terrainaret 382 sqq. :

spero equidem mediis, siquid ujea iiumina possunt,
supplicia hausurum scopulis et iioiuiiie Dido
saepc vocaturum. sequar alris ignibus absens
ct, cum frigida luors anima seduxerit artus,
ouinibus umbra locis adero. dal)is, inprobe, poenas

an suppleto quomodocumque hemistichio 384 reli(|ua sic or-
dinaret

spcru cquidcm mediis, si quid mea numina possunt,

60 ' PROLEGOMENA.

suppUcia liausurum scopulis el nomine Dido

saepe vocaturuni.
387 audiani et liacc nianis veniel mihi fama sub imus,
385 el cum frigida mors anima seduxeril arlus,

omnibus iimbra locis adero. dabis, inprobc,- poenas.

Sexlum iibrunfi iit recitaret poetia duplici ratione polest ad-
ductus esse: primuni ut eis, qui de funesto Didonis aniore et
exitu carnien audiverant, etiam extremum apud inferos inpiacatae
reginae et Aeneae congressum (v. 450 sqq.) proponerat, tum ut
splendida nepotum Anchisae seric producta (v. 756 sqq.) inpa-
tientiae Caesaris satisfaceret. Atque in fine huius libri pulcher-
rimos de Marcelio versus (860 sqq.) ea qua excellebat vocis
suavitate (Servius Aen. illf 324 Donatus vita p. 61, 5 sq.) reci-
tans matris Octaviae recentem doiorem ita excitavit, ul propter
nimium fletum silenthun imperarent parentes, nisi (inem esse Ver-
gilius ipse dixissel (Servius Aen. JIII 862. Donatus p. 62).

Marcellus autem cuni exeunte anno 731 mortuus et vergente
732 Augustus in Siciliam profectus sit, unde anno 733 in Grae-
ciam traiecit ac demnm a. 735 a. d. IIII Id. Octobres defuncto
iam Vergilio Romam rediit, sextum certe librum necesse est intra
annos 731 et 732 exeuntes Augusto et Octaviae recitatum esse.
Quos ad terminos ctiam vv. 788 — 807 satis quadrant, si quideni
non inprobabilis est Heynii coniectura, quod ^ super et Garaman-
tas et Indos^ (705) prolatum iri a Caesare imperium vaticinatur
Anchises, Aethiopum fines ut IIII 480 sqq. inleilegendos esse et
bellum significari anno 732 a C. Petronio bene geslura (Cassius
Dio LIUI 5), qui anno 734 legatos eorum ad Augustum in Samo
insula degentem deduci curavit (cf. Strabo XVII p. 820 sq. Pli-
nius n. h. VI 29, 181 monum. Ancyr. V 18 sqq. cum Momm-
seni commentario p. 73 sqq.). Nam ipsi Garamantes superati de-
mum a Cornelio Balbo procos., qui anno 734 a. d. VI Kal. April.
splendidissimum ex Africa triumphum egit (Pliuius n. h. V 5, 36
act. triumph. Capitol.). Et versus ipsius anni 732 finem quuniam
in Siciliani profectus est Augustus, onciiq xal ixsivriv hoI ralXa
xa ^dxQ'' ^^? ZJvQiag xaraOtT^aritat (Cassius Dio LIIII 6), tinn
maxime cum Hercule, qui orbem terrarura obivit, comparari po-
terat (801 sqq.). Quamqnam severiorc qui uli maiet inlerpreta-
tione, facile Conradino adstipulabitur totum locum anno demnm
734 confecto olim Ubro additos fuisse conicienti p. XXVi. Nam

PROLEGOMENA. 61

Ferum est inter v. 787 et 808 ad oratioiiis cotitiuuitatem niliil
desiderari.

Ante quintnm vero librum compositum esse sextum eo qui-
(lem consilio, ut quartum proxime sequeretur, firmis argumentis
demonstravit idem vir doctus p. VHI sqq. Nam qui Palinurum
Vf 354 dicentem fecit se timuisse ne 'excussa magistro deficeret
iantis navis surgentibus undis^, non respexit sane quintum librum,
ubi et ante c^sum subsedisse undae et fugisse vcnti (82Q sq.
844. cf. 851) et postquam cecidit cucurrisse Mter tutum non
setius aeqtiore classis' (v. 862) narratur; idque iam Peerlkampus
animadvertit. Quem ne illud qpidem fugit, minime cum rerum
ordine tradito conciliari posse quod v. 355 tris hibemas per
aequora noctes se veoium vix iumine quarto Italiam prbspexisse
terraeque adnavisse et tum demum fluctibus datnm esse narrat
idcm Palinurus, cum ab illo qui libri quinti exitu traditur casu
gubernatoris usque ad hunc apud inferos congressum secunduui,
non quartum diem esse probabiliter colligatur. Quae facillime
cxpediri vidit Conrads p. XXIII, si libri quarti drguraentum ex-
cepisse statuitur sextus. Nam si statim Carthagine Cumas navigavit
Aeneas, nec tres noctes hlbernae illae (v. 355) oflendunt et quod
^Libyco nuper cursu' (338) excidisse dicitur homo infelix aplis-
.simum et ^recens a volnere' Dido (450) *post quartum quin-
(umve a morte diem (cf. v. 356) plus probabilitatis habet quam
post quartum et vigesimum (cf. V 42. 104. 762. 766 VI 356).**)
Praeterea monuit Peerlkampus, qui totum de Palinuro episodium
ex hoc libro exturbari voluit, de responso Apoliinis, quod v. 344
memoratur, nusquam sermonem fleri. Sed inilium quale nunc
legimus sexti libri certum profecto est ex quinti, non ex quarti
exitu pendere: ergp mutavit haec secundis curis Vergilius**).

*) Minus ei rei tribnerim, quod in sexto libro Palinnrus, 'dum */-
tiera servai ' (.338) excidisse pnppi dicitur et ipse se praecipitantem tra-
% xisse secum gnbernaculnm memorat, 'cui datus hacrebam custos cur'
gusque regebam^ (^^0), cum tamen in quinto somno oppressus sit (854
sqq.). Nam hic quoque ^clavom adfixns et haerens nusquam amittebat
OGulosqne sub astra tenebat' (862 sq.) et *vix primos inopina quies lax,-
averat artus' (857), cum proieotus est in nndas. Ergo tenebat etiam
tum gnbefnacnlnm necdum omnem cnram navis rcgcndae nisi in cxi-
gnum temporis momentnm amiserat.

**) Quac scripsit Conrads p. XXIV: 'cnm libro qninto nondum mente
concepto sextum componeret VirgiliuSp aliud quam a VI 3 initiuro ca-

62 PROLEGOMBNA.

Nec niirun) si alia quoquc, postquam inseruit quintum, ad Iiuius
fabulam in sexto accommodavit: velut laudat Aeneas v. 115 man*
data Anchisae V 731 sqq., quod negare Conrads p. XXIV adn.
non debebat.

Ceterum ne hunc quideni librum plane absolutum fuisse et
Hyginus olim inteliexit, cuius crimina suo loco cognosces, et ipsi
his indiciis edocemur. Nam praeter hemistichia 94 et 835 sententiam
non inpletam v. 254, ditlographias vv. 586 ct 716 ofTendimus, narra-
tionis lacunam indagavi post v. 361. Denique quod v. 602 sqq.
fxiona et Pirithoum apud inferos saxo urgeri epulisque abslineri
legimus, numquam in tam notis fabulis reliquoruni poetarum
quantum scimus omnium auctoritatem Vergilium nullo praesertim
consilio ductum concedam aspernatum fuiase. Qui Ixioni rotam
suam et angues (ut in ge. fll 38 sq. et llll 484) nec quidquam
praeterea omnes, Tantalo autem alii ut Homerus X 582 sqq. si-
tim famemque, alii, quorum primus Noarav poeta Agias Troe-
zenius (Athen. VII p. 281 b), hunc porro secuti Alcaeus Alcman
Archilochus (schol. Pind, 01. I 97) Pindarus (01. I 57 sq,
Isthm. VII (VIH) 9 sq.) Euripides Orest. 6 (ubi cf. schol.)
et quos Cicero Tusc. IIII 16 laudat Romanorum poetae scaenici el
Lucretius III 980 saxum inpendens tam constanter tribuerunt, ul
et q)6pog Tavxakov vel ki^og (Archiloch. fr. 55) et SC^a et AtfiU:?
in proverbium abierint. (cf. Welckerus, qui mus. Rhen. X 243
Alcmanis de Tantalo fragmentum commentatus est.) Coniunxit
utramque poenam qui in porticu Delphica inferorum supplicia
pinxit Polygnotus teste Pausania X 31 extr.: v%6 xovzGi dh rc5
Tri&p Tdvxakog xal akka ixcnv iaxlv akysivd^ onoca "OfirjQog
in' avxp ntnoCriKtv^ inl d% avxolg nQoaaaxCv ol xal x6 ix
xov inriQXTj^Bvov kCd-ov Sat^a, Uokvyvcjxog ^hv dijXog iiSxlv
inaxokovd^ijaag tq l^p;i;tAo';tov Xoyci' ^AQ%Cko%og d' ovx olSa
atxB ididdx&rj naQa aXkov xa ig xov kC^ov Btxe xal avxog
ig xrjv noCr^aiv iarjveyxaxo. (cf. Schwenckius mus. Rhen. XI
451 sq.) Ut suspicer ipshis Polygnoti pictura, quam consenta-
neum est plurimos arlifices el iu vasis et in sepulcris ct aliis

pere non potuit, quandoqnidem VI 1 et 2 ad Aeneae dc Palinnri morte
querelas 1. V nondum elaboratas pertincnt' sensu carent, nisl intelle-
gis, vel quarto libro cxtremo vel qninti initio de iiolutis Aeneao uavibua
earamque cursu et ad Cumas adventn olim breviter narratum faisse.

PROLEGOMENA. 63

modis imilatos fuissi^ iiiolum poelam noslruui iuiagiueui suam de
Tantalo exornavisse. At desunt flumina sitientis a iabris fugien-
tia, quae qui Tanlalum positurus erat, non omisisset: ac ne ipsum
quidem nomen eius in textu nostro legitur. Ergo mutilus locus
est sive ab ipso poeta reiictus sive librariorum culpa Factus. Noc
plura quam nos legit aut qui Frobi nomine veuit commentator
aut qui primus quod in MPyhc et a correctoris mami in F v. G02
extat ^quos super atra silcx' scripsit, cum solus R genuinum
quo servaverit.. Quibus tamen prudentior Servius vel is qui ad
V. 603 Tantali fabulam narravit (nam Acron ad Hor. carm. f 28,
7 interpolatus est) non dubitaverunt quin hunc, non Ixiona Piri-
Iboumque signiflcavisset Vergiiius, nec omnino dubitandum, quiii
doctiores veterum interpretes, etiamsi non integriora quam nos
iegerint, certa coniectura ducti mentem poetae ita supplcverint.
iit ipso initio huius loci stantem vel ut Servius Iradit in Kridann
vei secundunrHomerum in stagno, quod menlum sitientis alliii-
geret, sed captantcm subterfugeret, expressis verbis commemora-
tunim fuisse poetam .statuerent. Ceterum Lapithas, quos uncis
circumclusi, facile concedam separatos a siiice epulisqiie per se
nihil habere quo displiceant, atque horum quoque mentionem
paulo splendidius fortasse sive exornaturum fuisse Vcrgilium sive
in scheda quadam deperdita exornavisse. Aptius tamen iiifra ciim
Thesei memoria (v. 618) et Lapithae et Piritbous coniiingebantur.
Nam Ixionis quoque poena ipso loco (v. 616) tangilur quam-
qiiam nomine omisso: Vadiisque rotarum districti pendent.'

Contra inter fabellaruin ineptias refero qiiod dum recilat
poeta duo hemislichia 164 ^quo non praestantior alter' el ]65
^Martemque accendere cantu' calore elalus supplevisse staiinjque
volumini adscripsisse fertur (Donatiis p. 62 Servius Aen. VI 165).
Parum enim verisimile poetam in schedis sensu destituta el la-
cera haec

Miscnum Acoiiden
aere clerc viros

reliqui.sse nec tam difficilc inventu prius saltem bemisticbiuin 164,
ut raro ingenii impctii videatur opus fiiis.se. Qiiid qiiod ipse Do-
nalns p. 64, 10 adflrmat, omnia fere in Aeneide beinislirliia ab-
soluto perfectoque sensu esse praetcr iiiium S|iit'm lil)i Troia'
illl 340). Itaque Eiotem librarium et libertum poelae, qiiem exacta

64 PROLEGOMENA.

iam aetate hanc rabellam narrare solitum esse Donati auctor Sue-
tonius acceperat, suspicor, si quidem narravit, vel memoria falsum
vel senili fabulandi studio captum illud certe de verbis * quo non
praestantior alter' finxisse. Ac Servius solum hoc ^Martemque
accendere cantu' hemistichium a recitante poeta additum esse
tradit, quod minus a probabilitate abhorret.

Nam nimius est Conrads, qui recitatos a poeta versus non
fuisse nisi plenos statuens (p. XXVII sq.) hunc versum 165 ante
recitaUonem expletum, reliqua vero in eis libris quos recitavit
hemistichia postea ab eo interiecta esse coniecit. Quam coniec-
turam miror quomodo velut per quartum librum persecuturus sit.
In nostro quidem per se credi potest secundis curis vv. 93 sq.
insertos et in schedas coniectos esse 826—835, id quod vel
turbatus in libris'ordo indicare videtur. Nam inier Camillum et
Mummium Caesaris et Pompei bellum civile inmiscere cuius artis
sit ego quidem non perspicio. Quamquam, si illa quoque recita-
visset poeta, Augusti aures ofTensurum fuisse minime concedo: an
nullum erat ofTendendi periculum, si in textum recepta edidit?
an civile bellum queri atque detestari veriti sunt poetae Romani?

Primus Aeneidis liber et propter Didonis amorem quarto apte
praemittebatur et qui Augusto ante alios recitaretur praeclaris
lovis de Veneris prole promissis regnique inde ab lulo usque ad
Caesarem Octavianum deducti laudibus (257 sqq.) maxime me-
rebatur.

Cum autem clausum sit ab Octaviano ex oriente Romam re-
duce lani templum, id quod vv. 289. 293 sqq. tangitur, anno 725
post triumphos Sextilis mensis diebus VI. VII. VIII actos, nec
propter orientis spolia v. 289 commemorata et aeternae pacis
spem V. 291 expressam probabile sit respicere poetam loco illo
clausum iterum ab eodem Caesare devictis Cantabris anno 729
lani templum, sequitur, inter Sextilem anni 725 et apertas anni
727 aestate propter Cantabros lani portas, hnmo etiam ante huius
anni diem, quo Augustus appellari coepit Octavianus, h. e. a. d*
XVI Kal. Pebr. hunc libri primi locum compositum esse: nam
Caesar dicitur v. 286, at Augnstus Caesar VI 792. Ac ne rcci-
tari (|uidem principi, si quidem recitatus est, post illum diem,
neduni una cum sexto anno demum 731 poterat, nisi forte crc-
demus, laudes illas^ quae olim anno 725 vel 726 splendidae vi-
deri potuerant, eliam niulto post imperatori Augusto satis facturas

PROLEaOM£NA. 65

fuisse. Ergo aut omnino non recitavil Caesari Vergilius librum
prinium, sed amicis tantum velut Properlio, qui cum arma Aeneae
^iactaque Lavinis mocnia liloribus' anno 728 vel 729 praedicaverit
III 34, 63 sq. cumque ^nescio quid maius nasci Iliade' v. 05
promiserit, certe secundi quoque libri tum notitiam qualemcumque
habuisse videtur; aut quae supra ex epistolis principis attuli,
non de integro poemate, sed de certa quadam praeter primum
iibrum parte, cuius ille tunc maxime curiosus erat, intellegenda
aut denique non eo tempore, quo Donatus narrat, scripta esse
statuendum est.

Recitando huic libro praemissos a poeta esse versus illos
quattuor ^ille ego qui quondam* e. q. s. quos ipse in te&tum
rccipi noluisset, coniecit Conradsp.XXV., quod qui probaverit, certe
ante ceteros omnes hunc librum recitatum fuisse statuet.

Pauca omnino in hoc libro inperfecla. Ilemistichia tria 534.
560. 636. Lacunam unam in Ilionei oratione post v. 550 indicavi.
Nam V. 668 quod iacieiurque, ut extat in MRybc, Servius quo-
que legit, non ad orationis defectum, qui nullus est, rettulerim,
sed prava critici eiusdem, qui alibi quoque numeros inperite sup-
plere animum induxit, coniectura est: ac suprascripta Q. manu
secunda est in F. Item integrum habeo textum v. 607 sq.
Quamquam enim ceteris locis omnibus lusirandi verbum cum
accusativo coniunxit poeta, nisi quod Aen. II 564 ^respicio et
quae sit me circum copia lustro ' scripsit, nec quisquam quantum
scio aliter usurpavit, tamcn aliorum exemplorum similitudine etiam
absoluta vi positum satis defenditur. De quo cum dubitari vide-
rem, coilegi quae hoc in genere parlim aliis auctoribus adhibuit
partim ipse periclitatus est poeta:

accinguni omnes operi Aen. II 235

adduni in spatia ge. i 513 (i. e. quo plura absolvunt spatia, co
magis addunt gradum)

ubi nulia datur dextra adfeciare potestas Aen. III 670

arieiai in portas Aen. XI 890

audere in proelia Agn. II 347

prora averiii Aen. I 104 averiens rosea cervice refulsit 402
(cf. IIII 389 et ge. III 499)

eripiiCy o socil, parilerque insurgile remis Aen. III 560

Troiae sic fata ferehani Aen. II 34 quae slgna ferani Aen.
VI 198

KIBBBCK, PROLEQOM. 5

66 t^ROLEGOMEKA.

ingeminant austri ge. I 333 abruptis nubibus ignes Aen. Ilf

199 curac IIIl 531 ingeminat clamor V 227 cf. ge. I 411

Aen. V 434. 457. Dubito de Aen. I 747 'ingeroinant

plausu Tyrii \ ubi quod scholiasta Lucani tradit ^plausum'

multo magis placet.
per pectora cunctis insinuat pavor Aen. II 229
inundant sanguine fossae Aen. XI 382 cf. X 24. inundant

Troes XII 280
oppetere Aen. I 96 XII 543. 640 al.
cui fata pdrent, quem poscat Apollo Aen. II 121 (quae minus

bene Doederlinius serm. publ. p. 333 ita expiicavit: ^quem

ipsi fata parent')
saltibus in vacuis pascunt ge. III 143 (ubi nuper Peerlkampus

Muemos. X 242 ^pascantur' deleto quod sequitur ^et'

scribi voluit)
cithara crinitus lopas personat Aen. 1 741 cf. YI 171. 418
nox umida caelo praecipitat Aen. II 9 flumina mento praeci-

pitant IIII 251 (eadem vi 565 VI 351 X 804 XI 3. 617)

cf. II 317 VIII 443 XII 699
capit ante locum scopuloque propinquat Aen. V 185 foribusque

propinquant Aen. VI 6S4t propinquabant portis X1 1521 vis

inimica propinquat XII 150 cf. X 254
rapiuntque ruuntque Aen. IIII 581 durae rapit inclementia mortis

ge. UI 68
arma relinquont Aen. XI 830
sistunt amnes ge. I 479 ubi sistere detur Aen. III 7 sistere

contra Aen. XI 873
superat pars altera curae ge. III 286 quo non superat mihi

carior alter Aen. XII 639 (et saepius)
hic saevos tendebat Achilles Aen. II 29 radice in Tartara ttn-

dit UII 446 (et saepe)
turhant trepida ostia Nili Aen. VI 800 leo per ovilia turhans

IX 339
in glaciem vertere lucunae ge. III 365
vocat auster in altum Aen. V 764

sic volvere parcas Aen. I 22 volventihus annis Aen. I 234
Haec igitur ad cxeropla montibus umbrae lustrare dicuntur,
h. e. circumvagari , si quidem recte Corssenus (in symbolis cri-
ticis p. 410 sq.) a lustro (h. e. lovestro) quod luendi causa fit

PROLEGOMENA. 67

verbi lustrare notionem circumeundi et circumferendi ortara esse
docuit.

Tibicinem an, quae Peerlkampi fuit sententia, prorsus a Ver-
gilio alienum habeam v. 188 supplementum

Odus quae tela gerebat Achates
dubito. De quo iam apud Servium recte quaeritur: *et quomodo
ab Achate (sc. corripuit), quem apud ignem occupatuih dixit?'
(v. 174) Solvit quodammodo dxd^iia^ qui ^secutum esse per
silentium ut intelligamus' iubet ibidem. At otiosa esse vix quis-
quam negabit nec admodum probabile, molliorem ipsa Venere,
quae Dianam simulans * umeris de more habilem suspenderat ar-
cum venatrix ' (318 sq.), Aenean sua tela Achatae gerenda dedisse.
Possunt igitur interpolata esse ad v. 312 similitudmem, ubi Aeneas
explorans loca ^uno graditur comitatus Achate.'

At plane alienus ac ne primo quidem conamine iniectus a
poeta videtur v. 426, quem iam Heynius deleri iussit. Nam dc
coiie, quem modo ascenderat Aeneas, despiciens novam urbem
aedificiorum sane varias moles hominumque strepitum et labores
mirari poterat, sed magistratus sanctumque senatum iegi ac iura
adeo constilui quomodo tandem 'animadvertit, et cur horum in-
stitutorum ihemoriam inter privatae domus (v. 425) et porlus
theatrique (v. 427) fundamenta ineptissime inmiscuit? Quam de-
nique ridicule Tyrii tum potissimum et inter ipsa opera tumul-
tumque operarum et artificum in condenda etiam civitate, quam
dudum constitutam fuisse oporlebat, occupati feruntur! praesertim
cum paulo post v. 507 regina ipsa iura legesque viris dare nar-
retur. Immo interpolata haec esse nec Tuccae et Varii textum
deturpavisse persuasum est.

Item alios pannos interpolatorum malui removere quam in-
perfecti poematis naevos tolerare. Nam rudes et abruptos versus
367 sq., qui facile desiderantur, sciolo auctori reddidit Peerl-
kampus. Nec dubitandum quin temere adsutus sit v. 711. Dona
enim paulo ante v. 709 comroemorata: cur ergo interposita luli
persona illuc eisdem fere quibus v. 649 usus erat verbis redierit
poeta? Sed etiam qui secuntur tres versus 712 — 714, cum prae-
ripiant quae aliquanto diligentius exornata vv. 715 — 722 conti-
nentur, sine ullo narrationis damno omittuntur: immo multo
magis reginam decebat, solius pueri, Cupidinis nimirum, instinctu
quam donorum quoque pulchritudine caplam Aeneae amorem con-

5*

68 PROLEQOMEMA.

cipere. Ilaque tres illos versus (nam per se stilo Vergiliano
(lignissinii sunt) dittographiam sequentiuni esse arbitror, quibus
omissis v. 715 aptissime ad 709 adiungebatur.

Restant alia pauca» quae cum attentum lectorem oflendant,
faciii et probabili, ni fallor, emendatione corriguntur. Ex quibus
duo bic exempla proponam. Queritur v. 381 sqq. Aeneas ex
^bis denis' quibus Pbrygium aequor conscenderit' navibus ^vix
septem' convolsas undis euroque superesse. Et re vera ^septem
collectis navibus omni ex numero' portum subire traditus est
V. 170. Sed in ipsius naufragii descriptione duodecim tantum,
non tredecim navium ruinas descripsit poeta vv. 102 sqq. Fran-
gitur enim primum ipsius Aeneae navis, tum tres noto abreptae
in aras torquentur, tres euro in syrtes; octava est quae Lycios
fidumque vehebat Oronten; nona liionei, decima Acbati navis,
undecima ^qua vectus Abas', duodecima ^qua grandaevus Aletes'.
Ergo aut neglegenter unam omisisse statuendus erit Vergilius aut
coniectura diligentiae eius succurrendum. Possis cnim conicerts
eius, in qua cum Lyciis Orontes vehebatur, navis interitum cum
magistri casu v. 115 (^excutitur pronusque magister volvitur in
caput') absolulum esse, sequi deinde alius memoriam, ut v. 116
aliam pro illam correcto legendum sit:

ast aliam ler fluctus ibidem
torquct agens circum et rapidus vorat aequorc vorlex.
Quod etiam vocabulo Mbidem' commendari videtur: nam ibi-
dem» ubi magister deciderit, navem quoque undis vorari non
erat profedto cur adflrmaretur. ^Ast' particulam cum pronoroine
'alius' coniunctam habes II 467 IIII 488 VI 316 VII 395 IX 727.

Iniuria Fridericus Conrads p. XVIII sq. contendit Cyclopea saxa
V. 201 a tertii libri narratione abhorrere, ubi cum v. 643 sq.
dicat Achaemenides ^centum alii curva haec babitant ad lHora
volgo Infandi Cyclopes et altis montibus errant', ne antra quidem
Cyclopum quin partim vel ad litora fuerint vel inde facile con-
spici, conspecta autem terrorem sociis iucutere potuerint dubium
est. Nec mirum interdiu pastores in silvis et montibus extra
habitacula vagatos esse (644. 655. 675). Sed saxa Cyclopea
ne opus quidem est antra intellegi: quibus multo etiam aptius
ipsum Cyclopum litus saxosum et multis modis, Scyllae et Clia-
rybdis clamoribus, Aetnae flammis, Cyclopum immanitate terribile
signiflcari statuemus (cf. V 627).

PROLEGOMENA. 69

Non absolutum a poeta secundum librum esse cum hemi-
sUcliia decem (66. 233. 346. 468. 614. 623. 640. 720. 767.
787) tum deflcieus post v. 566 narratio docet> suppleta illa, ut
infra demonstrabo, ab interpolatore vv. 567 — ^588. Sociorum,
quos vv. 339—346 nominavit, agmini fortasse praeter alios etiam
Iphitum et Pelian, quorum inprovisa v. 435 mentio fit, adnume-
raturus erat, ut suspicatur Conrads p. XVII. Praeterea non plus
tres versus 76. 749 et 775 spurios habeo. Dittographiam tamen
versuum 46 sq. versum 45 signavi. Nam aut inclusi erant Achivi
nullam aliam ob causam nisi ut ^urbi desuper venirent' aut, si
non inclusi erant, nemo inerat qui domos inspicere posset. Ergo
intra muros, nt suasit Thymoetes, ducla belli machina si homi-
nibus dcstituta esset, certe eo modo, quem Laocoon signiOcavit,
nocere Troianis non poterat. Incerti autem periculi notio verbis
^aut aliquis latet error' v. 48 continetur. Conlra paenitet fere
quod post V. 25 lacunam indicavi motus trium sententiarum sin-
gulis versibus (vv. 24 — ^26) coactarum abrupta quadam brevitate:
.sed ad rerum integritatem nihil desideratur. Tibichus loco posita
suspicor V. 360 'nox atra cava circumvolat umbra', quae nisi
versui explendo nulio videntur consilio addita esse. Denique ver-
suum 383 et 409 similitudinem in perpolito poemate non relictu-
rum fuisse Vergilium suspicatus sum.

Integrum igitur librum secundum, si recte de vv. 567 — 588
origine iudicamus, non potest umquam Vergilius recitavisse : poterat,
si statim post v. 566 inferebat 624 sqq., ut suasit Peerlkampus.
Ac fortasse media interposita 589 — 623 post reliqua elaboravit.

Temporis indicium nullumtoto libro inest, nisiquod j905/ iertium
scriptum esse probabile fit vaticinio Creusae II 782, quo Hesperiam
ad Thybrim fluvium quamvis post longa exilia venturum csse Aenean
promittit marito. Quod per sequentem librum ita neglegere Vergilium
animadvertit Conrads p. VII, ut Aenean fingat ignarum ^quo fata
ferant, ubi sistere detur' (v. 7) et quaerentem ex Apolline ^quo
ire iubes? ubi ponere sedes?' (88) nulla coniugis facta memo-
ria. Immo Cretam petunt, deinde patre hortante rursus ad oraculum
Phoebi redeunt interrogatum *quo vertere cursus' iubeat (146).
Nec aut penates, qui per somnium Aenean Hesperiam sedes
esse fato destinatas docent (v. 163), aut mox Anchises, ubi haec
confirmat filio dicens Vsola mihi talis casus Cassandra canebat'
(183) e. q. s. Creusae memoriam fiiio renovant. Sed edoctus

70 PROLEQOHENA.

ab his de Hesperia non video quid mirum sit quod vv. 500—505
Ileleno vale dicens ^siquando Thybrim vicinaque Thybridis arva'
intraverit, Epiro Hesperiam se iuncturum esse proOtetur. Quem
locum secundis curis a poeta II 782 respiciente additum esse te-
mere coniecit Gonrads p. XXVni. Quod autem in quarto iibro
Aeneas, ubi fati necessitatem'Didoni excusat, Apollinis potissimum
auctoritate (345 sq.) nititur nec coniugis anliquae promissa com-
memorat, nihii ad hanc rem facit.

In tertio libro versum 280 ^Actiaque Iliacis celebramus litora
ludis' probabile est scriptum esse postquam in Actiacae victoriae
memoriam instituta Actia (Cassius Dio LI 1) a. 726 primum celebrata
sunt (idem LHI 1). Nam Caesaris causa ludos illos commemorari
ipse Servius roonet: ^propter Augustum hoc dicit, qui illic ludos
statuit agonales'. Qui etiam Leucatae v. 274 sqq. mentionem
fieri monet propter templum Actiaco Apollini ab Octaviano con-
stitutum et urbem Nicopolin ab eodem conditam (Sueton. Octav.
18). Et antiquissimum omnium cum quarto tertium librum esse
probatum ivit Conrads p. XXII et XV. Quamquam ei rei minus
tribuerim, quod in hoc semel Aeneas ^delectos populi ad pro-
ceres' (58) rem refert et in concione Anchises (103) ^audite, o
proceres' ait, cum alibi ^regis, qui suo arbitrio omnia constituit,
speciem' prae se fcrat. Nam regem appellat Ilioneus coram Di-
done I 544 et coram Latino VII 220, item Venulus legatus VIII
12 et poeta IX 223. Sed consentaneum erat errorum initio et
vivo etiam patre sua ipsum auctoritate paulo minus confidere,
mortuo illo inter ignolos 3t hostes, maxime in belio summam
eidem potestatem a sociis delatam esse. Multo gravius aliud est
argumentum, quod ad temporum dispositionem pertinet: de quo
paulo post dicemus, ubi quinti libri rationes examinabimus.

Deesse supremam manum tertio indicant primum hemistidiia
218. 316. 340. 470. 527. 640. 661^ unum adeo 340 manca sen-
tentia, ubi Andromache ex Aenea quaerit quae conveniens erat
Hectoris coniugem ex viro amicissimo et ipso communis patriae ruina
in peregrinas terras delato quaerere. Interrogat enim primum qui-
bus causis ad lias oras adpulsus, deinde puero Ascanio quidfactum sit :

quid puer Ascanius? superalne?

lamque continuo ordine in libris secuntur haec :

el vescilur aura,
quae tibi iam Troi«i . . .

PROLEGOMENA. 71

ccqua tamen puerost amissae cura parentis?
ecquid in autiquam virtutem animosque virilis
ct pater Aencas et avonculus excitat Hcctor?

Haec quidem Medicei iibri scriptura est, cui liiulcatn ora-
tionem liemistichii quotquot supplere conati sunt praetulerunt
schedarum Vaticanarum reliquorumque Ijbrorum [Fyahc) scriptu-
ram quem illi quae. In quibus ex antiquioris aetatis gramma-
ticis fuit etiam Claudius Sacerdos, qui ^ellipsin' quam statuit
subaudiendo verbo 'dedit' explicare non nimis prorecto feliciter
in animum induxeriL Quidquid autem addideris de Ascanio,
otiosum esse sentio post interrogationem illam ^quid puer Asca-
nius? superatne?' Itaquemaior habenda fides Medicei libri auctori,
qui qualem reliquit poeta lacunam servare quam suis commentis cor-
rumpere poema maluerit. Quem qui secutus est Wagnerus recte ad
Creusam antecedentia quoque ^et vescitur aura?' rettulit, idem-
que recte monuit, non esse 'verisimile Creusam affinem silentio
praeteriri ab Andromacha'. Immo inter pavidas matres, quas
longo ordine circumstantes in arce Priami rediens in dirutam
urbem Aeneas conspexerat (II 765) , prorsus probabile est
etiam Andromachen captivam Pyrrhi fuisse et audisse vocantis
per vias amissam coniugem ciamores (II 769 sq.). Qui utrum
reperisset tandem quam ^ sine fine ruens ' per tecta et vias quae-
sisset necne, quohiam tunc non coguovit, iam resuscitata funestis-
simi diei memoria quod interrogat, quid magis vel mores mulieris
vel affinis benevolentiam decebat? lam quod ipse poeta divinus,
cum quamvis lente progrediens primo conamine versus schedis
committeret, supplerc ausus non est, suppiere nostrae profecto
ruditatis mmime est. Sed qualem sententiam cogitaverit ut in-
tellegeremus, fecit elimato versu 341 ^ecqua tamen puerost amis-
sae Gura parentis?' Unde apparet, de amissa nec reperta rursus
Creusa eaudem, quae modo id ipsum interrogaverat, certiorem factam
esse. lam postquam sic fere interrogaverat: ^et vescitur aura, quae
tibi iam Troia egresso amissa et tanto studio quaesita est?' (hic
autem et quaerentis anxietatem commiserari et rapinarum illius
noctis memoriam renovare poterat), necesse est Aeneam aliquo
modo sive verbis sive signo quolibet respondisse, denique Andro-
machen pueri matre orbati sortem tenere commiseratam esse,
quibus facile addi poterant quae a v. inde 341 interrogat

Haec autem omnia ut claris et plenis verbis enuntiarentur boni

72 PBOLEOOMENA.

poetae erat, balbutientis et elingnis, aposiopesi nescio qna admissa,
lectoris divinationi non unani vel pauculas voces, sed integra cogi«
tata supplenda reiinquere. Hoc quidem qui sibi indulsisset, a
Vergiiio sane alieniis habendus esset, cuius arti si nulla alia ra-
tione nisi lyticorum quorundam in Servianis scholiis vel recentio-
rum, quas rcferre piget, ariolationibus succurri posset, non
dubitarem Peerikampo adslipulari, qui versus 339 — 343, ex
quibus versus 340 Claudii Sacerdotis 1 113, versus 341 Cha-
risii p. 79 P. testimonio firmatur, alicuius nugatoris opera
additos esse coniecit. Nam reliqua eius crimina, non decuissc
Andromachen quaerere viverentne Ascanius et Creusa, ne si
mortui essent dolorem Aeneae suscitaret, nimium esse quae-
rere, ecquid in antiquam virtutem animosque virilis puerum ex-
citet Aeneae et Ilectoris excmplum, humile esse avonculi nomen
nec afBnitatis inter Aeneam et llectorem vestigia alia in Aeneide
extare (quamquam ipse P. XII 440 in comparationem vocavit), —
haec tam levia suut, ut serio rerutari vix possint. Quibus num
graviora Hirzelianae editionis auctori persuaserint ut adsentiret
Peerlkampo nescio. Id sentire mihi videor, longos illos fletus,
quos ciere Andromache (v. 344) dicitur, rectius excitatos putari
Uectoris clarissimi mariti memoria, qua in iibris claudit sermo-
nem, quam sciscitando, quibus causis Aeneas huc adductus sit.
.4t multo prudentius vidit Peerlkampus, Helenus, qui suos laelus
adgnoscere et ad limina ducere narratur v. 348, cur nihilominus
inter singida verba lacrimas multum fundat (haec enim leguntur
in versu sequenti, quae ne Latina quidcm esse satis videntur), sa-
nam causam nullam posse excogitari. Addo ne verborum quidem'
commemorandorum , quae nulla proferuntur, idoneam causam
fuisse, et quod v. 349 legitur ^procedo' artissime coniunctum
esse cum illo ^ducit' quod est in v.^347 extrcmo, ut alterum
verbum alterum quasi. excipere videatur. Itaquc consentio cum
Batavo sagacissimo, qui ad Andromacham v. 348 quoque referen-
dum esse coniecit, nisi quod nolim cum eodcm tumide sic mu-
tata: ^singullim et lacrimas v. i. s. f. ' addere eis, quae per se
satisfaciunt 320, sed usus Palatini scriptura LACRIMANS, cuius
etiam in Servianis scholiis mentio Gt, et correcta particula copula-
tiva ^et* in ^haec^ (saepius autem haec confusa reperies) sic resti-
tutum versiculum

haec multum lacrimans verba inter singula fundit

PROLEaOMBNA. 73

ab ipso poeta puto ortum, sed secundis curis v. 344 eisque
quae secuntur oblitteratum, ab editoribUs autem perperam serva-
tum falsoque loco inlatum esse. Ut turbarum in schedis poetae
relictarum hic quoque versiculus indicio sit.

Ceteruni quoniam pannus ad v. 661 explendum vel in Pala-
tinum codicem translatus est, vigilandum, num alia quoque ab in-
lerpolatoribus , quos constat in hoc genere multos elaboravisse,
suppleta sint hcmistichia. Ac similis licentiae exemplum agnovi
V. 135: merito enim et Wagnerum et Peerlkampum ofTenderunt
^fere sicco subductae in lilore puppes', postquam urbem etiam
novam Aeneas Pergameam molitus est, dumque iii eo esl ut ^iura
domosque' det civibus. Nam quod Conrads p. XIV, illa ut defen-
deret, Mamque fere' ad tria pariter cola referendum esse dixit,
probarem, nisi iam supra v. 132 sqq. urbem acdificari legisse-
nms, ut subductas lilore puppes esse per se inlellegatur. Servavi
Vergilio quae propter sequentem v. 137 voculam *cum* neccs-
saria sunt Manique fere': nam illa ^arcemque atlollere dictis'
(134) et 136 calumniatus est Peerlkampus, qui facillinium zeugma
et sollemnem antiquis cum conubiis arvorum cultum componendi
consuetudinem hic noluerit tolerare.

Versum 153 Mn niultis non inveniri', sed lamen ^admodum
necessarium' esse adnotavit Servius. Necessaria esse concedo
verba ^ tum sic adfari' ; ne sequentia quidem ^ et curas his demere
dictis' reprehendi possunt, siquidem id agunt sane penates, ut
confirment animum Aeneae: dicunt enim v. 169 Surge age et
haec laeius longaevo dicta parenti haud dubitanda rcfer'; et
^perfecto laetus honore' v. 178 Anchisen de somnio certum facit.
Ac ^demptae curae' sunt eo quod ^quem fessis fmem rebus ferat
(l^ioebus), unde laborum temptare auxiliuni iubeat, quo vertere
cursus' edoctus est. Quamquam verum est mullas etiain super-
fuisse curas, multum laboris et periculorum exantlandum. Quod
qui secum reputavit, sive ipse poeta fuit sive grammaticus, for-
tasse adduci potuit, ut altero hemistichio versiculum carere mallet.
An integrum 153 Vergilius in schedis induxerat, alium postea in
eius locum substituturus ?

Versum 157 quod ^variasse dici' Servius adnotavit quo spectet
nescio. Sed dittographiam hemistichii ad v. 236 idem exhibet:
circumductum enim hoc ^resonant magnis stridoribus alae' in

74 PROLEGOMENA.

schedis amici reliqiiisse putandi sunt, edidisse quod in illius vicem
ttiulto felicius efQnxerat *et magnis quatiunt clangoribus alas'.
Simili ratione de v. 595, cuius ioco v. 603 fungitur, iudicavi.
Versus 128 sq. quoque secundis curis orti et a margine in fal-
sum textus locum inserti esse possunt. Non autem displicuisse
criticis tibicinem 256 ^nostraeque iniuria caedis' miror: mihi
durissime coniuncta videntur fames et iniuria caedis, quae ^amb-
esas subigat malis absumere mensas'.

Inperfectum de donis ab Andromacha Ascanio datis locum
esse propter verba ^accipe ei haec' v. 486, quae antiquis quoque
interpretibus dubitationem moverunt (vide Servium), Wagnerus
censuit, et lleynio displicuerunt ^nec cedit honore' v. 484 et
Hextilibusque onerat donis' v. 485 hemistichia. At eorum do-
norum, quae Ilelenus ad navis ferri iusserat, Ascanium quoque
participem fuisse consentaneum erat. Potuisse ^nec cedit ho-
nori' vel ^honore' omitti verum est; poterat profecto poeta etiani
textilia dona omittere. Sed mihi haec ipsa nescio quid dulcedinis
habere videntur: nam ut verba quae secuntur Audromachae te-
uerrima sunt, ita donorum quoque, quae manuum ipsius monu-
menta sint, abundantia vix sibi ipsam satis facere posse non sine
iepore quodam signiOcat poeta.

Verius (luod Peerlkampus vv. 470 sq. vituperavil: ac possuut
facile desiderari. Gontra quod sequentes quoque versus 472 sq.
deleri voluil Conrads p. XXVII, calidior fuit: nam pulchre poeta,
Anchisen properare finxit, ut haberet Ilelenus cur huic potissi-
mum monstraret Ausoniam eumque viam doceret. Nec otiosum
erat quod ^classem velis aptare iubebat' (472) ille: nam qui v.
357 vcuto inflari dicitur carbasus navium quaecunique in portu
vehebantur intellegendus, quo tamen aspectu Aeueas ut et ipse
iter pararet admonebatur.

Alia quae displicent emendando tollere licebit. Nam mani-
festum V. 230 inlerpolamentum, qui ut scriptus in optimis libris
extat ne structura quidem cum anteccdentibus conformatus esl.
Languere admodum sentio v. 262; inepta et multis nominibus
suspccta esse 690 sq. satis deraonstravil Wagnerus. Consentit
cum hoc Peerlkampus de trausponendis ante v. 124 — 127 versi-
bus 128 sq., et initio navigationis clamorem exoriri naulicum qui-
vis concedet. DiiTerunt de solo v. 130 coilocando, quem ego
malui cum Batavo suo loco ante v. 131 rclinquere, quia trium

PR0LE60MENA. 75

versiculorum 128-- 130 ternas sententias coinplectentiuni couror-
mitas displicebat. Sed eam fortasse ipsam poeta adfectaverat (cf.
290 sq. II 24 — 26) nec dubitandum quin intellegi voluerit sur-
rexisse ventum staUm ubi iiquerunt portum pelagoque volarunt.

Inpeditissimus est deScyllaetCharybdilocus (684 sqq.), quidignus
Vergilio haberi non potest, nisi simplicem ac veram sententiam
claris usitatisque verbis expressam elicere contigerit. Igitur ut
de verbis primum dicam, Mussa monent Heleni' cum accusativis
^Scyllam atque Charybdin^ coniungi non possuni: monent socios
de monstris illis vel monent instare vel cavere ulramque monent.
Ne multo facilius quidem ^cantjus monete' VII 641 libris com-
mendatur. Quod autem in nostro libro paulo post v. 712 legi-
mus *cum multa horrenda moneret' nota est neulrius gencris
licentia. Nec quos ex Rottendorphiano secundo Peerlkampus re-
cepit genetivi ^Scyllae atque Charybdis' hic recte se habent:
immo hae iam antea (v. 558) procul conspectae iussorum Hcleni
olim auditorum admonuerant. Itaque aut absolute positum ^ monent'
verbum aut cum 'ni teneant cursus' membro coniungendum. Nam
altera Icctio movent, quamquam commutari facile utrumque ver-
bum a Ubrariis cum Uentleius ad Hor. carm. lU 7, 19 demon-
stravit tum quod modo laudabam exemplum VII 641 satis docet,
accusativos quidem Sajllam atque Charyhdin non fert: moveri
quippe possunt carmina historiae fabulae praecepta vcl quae alia
universo nomine comprehenduntur^ non ipsae res quarum in illis
mentio flt.

Porro simplicitas et perspicuitas sermonis vetat, ne diruptis,
quae ipso versu consociata sunt, Mnter utramquc viam ' vel 'Scyl-
lam atque Charybdin inter' coniungantur vel 'viam leli discri-
mine parvo' esse Mnter utramque' statuatur. Servanda igitur Vatica-
narum schedarum auctoritas, quae nominativos ^vdithtxiVScyUaatque
Chatybdis^, quasisummampraeceptorumHeleni. Praeterea in altero
versu quid sit ^ieti discrimineparvo* cum simillimis locisIX 143 Meli
discrimina parva' et X 511 Uenui discrimine leti' pateat, fallitur
qui ^viam leti' ul morUs ge. III 482 et saluUs Aen. VI 96 viam
intellegi vult. Denique ^ tenere cursus* numquam poterimus aliter
interpretari nisi ex consuetudine quae his locis apparel: IIII 46
^dis equidem auspicibus reor et lunone secunda hunc cursum
Iliacas vento tenuisse carinas', I 370 IX 377 Sjuove tenetis
iter?^ V 1 ^medium Aeneas iam classe tenebat certus iter\ III

76 PBOLEOOMfiNA.

283 'mediosqiie fugam tenuisse per hostis'. Tenet igitur cur-
sum qui Ormum obtinet et persequitur.

lam seotentiae habenda est ratio, quae vetat ne ^utramque
viam* putemus esse Scyllam et Charybdin. Quarura neutra via
omnino quamvis tenuissimo mortis discrimine est, sed utraque
mors ipsa certissiroa. Via quidem una inter utramque, pari, sed
eo minimo ab altera utra intervallo seiuncta ideoque periculosis-
sima est, quae tamen si teneatur, modo ne laeva dexterave
aberret navis, possit tuto superari. Patent autem viae duae hae,
ut aut prorsum aut retrorsum vela dent: neque enim dubitandum
quin tn diversas regiones discedere cogitandi sint^ qui praecipites
ventis secundis vela intendunt (682 sq.) quique retro dant lintea.
Et adverso quoque vento velorum qoendam usum esse sciunt nau*
ticarum rerum non plane imperiti. Atqui Aeneac socii prorsum
si pergebant, in Scyilam atque Gharybdin incidebant; sin adverso
venlo redibant unde venerant, verendum erat ne ultro citroque
navigare" coacti ad Gyclopum litus adpellerentur. Ergo ab utraquc
parte letum minabatur, a quo tenui discrimine separabantur, dum
inter utramque viam exiguo maris spatio se continerent. Quibus
in angustiis dum versantur, ecce Boreas adest qui secundo fla*
mine naves meridiem versus vehit.

Sed haec ex tradito versuum ordine elici nullo modo possunt,
facillime vero reslituuntur transpositis duobus 686 et 685, quoruni
hunc ipse poeta, ni fallor, secundis curis in schedas paulo ne-
glegentiore scriptura coniecerat. Nam desiderari hic quidem salvo
sensu potest, uecessaria esse reliqua propter v. 687 ^ecc^autem*
Peerlkampus intellexit. Ceterum verum est quod animadvertit
Conrads p. XX, nimis obscurum voculae contra v. 684 sensum
esse. Quamquam ille quod coniecit, secundis eum curis roargini
allevisse ^certum est dare lintea retro% quod v. 683 horum 4n-
lendere vela sccundis' in vicem substitui voluisset, ut v. 686
hemistichium ^ni teneant cursus' rehnquatur, versuum 684 et
685 difficultates, de quibus dixi, minimc expedivit. Sed concedo
absolutum a poeta totum locum non esse.

Idem tamen iniuria p. XXI exitum tertii libri inde a v. 688
reprehendit, quod uberrimo et amoenissimo argumento raptim per-
curso summarium exile sit, secundis scilicet curis nondum exorna-
tum. Non consideravit iud^x ille, Didoni Aenean errores suos ct
pericula narrare, non id egisse poetam ut nobis amoenarum rerum

PROLEaOMENA. 77

fabularumque copiain universam eflunderet. Superato autem vel
evitato extremo quod a Cyclopibus imminebat periculo nihil reli-
quum erat, uisi ut qua via inde ad Africae oram pervcnisset bre-
\iter morte patris commemorata reginam, quae satis profecto
longo sermoni animum intenderat, doceret Troiauus. Quem pror-
sus ridicule Conrads vituperat quod Augusti adeo laudes Siciliae
descriptioni non intexuit.

De quinti libri aetale et dispositione quaedam Conrads recte
animadvertit (cf. lleynii ad liLirum IH excursus II ^de errorum
Aeneae annis'), ex quibus gravissimum quod t. 626 ^septima post
Troiae excidium iam verlitur aestas^ cum freta, cum terras om-
nis, tot inhospita saxa sideraque emensae ferimur' e. q. s. legi-
mus, a quo numero tertii maxime libri rationes magnopere dis-
crepare demonstravit ille p. XIII sqq. Nam Wix prima inceperat
aestas' (III 8), ra il^ijg ixei^ nQdrtp d% (ista trjv Sl(o0iv^ ni
*fallor, ut ait Dionysius 1 63, cum patriam reliquit Aeneas. Dela-
tus est primum in Tliraciam, ubi vix annum morati esse possunt,
quoniam ^coeptorum operum' (20) auspicibus dis sacra fereuti
monslrum accidit, quo moti sunt, ut portu proficiscerentur, Mibi
prima fides pelago, placataque venti dant maria et lenis crepi-
tans Yocal auster in altum' (69), h. e. aestatis secundae initio.
Porro hospitio regis Anii in Delo insula per aliquot dies fruuntur
(83), sed mox Apollinis oraculo, cuius malus interpres Anchises,
inducti Cretam petunt, quo vento secundo (130) tertia luce (117)
advenissc pufandi sunt. Sed ne hic quidem plus paucis mensibus
videntur mansisse. Nam dum avidus (132), ergo nulla mora novae
jirbis muros molitur Aeneas arcemque attollit, iura domosque dat,
iuventus autem conubiis arvisque operatur, Sirio ardente (141)
lues subito (137) oritur, qua pulsi ipso hiemis initio (195) rursus
ponto se credunt. ^Postquam altum tenuere rates nec iam am-
plius ullae apparent terrae' (192 sq.), surgit tempeslas, ut tres
dies et noctes errent pelago (204). Quarto ad Strophades delati
(205) statim (225) harpyiarum obscenitate deterrentur. Ergo eodem
fortasse die effugiunt: mox (275) in Actio litore anchoram flgunt,
ubi secundam hiemem (284 sq.) corpora curantes transigunt. Vere
tertio hinc profecti litora Epiri legunt (292), ad Ilelenum dever-
tunt. Sed ubi ^dies alterque dies processit, et aurae vela vocant'
(356), traiciunt pelagum Italiam versus, quod ante Kalendas Apriles
fuerit, si quidem accurate Vergilius siderum ortum et occasum

78 PROLEGOMENA.

(516 sq.) observavit (cf. Conrads p. XV). lam cum a Cerauniis
ad Calabriae litus sex vel septem horis, inde a promunturio Sal-
lentino minus dimidiato mense cursus ad occidentalem Siciliae
partem confici potuerit, non post Idus Apriles Drepanum perve-
nerunt (707). Vnam uoctem apud Cyclopes toleraverunt (583). Dre-
pani mortuus Anchises aestate (V 46 sqq. 626), et ubi ^annuns
exactis completur mensibus orbis' (V 46), ipso mortis die ludos
in patris memoriam sollemnes indicit Aeneas ac celebrat. Ergo
recte subductis rationibus quarta, non septima post Troiae exci-
dium vertitur aestas, quod non scripsisset poeta, si tertii iibri ra-
tionem habuisset.

Unde effecit Conrads p. XV, Vergilium cum librum tertium
componeret, similem ei quam Dionysius I 63 narravit de errori-
bus Aeneae fabulam secutum esse, postea eos in septem annos
distraxisse, ut scilicet a Troiae excidio usque ad Lavinium con-
ditum sollemnem decem annorum numerum tribus annis belld
tributis clliceret (p. XXII). Nam septem annos Dido quoque I
755 numerat his 'uam te iam septima portat omnibus errantem
terris et fluctibus acstas', quae ne cum ilio quidem quinti libri
loco (626) conciUari satis posse iam vcteres animadverterunt (cf.
Servius). Quae si vera essent, octava, non septima aestate Aeneas
ludos in Sicilia celebravisset, si quidem Carthagine ^hiemem quani
longa' (lUI 193) cum regina transegerat. Quamquam ne quartum
quidem librum satis cum tertio concinere idem Conrads p. XV
intellexit. Quippe sccundum illum ^hiberno sidere' et ^mediis
aquilonibus' (310) Carthagine proficiscitur Aeneas, atque ^aqui-
lone' lluctus atros secari, dum tenet iter, etiam quinti libri in|-
tio (2) narratur. Scd mox tempeslate in portus Sicanos delatus
(23. 32) postera statim luce (42) ludos iilos inslituit, quos aestate
fieri supra vidimus.

Ergo hanc quoque discrepantiam quamvis paulo leviorem ex-
poliendo removcre debebat poeta. Quinti autem libri verba illa
(626) fortasse sic interpretanda, ut aestatis notione totum aunum
complexa Iris significare statuatur, iam in eo esse ut septimam
aestatem sequatur octavus. Nam per aestatem cum navigare li-
ceat, non per hiemem, haud ita inepte poterat infinitos per maria
errores conquerens iam octavam instare, praeteriisse septimam
aestatem dicere, ut Dido dixcrat (I 755) 'te iam septima portal
omnibus errantem terris et fluctibus aeslas', quamvis exeunte

PROIifiGOMKNA. 79

aestate vel auctumno Libycas oras advenisse videatur (111 715).
Similiter in georgicon et UI 190 equi exerceri iubentur ^tribus
exaclis ubi quarta acceperit aes(as\ et llll 207 apum ex floribus
mellificantium aetas deflnitur: ^neque enim plus septima ducitur
aesfas*, Hirum tamen manet, in hiemis exitu non adpropin-
quare sequentem aestatem sed praeteritam iamiam ad flnem vcr'
gere dici.

Immo ipsum primi libri exitum etiam hanc ob causam in-
probo, quod non intellegitur, ^nde tandem regina istum annorunr
numerum cognoverit et cur omnino commemoraverit. Idque ipsum
antiquos criticos quaesivisse docet Servii adnotalio: ^septem au-
tem annos esse Dido cognovit ex Teucro'. Scilicet memoria te-
nebat Dido annum Troiani excidii» de quo Teucer olim (619),
Gum Sidona venisset, ipsi narraverat (623), et inde computavit,
quot annos circumlatus esset hospes. Quod cum mibi quidem
satis ineptum videatur, nescio an Vergilius haec tantum reliquerit:

^immo age et a prima dic, hospes, originc nobis
insidias' inquit ^Danaum casusque luorum
erroresque tuos'"

cetera interpolator antiquus addiderit.

Inter nonum et quintum librum quae intercedat ratio Con-
rads p. VIII et XXIII significavit. Meminit enim IX 217 Nisus
urbis Acestae in Sicilia conditae V 750, quamquam quod dicit
solam Euryali matrem spreta illa sede Aenean et filiuni secutam
esse illic non memoratur. Item convenit cum quinto, quod cum
^Argolicum terrorem inter Troiaeque labores' (IX 202) sublatum
et eruditum esse Euryalus ^ora puer primo signans intonsa iu-
venta' (181) se praedicet, necesse est non minus septem annos
errantem Aenean in nono quoque flnxerit poela. Mirum tamen
quod hic vv. 176 sqq. ita describuntur Nisus et Euryalus, quasi
numquam antea mentio eorum facta esset. Tamen V 294 sqq.
in certamine inter cursores eminent. Unde probabiliter efflcies^
hanc certe quinli libri partem (286 — 361) post illud quod in nouo
libro est de Niso et Euryalo episodium (176 — 503) ortum esse.

Celerum quinto libro supremam manum defuisse satis multis
proditur indiciis. Hemistichia nunc quoque in omnibus libris haec
restant: 294. 322. 674. 653. 792. 815, sed panno adsuto in qui-
busdam male explelum 595. Et siniiU lusui alibi quoque inter-
polatores indulsisse suspicor: v. 120. 403 (ubi praeter ea, qnae

80 PROLEaOHENA.

merito vituperavit Peerlkampiis , displicet xaHO^TilCa qua tergo
hracchia intendi dicuntur), item de v. 467 recle iudicasse Pcerl-
kampus videtur. Nam Schwenckium, qui deleri iussit v. 285 he-
mistichium negans stib ubere matris humana enatos cubare, nemo
sequetur qui umquam lactentes infantes viderit. Temere Servius
quoque v. 457, cuius non sensit elegantiam (cf. Wagnerus quaestt.
Verg. XXI 8), inter tibicines rettulit. At dignus eo nomine v. 572,
quem post 538 relicturum fuisse Vergilium non credam. Idem
de verbis v. 802 ^et rabiem tantam caelique marisque' satis iilis
quidem otiosis iudico. Abundare v. 440 concedendum fortassc
Peerlkampo. Et commentatorem magis quam poetam decebat
versus 603 exilitas.

Severior nescio an fuerim quod v. 505 sq. Himuit . . . plausu'
uncis inclusi: sed languere etiamnunc sentio ^omnia' iilud nec
in perpoiito poemate et hic v. 506 ingentem columbae scilicet
plausum et paulo post v. 516 alis plaudentem eandem offende-
remus. Atque aliquid inperfecti vel in structura versuum 513
— 516 animadvertit Wagnerus, quam parum probabili ratione Peerl-
kampus posito v. 518 ^at' et 515 Uum' reconcinnarc studuit.

Defectum orationis signavi post v. 290: neque enim aut
*consessus* pro sede aut ^extructum' pro extructo toro dici
posse puto. Nec potest integra haberi sententia 822 — 824 ver-
suum : deest ct verbum quod ex vicinis suppleri nequit et dextri
lateris signiOcatio, cui laeva manus a muliebri choro occupata op-
ponilur v. 825. Nec fefellit opinor Peerlkampum sensus, qui
preces Aeneae v. 83 abrumpi magis quam fmir] miratus est.
Nam sufficere fortasse poterant duo versus 80 sq. Sed his qui
addidit ^non licuit finis Italos . . nec tecum Ausonium . . quae-
rere Thybrim*, eum certe expectares precari ut suo saltem
augurio praesens genitor suos prosequeretur. Nec erat cur subito
anguis visu talis oratio interrumperetur.

Veteres iam desideraverunt post v. 569 equi in quo Atys
puer invectus esset descriptionem : atque haesissc hoc loco poetam
vel V. 572 docet, quem tibicinis loco positum osse snpra monui.

Denique displicet mihi quoque ^praepes ab Ida^ (254) ra-
piens aquila Ganymeden ^frondosa Ida' (252) venantem. Nam nec
in repetito nominc vis ulla nec ullo modo provisum ut eandem
Idam hic culmina» illic convailia montis intellegeremus. Sed rec-
tius fortasse qui librarium hic, non poetam peccavisse statuerunt.

t»R0LE60MEKA. ^l

Tertio et quarto recentiorem , ciuinto ex parte certe anti-
quiorem esse diximus nonum librum, qui quamvis pulclierrimis
locis insignis tamen a perfectionis laude procul abest. Hemisticliia
restant 167. 295. 467. 520. 721. 761 et si vera Peerlkampi su-
spicio est 160. Paulo obscuriores videntur vv. 367 sqq. Non
enim dixit poeta quo, quando et quo consilio praemissi fuerint
equites et unde responsa ferant. Perversa autem si quid video
Ladevici ratio, remansisse, dum cum cetero exercitu Turnus
in castris fuit, prope Laurentum unam legionem, unde iam equi-
tes qui peditum adventum nuntiarent praemissos esse. Hi enim
Euryalo et Niso, qui Euandri urbem versus profecti erant, obviam
venire numquam poterant. Immo speculatum ultra Rutulorum
castra missi, dum ex urbe reliqui profecti castra Troiana oppu-
gnant, equites illi iam redibant. In Numa nomine v. 454 iam
veteres ofTenderunt nec meminit huius Numae poeta in decimo
libro V. 562, ubi denuo *fortem Numam* ab Aenea interfici nar-
rat. Nec Asilan qui v. 571 commemoravit, alterius loci X 175
meminit vel vice versa. Mancam notavi orationem v. 749, sed
^adfectatae structurae' v. 40«3 facilis adlata medela est. Contra
tolerari non poterat pinea silva quae simul lucus picea trabibus-
que obscurus acernis (85—87) esset: ergo dittographiam signavi.
Nimia et parum vel Ascanii vel Nisi personis apta promissa v.
272 — 274 merito castigavit Peerlkampus, et aegre mihi ipse im-
peravi ut in textu relinquerem. Etiam cratera unum v. 266 inter
bina reliqua dona melius omissum^fuisse verum est; ac Didonis
memoria hic multo minus quam XI 74 apta erat. Sed v. 315 sq.
malignius carpere nolim: perniciosa profecto Rutulorum castra
Niso et Euryalo fuerunt, quae nisi caedis et praedae cupidine
detinuissent iuvenes tuti ad Aenean pervenissent. Ergo antequam
inimica esse senserunt, multis ipsi exitio futuri erant. Quo magis
dubito de locis, si dis placet, vel lucis Albanis v. 387 sq. Nam
qui ad litus posita (317) castra modo egressi erant iamque adeo
inoenia Pallantea subibant (371) ab Albano vel monte vel lacu
vel agro procul aberant (cf. XH 134 sq.).. Confidentius seclusi ex
poetae verbis v. 151. 363. 777, librorum etiam testimonio repu-
diantur 29. 121. 529. Luxatis verslbus 146 sq. transponendo
post 72 opem tull

In septimo libro ultimis etiam vitae annis occupatum fuisse
poetam inprimis docet v. 604 sq. ^sive Getis Inferre manu lacri-

RTBBECK, PBOLGaOM. Q

82 t»ROLEGOMEKA.

mabile bellum Hyrcanisve Arabisve parant seu teudere ad Indos
Auroramque sequi Parthosque reposcere signa\ Parthi enim
^signa militaria quae M. Crasso et M. Antonio ademerant repos-
centi reddideruni' (Sueton. Aug. 21) anno 734 (ef. Mommsenus
ad res gestas divi Aug. p. 84 sqq.). Atque in ea maximo
parte, quae belli initia et catalogum continet, satis multa offendi-
mus inperfecta (cf. emcnd. Verg. 6), quamquam ne altera quidem
pars ultimam limam experta est. Nam hemistichia relicta in
utraque v. 129. 248. 439. 455. 705. 760, ab inlerpolatorlbus
expleli fortasse v. 444 et 571. Alias lacunas indicavi post v. 242.
543. 663. 695 et vereor ne illum quoque locum v. 535 — 539,
ubi aegre post ^seniorque Galaesus' verbum desidero, expleturus
fuerit; dittographias esse vv. 75—77 pro 74, et 624—627 pro 638
— 640, et in schedis fuisse ambiguam versus 307 scripturam con-
ieci. Deniqtie turbatum vcrsuum ordinem perverse insertis quae
in marginem couiecta fuerant deprehendi vv. 395 sql 624— 627.
698 — 702, nam vv. 667 — 669 lurbas malo librariorum neglegentia
orlas putare.

Interpolatori autem tribuo vanissimos versus 146 sq. Nam
^epulas instaurare' unde tandem licuil Teucris, postquam coo-
sumptis aliis ne Cereris quidem quadris parcere penuria adegit
edendi (112 sqq.)? Qui quoniam siibiectas per herbam mensas
consumpserant (116), vcl illud hemisiichium 134 *et vina repo-
nile men.sis' e textu tollendum erat. Nam pocula omnino sublata
e medio nondum fuerant. Libant igitur et precantur, tum in»
tonal caeluro, quo augurio spes laeta Troianis adfertur, ^advenissc
diem quo debita moenia condant' (145), hisque huius diei res
gestae optime tcrminanlur. Otiosi praeterea videntur vv. 386 et
575. At nimius Peerlkampus, qui totum exordium usque ad v. 36
deleri voluit. Est enim ad cetera necessarium, quamquam recte
olim sensit Servius epilogum magis sexti quam rerum quae iam
instant prologum esse. Sed talia corrigere poetae erat, non cri-
tici. Ergo alia in adnotatione langere satis habui, ex quibus gra-
vissimum, quod veteres quoque percussit, laudatum ab Aenca v.
122 sq. vaticinium Anchisae, quod III 255 sq. Celaeno docuerat
sane Anchisen et socios, sed hic nusquam ipse cecinerat.

Quac octavum librum lerminat clipei descriptio respicit tri-
plicem Caesaris anno 725 triumphum et Augusti titulum anno
727 a. d. XVII Kal. Febr. dccretum (v. 678): desunt posterioris

t>ROLEGOMBNA. 8«^

temporis signa. Videtur autem totum librum alii^ magis perfec-
tum et accuratius scriptum reliquisse poeta. In quo ne liemi-
stichia quidem pius tria reperiuntur 41. 469. 536. Ex quibus
quod primum posui ascito versus 49 dimidio et omissis quae in-
tercedunt integrum fieri perspexit Heynius et prorsus persuasit
Peerlkampus, minime illi refutati a Gonradino p. VIH adn. Mons-
trum enim ^cum fetu concolor albo' sus (81 sqq.) ei satis no-
tum eral, qui vaticinii ab Heleno HI 390 sqq. dati meminisset.
Idem autem Peerlkampus cum v. 13 sq. haec ^multas... nomen'
non posse a Vergilio scripta esse demonstraverit, accedit inper-
fectus versus 13. Atque omnino praeter unum versicuium 654,
quem librariorum errore falsum in locum deiatum esse conieci,
si quid displicet in hoc iibro, abundantiae maxime vitio lal>orat.
Itaque veteres etiam quaedam (62T. 731) ut superflua vitupera-
verunt. £t statim initio v. 3 non abundat solum, sed perversus
est: nam animos prius turbari et saevire iuventutem consenta-
neum erat, tum demum equos et arma excitari. Ergo uncis in-
ciudendus erat item ut quem merito Peerlkampus damnavit 149 et
iam Heynio suspecti 283 sq. Etiam v. 601 dubia mihi iides est:
miror enim Latinum poetam Silvanus qualis esset deus verbis
^arvorum pecorisque deo' enarrandum sibi duxisse. Sed alia
causa parum apta^ illius Tartari commemorationis v. 666 — 670,
quam licet verissime a Peerlkampo vituperatam tamen ut serve-
mus in textu cogunt v. 671 verba ^haec inter', quae non pos-
sunt intellegi nisi statuamus inter Tarlari et eorum quae in terra
gesta finguntur imaginem Oceanum fluxisse. Tamen non dubito
quin hunc maxime locum secundis curis poeta retractatunis
fuerit.

In decimo libro quando versatus sit poeta nullo indicio pro-
ditur. Non complevit versus 17. 284. 490. 580. 728. 876, nec
27 ipse inplevisse videtur; et interpolationis suspidonem etiam
V. 145 satis frigida de Capuae nomine notitia movet. Integri
versus interpolati librorum auctoritate repudiantur 278 et 872.
Sed omissis aliis pannis quibusdam integritati poematis bene con-
sulitur. Primum v. 20 sq. ferri Turnum per medios insignem
equis falso queritur Venus : initio quidem antecedentis libri v. 50
Tbracio ille equo ante volans agmen praecesserat, at ^cursu'
V. 559 Lycum secutus pedes sine dubio v. 728 in portas inrupit
et leonis instar v. 797 vesligia Mnproperata' rettulit, donec saltu

6*

84 pbolegomena.

se in fluvium dedii (815). In nostro demuni libro v. 440 ^volucri
curru' agmen secare lertur. Atque omnino verbosior pugnantis
Turni descriptio locum in illa oratione non habebat.

Obscuriora et lovis persona parum digna inferuntur v. 109 sq.
Quae si respiciunt ad Veneris et lunonis criminationes, merae ar-
gutiae sunt: neque enim illa serio de fatis Italorum coniecturam
protulerat v. 31 sqq., sed Troianorum rata esse postulaverat. Yo-
luit autem qui iila consarcinavit illustrare baec: ^fata viam in-
venient' (113), hisque ipsis, ni fallor, praemitti. Nam ubi nunc
sunt, ne cohaerent quidem cum vicinis. Versum 475 aut nou
scripsit Vergiiius aut cum scripsit paulo aliter pugnam Pallantis cum
Turno instituturus erat. Nam ut nunc legitur locus, prorsus otio-
sam et puerilem cnsis cuius nullus usus futurus est commemqra-
tionem esse concedendum Peerlkampo. Inanis verborum abun-
dantia, qua v. 804 sq. * omnis arator omnis et agricola ' cumulatur,
tantopere displicet, ut poetam haec scripsisse nunc putem:

ac velut efTusa siquando grandine nimbi
praecipitant, oiiinis luta latet arce viator.

Nam latcns vel tectus sive ripis sive saxo, non difTugiens campis
recte cbmparatur cum Aenea parma nati adversus tela protccto.
At poetae neglegentia est, quod equitum Arcadum cum Etruscis
classi; quae Aenean et Pallanta vexit, terra praemissorum v. 238 sq.
primum mentio fit. Quae ubi fieri debebat v^ 154 sqq. nihil le-
gimus nisi classcm conscendisse iunctis opibus Tarchontem cum
Aenea. IIoc ergo secundas curas etiam expectabat. Item post-
quam brevissime v. 285 sq. narratum est ^secum versat' (Tur-
nus), *quos duccre contra vel quibus obsessos possil concredere
muros', nusquam de eis legimus qui castra Troiana obsidere per-
gunt: immo ^rapit totaui aciem in Teucros ct contra in litore
sistit' (309). Scd v. 604 post funera quac 'per campos' Aeneas
edidit enumerata subito haec ofTendimus: Uandem crumpunt et
castra relincunt Ascanius puer et nequiquam obsessa iuventus'.
Ergo non satis diligenter ac plene haec relata sunt.

Fortasse etiam ordo versuum 660 — 665 et 714 — 719, de quo
in emend. Verg. p. 3 paucis monui, ipsius autographi addita-
mentis quibusdam in margine adscriptis turbatus est. Nec suo
loco insertos esse credo v. 270 — ^275. Qui ubi nunc sunt, quis
tandem sit cuius apex capiti ardeat non satis pcrspicuum est.

i

PROLEGOMENA.

85

Debebat splendida diicis cxoniatio ibi potisBimum inseri, iibi
* slans ceisa in puppi ' et elato clipeo ardenti laetum adventu suo
DardanidaruQi clanioreni eiLcilare dicitur (261 sqq.). Gontra mi-
rationem Turni de adpropinquante classe (267 — 269) aptissinie
sequebatur v. 276 sq., fiduciani tamen non ei cessisse e. q. s.
Sed quoniam simpliciter transponi haec non possunt, non absol-
visse locum statuendus erit poeta.

Mancos in undecimo libro duos tantum versiculos 375 et 391
reliquit, quorum hunc iam antiquo tempore fuissc qui supplere
instiluerent, ipse Mediceus iiber exemplo est. Non ciausit sententi^m
V. 87, querellas, ni falior, Acoetis additurus. Sentenliae ^quae sola
Camiliae quicum partiri curas ' (822) structuram crederem absolutam
esse, si absoluti infinitivi in enuntialo relativo usum consuetudine
viderem conflrmari (cf. Wagneri qu. Verg. XXX). Ergo liunc quoque de
Camillae et Accae amicitia locum uberius, fortasse ad Ennii (ann.
239) exemplum exornare voluisse Vergilium statuerim. Monstri
instar, quod aegre mihi persuadeo ipsum probavisse, longissima
per parenthesin iiiter Dianae orationem iniecta poetae de Ga-
millae infantia narratio (537 — 584). "Nam crrat magnopere Servius
cum ceteris, qui ipsam deam haec quoque dicere animum iiidu-
xerunt. Pauca falso loco inserta : 264 sq. et fortasse 469—472,
quae si post v. 476 vei potius 485 Iransponuntur, melius con-
iunguntur quae rebus inter se apta sunt: ut postquam in muros
discurrere (armatos, puto, ut desuper defendant) legiinus v. 468,
alii portas munire (473) ct inter bucinae cantum (474) matronae
quoque puerique ultimo labori sese adiungere (475 sq.) ferantur.
Ipsa porro regina cum matrum choro et Lavinia Palladis teni-
plum adgressa precatur (477 — 485), solus rex Latinus misso onini
consilio nihil agit (468 — 472), cuius inertiae optime opponitur v.
486 sqq. Turni Oducia. Quamquam verum est in verbis quaedani
inesse quac huic ordini adversentur. Ac displicct inprimis paulo
post V. 469 ^consilium ipse pater' verba repetitum v. 486 nulla
vi idem pronomen in his: ^cingitur ipse furens*. Nimirum ne
hunc quidem locum satis absolverat poeta.

Loquaciorem esse sentio locis nonnullis naeniamEuandri, quam
nescio an laceram et inperfectam reliquerit. OfTendorprimum in mag-
nis Pbrygibus v. 170 appellatis. HonoriOce Teucri, Troiani dicuntur,
contemptim abinimicisPhrYges. Poetae nostri vereor ne in hoc versu
sola sint ^quam pius Aeneas'. Porro v. 171 frater germanus est v.

86 PROLEGOMENA.

598. Quid iii sequentibus IT^—^nS obscuruiii et rude sit Peerl-
kainpus exposuit. Certe inanis gioria, de Turno quoque Iropaea
Pijllanti futura fuisse, si robur maius fuisset. lllum quidem sa-
nissimo sensu genuinus Euander ipsi Aeneae deberi statim v. 178
profitetur. Sed in his quoque extrema ^meritis . . . imos' (179
— 181) abundant et languent.

Versus 290 tibicinem ^et in decimum v. r. annum' subtili
iudicio Messala notavit. Non dittographiam , sed spurium nunc
habeo v. 80. Temere ex VII 565 sq. repetita esse susplcor
v. 523 sq. haec ^quam . . . latus', quae omisso quod illic
additum est ^nemoris' ne inlellegi quidem satis facile possunt.
Nec silvae mentio hic ad rem necessaria, cum dirficillimam
aditu vallem illam et fraudi aptam reliqua loci natura satis
praestet, anfractus dico et tenuis semita et faucium angu-
stiae. Versus denique 607 per se durior (durum enim est ad-
ventun[i virorum ardescere dici, quod ne de fremitu quidem
equorum satis proprie praedicatur) post v. 599 sqq. prorsus otio-
sus est.

Unum in ultimo libro versiculum non plenum 631 optimi
iibri praebent, cuius supplementum novicium extat in Leidensi.
Sed bis vel ter sententiam non ad finem perductara notavi: v. 218
et ante 733. Tertius est locus Aeneae oratio 889 — 893, in qua
cum 890 summam contineat sententiam, aut praecedere debebant
sequentia 891 — 893 aut alia clausula, velut ^numquam hodie ef-
fugies', excipienda erant. Bis idem exprimitur vv. 879 — 881 et
882 — 884, sed ita ut ternionem utrumque poeta ipse proposuisse
credendus sit. Non fugit veteres neglegentia qua Camertis forma
V. 224 induens luturnam non meminit occisum esse X 562,
nisi forte cognomines duos intellegi voluil. Sunt praeterea quae
utrum interpolator an poeta peccaverit ambiguum est. Certuni
quidem et librorura auctoritale Ormatum, alienos ab hoc esse v.
612 sq.

Omnino aliis huius libri partibus et minus a poeta ela-
boratus et ab interpolatore raagis pertractatus esse videtur ille
de foedere rupto locus. Notavi mancam v. 218 sententiam. Sed
statim V. 203 — 205 inepte Lalinus his ^nec me vis . . . solvat'
exaggerat quam promittit fidem, quae non a poeta scripta esse eo
probabile fit, quod sequentia v. 206 sqq. ^ut sceptrum hoc' e. q. s.
ipsa sententia cohaerent cura 202 sq., quae haec est: ^nulla dies

PROLGGOHENA. 87

tianc paceni runipel, ut sceptrum lioc nuuiquani virebit'. Eain-
que neglegentiam vcteres criticos non fugisse docet Macrobius.
Deinde inane hemistichii 227 supplementum ^ haut nescia rerum '.
£t quoniam industriam interpolatorum explendis maxime versi-
culis deditam fuisse satis cognovimus, suspicione ne illa quideni
carent, quae Peerlkampus reiecit 'et te animo . . . Hector'
439 sq.

Nihii ad rem facere v. 563 sq. ^nec scuta . . . deponunt'
verba adnotavit Wagnerus, sed idem studio poetae instituta Ro-
mana ex antiquissimi aevi consuetudine repetendi satis excusans.
Unus ex duobus versiculis fiat si contrahatur vel sic:

i

coucurrit Icglo. celso stans aggere fatur
vel sic:

coDCurrit legio. niedius stans aggere fatur.

Versuum ordo duobus locis turbatus: 515 sq. et 801 sq.

lam ut coliigam, omnibus numeris absolvit Vergilius nullum
Aeneidis librum: recitavit intra exeuntes annos 731 et 732 sex-
tum et quartum et primum probabilius quam secundum. lllum
autem ac fortasse hunc quoque iam anno 728 vel 729 cognoverat
Propertius. Primus post a. 725, sed ante 727 a. d. XVI Kal.
Febr. scriptus, post euudem terminqm ortus est octavus, terttus
post a. 726, nec recentior eo quartus, sed est secundus. Post
tertium et quartum et noni partem certe natus est qutntus, sed
nonus quoque post tertium et quartum. Ultimo vitae anno 734
in septimo occupatas fuit poeta. Quem constat anno aelatis LII,
h. e. 735 u. c. summam Aeneidi manum inpositurum in Graeciam
secessisse, ubi triennio continuo emendaret poema, sed mox re-
versum Brundisii XI Kal. Octobr. eiusdem anni diem obiisse, edi-
tam autem esse Aeneida ab amicis Vario et Tucca.

88 PBOLEGOMENA.

Caput VIL
De Vario et Tucca.

Quorum de opera Donatus vel rectius auctor eius Suetonius
p. 63 sqq. haec narravit:

* heredes fecit Z. Varium et Plotium Tuccam. Qui

eius Aeneida post obitum iussu Caesaris emendaruni, de qua re
Suipicii Garthaginiensis extanl huiusmodi versus .... Egerat cuni
Vario, priusquam Italia decederet, ut si quid sibi accidisset Ac-
neida combureret; sed is facturum se pernegarat. Igitur in ex-
trema valetudine scrinia desideravit crematurus ipse: verum
nemine offerente nihU quidem nominatim de ea cavit, ceierum
eidem Vario ac simul Tuccae scripia sua sub ea condiciane le-
gavii, ne quid ederent quod non a se edilum essei. Edidii au-
iem auciore Augusto Varius, sed summatim emendata, ut qui
versus etiam inperfectos sicut erant reliquerit; quos multi mox
supplere conati non perinde valuerunt ob difficultatem, quod
omnia fere apud eum hemistichia absoluto perfectoque sunt sensu
praeter illud : quem tibi Troia. Nisus grammaticus audisse se a
senioribus aiebat, Varium librorum ordinem commutasse et qui
nunc secundus sit in primum, tertium in secundum ei primum in
tertium locum transtulisse, etiam primi libri correxisse principium
his versibus dempiis: ille ego, qui quondam . . . horrentia
Martis. *

Redil autem prior certe huius memoriae pars ad longe op-
timum auctorem, ipsum sciticet Varium, cuius testimonio cuni
Quintilianus X 3, 8 in his utatur * Vergilium quoque paucissimos
die composuisse versus auctor est Varius* , certa conieclura ad
eundem referemus quae apud Gellium XVII 10 Favorinus exhibel:
^amici familiaresque P, Vergitii in eis, quae de ingenio mori-
busque eius memoriae tradideruni^ dicere eum solitum ferunt,
parere se versus more atque ritu ursino' e. q. s. Quibus quae
propius etiam ab ipsius Varii verbis abesse pulaverim idcm Sue-

PROL£QOM£NA. 89

tonius no8ter p. 59 R. servavit: ^cum georgica scriberet, traditur
cotidie meditatos mane plurimos versus dictare solitus ac per
ioium diem retractando ad paucissimos redigere, non absurde
carmen se (informe add, R.) more ursae parere dicens el
lambendo demum effingere'. Nec dubitaudum quin ex eodem
fonte fluxerint quae arctissime cum his coniuncta statim de
Aeneide prosa prius oratione formata et particulatim compo-
sita inferuntur. Scripsisse igitur L. Varium de ingenio mori-
busque Vergilii commentarium recte staluerunt Spaidingius ad
Quintil. X 3, 8 Weichertus de L. Vario p. 74 Wagnerus ad
Aen. V extr., in quo praeter alia de singulis amici operibus quo
tempore facta et edita quaque ratioue composita essent edocuit
lectores. Ususque eo maxime videtur qui contra obtrectaiores
librum scripsit Asconius Pedianus, Ilunc enim mortuum anno
u. c. 841, nalum. aulem esse anno demum 756 vei paulo ante
Christum, h. e. annis viginti fere post mortem Vergilii cuni ido-
neis argumentis probaverit Madvicus, consentaneum est non po-
tuisse ex ipsius poetae ore accepisse quod eum sumptos ab Ho-
mero versus exeusantem dicere solitum in libro illo narravit:
^cur nou illi quoque eadem furta temptarent? verum intellecluros,
facilius esse Hercuii clavam quam Homero versum subripere'
(p. 66 R.). Ut suspicer cetera quoque iu Suetonii vita, quae ad
Varii auctoritalem referenda esse dicebam, ab illo quidem hausla
esse ex Asconii libro, qui tamen ipse haec ex Varii commentario
excerpsisse statuendus est.

Ceterum plures Vergilii ^amici familiaresque' ingenium
eius et mores descripsisse feruntur, et novimus praeter Va-
rium unum saltem, C. Melissum, Haecenatis libertum (Sue-
ton. de ill. gr. 21), qui poetam nostrum ^et in sermoue
tardissimum ac paene indocto sunilem fuisse tradidit' (vita p. 58,
5 R.), cuius fortasse de studiis (;|uoque medicinae ac mathema-
ticae et de causa apud iudices non amplius semel dicta quae
eodem loco memorantur; ex eodem Melissi iibro excerpta suut.
Inter commentatores Vergilii non magis ausim referre quam Su-
ringarus p, 234 et Graefenhanius IV 62 : nam apud schol. Veron.
Aen. lU 705 qui ^ Olympionicas multos fuisse' adfirmare dicitur
Mikstos II. Keilii demum coniectura Melissus evasit, quamquam
non minore probabililate Modestm elici potest : nec Servii ad Aen.
IV 146 et VII 66 testimouia commentatorem Melissum compro*

90 PROLEGOMENA.

bant, ifnmo mullo probabilius ad Aelii Meiissi, qui Geilii memoria
summi loci inter grammaticos Romae erat, scripta complura re-
feruntur, quae Gellius XVIII 6 commemoravit (cf. Kretzscbmcrus
de Gellii font. p. 93).

Sed ut redeam ad Varium, scitu sane dignum est, num
quam ipse de mandata sibi ab Augusto opera rationem reddiderit.
Quod nisi fecerit, vel exiguam nostram de schedarum ab ipso
poeta relictarum cpndicione notitiam fatendum erit Ode fere desli-
tutam esse. Atque constare mihi nibil videtur nisi in universum
professum esse quomodo textum edere- instituerit: de quo con-
spirant fere lestimouia.

Nam Suetonii illud quod supra descriptum ad Varii auctori-
tatem rettuli, summatim Aeneida ab eo emendatam, hemistichia
autem non suppleta esse, confirmatur et Hieronymi item Sueto-
nianis copiis usi de Vario et Tucca verbis his (p. 48 R.]: ^qui
Aeneidos postea libros emendarmt sub lege ea ut nihil adderent*
et paulo plenius quidem Serviani prooemii hoc loco: ^Augustus
vero ne tanlum opus periret Tuccam et Varium hac lege iussit
emendare, ut superflua demerent, nihil adderent tamen.' Sed
hoc ipsum quod novi inest in lioc testimonio qua Ode dictum sit
valde dubium videtur. Nam detractorum versuum exempla duo
apud Servium proferuntur, quorum prius quattuor illi qui prin-
cipium Aeneidis deturpavisse feruntnr versus sunt:

ille ego, qui quondam . . . hoiTentia Marlis.

At de his ipsis Varium non testatum esse docet Suetonius,
qui Nisum de hac eius emendatione fabulam narravisse ita refert,
ut lidem eius praestare nullo modo videatur: neque enim acce-
pisse Nisum, sed ^aiehat^ inquit, ^se a seniorihus accepisse^,
Nisus auteni (cf. Graefenhanius hist. philol. IIII 83 sq.) ne quo
tempore quidem vixerit accuratc potest deQniri, nisi quod a Velio
Longo secundi saeculi grammatico laudatum artigraphum noii
ignobilem mortuum fuisse necesse est, cum de viris illustribus
libros yel, ut diiigentius dicam, cuni Vergilii vitam scripsit Sue-
tonius, b. e. post annum 106 (cf. Rothii praef. ad Suet. p. LXXII).
Ut ne id quidem constet, seniores, a quibus illud se accepisse
aiebat, ipsum Varium novisse aut certa fide de opere eius testari
potuisse. Contra vero aequales Vergilii non aliud agnovisse atque
quod in nostris libris tantum non omnibus legitur. principium

PROLEOOMENA. 91

^arina virumque', ceteros ut oniittain, certissima extant Ovidii et
Propertii testimonia. Itaque non melioris auctoritatis Nisi versus,
quam quos ad VI 289 Servius Parisinus adnotavit dici quibusdam
lioc ioco a poeta relictos , sed ab eius emendatoribus sublatos
esse, et quos * circumductos inventos dici et extra paginam rn
mundo' tres versiculos ad UI 204 Danieiis Servius narrat. Quo-
rum nec bos nec illos quisquam in textum poetae redpiendos
esse sibi persuasit. Et quis non videat Gorgonum VI 289 com-
niemorationem thema fuisse huius exercitamenti:

Gorgonis in medio portentum immane Medusae,
vipereae circum ora comae cui sibila torquent
infamesque rigent oculi, mentoque sub imo
serpentum extremls nodantur vincula caudis — ?

Nec horum versuum absurda lintinnabula

hinc Pelopis genles Maleaeque sonanlia saxa
circumstaot, pariterque undae terraeque minanlur.
pulsamur saevis et circumsistimur undis

cum genuinis poetae verbis III 192 — 204 conciiiari posse olim
adnotavi: sed scribi umquam ab eo potuisse fortius debebam ne-
gare. Immo manifesta tenemus mendacia interpolatorum, qui quo
faciiius commenta sua credulis vehditarent, praetexuerunt ^au-
thentici' exemplaris, quod numquam inspexerant, inexhaustas ne-
scio quas reliquias "^). Ipsius autem Nisi, cui suam in notandis
vocabulorum formis exagitandisque soloecismis et faslis compu-
tandis laudem nolo eripere, his in rebus sive Odem sive auctori-
tatem admodum levem esse vel ea docent, quae idem, ut Sue-
tonii verba repetam, ^audisse se a senioribus dicebat', commu-
tasse Varium duorum librorum ordinem et qui nunc secundus
est in primuro, tertium in secundum, primum in tertium locum
transtulisse, nimirum ^quia pruno Ilium concidit, post erravit
Aeneas» inde ad Didonis regna pervenit ' (Servius praef. 2), quod
quam futtile et ab omni artis sensu abhorrens iudicium esset ne
Servium quidem fugit. Poetae igitur ingenioso et familiari Ver-
gilii tantam stullitiam inputare quis posset nisi ipse his in rebus
stultissimus?

*) Ergo de versus III 226 quoque dittographia ^ circumducta ' testi-
monii fides ambigua est.

92 PROLEGOMENA.

Iteni audacissime, imrao temere et ferociter Varins el Tucca
rem egissent, si verum esset quod Servius adlirmat, oblevisse eos
vel sustulisse versus viginli linum II 567 — 588, scilicet (juia et
contrarii essent eis quae VI 511 sqq. de Helena traduntur, et
^turpe viro forti esset contra feminam irasci^. Nam proptcr tani
futtiles causas detruncare splendidam ceteroqui narrationem, ita
autem detruncare, ut reliqua ne cohaereant quidem inter se aut
satis recte possint intellegi, hoc erat urendo et secando atque
adeo furando despoliare opus praeclarum, non ut pios et ele-
gantes homines decebat edere. An reliqua satis multa, quae
partim vituperata esse a criticis legimus in commentariis antiquis,
suo loco nobis quoque perlustranda, partim ipsi supra notavimus,
ila fugerunt acumen hominum cruditissimorum, ut ceteris omni-
bus locis quasi coniverent, hoc solo in leviuscule dormilantcm
poetam saevissime animadvertendum esse sibi ducerent? Ac si
semel corrigendum tali licentia poetam sibi sumpsissent, cur tan-
dem eis pepercerunt, quae omissis w. 567 — 588 omni nexu de-
stituta erant, aut quidni resectis etiam vv. 589 — 623 continuati
saltem fili narrationis laudem praeripuerunt Peerikampo?

Itaque Varii et Tuccae flde ac prudentia indignam essc ra-
tionem, quali usos esse Seryius narrat, si persuasum habemus,
quid faciemus versibus XXI, qui in optimis quibusque codicibus
nostris desunt nec usquam aut a grammaticis aut ab aliis scrip-
toribus laudantur? Nam quod in Dorvilliano et in Gothanis pau-
cisque aliis recentissimis libris leguntur, nemo peritus non in-
telleget, ex ipso Servii commentario eos a librariis huc insertos
esse. Triplici modo de antiquae memoriae consensu statui posse
videtur: aut, quod Heynio in mentem vcnit, ab ipso poeta hos
versus expunctos esse, aut non praesto fuisse amicis intcgruni
Aeneidis exemplar, inventam postea schedulam quae carmina illa
contineret, aut editum optima flde a Vario et Tucca quidquid
reliquerat amicus, sed lacunam manifestam supplevisse alium qui
suis inventis fidem et auctoritatcm parare mendacio conatus sit.
Ex quibus primum vix magis satisfaciet quam Servii fabula: nani
nec intellegitur , cur Iios tantum versus nec plus aut minus ex-
punxerit Vergilius, nec probabile eum hunc solum locum rctrac-
tandum secundis curis destinavisse, nec verum editores omisisse
quidquid non ab ipso pocta perfectum fuerat. Nec magis crc-
dibile alterum, vcl servatas a poeta vel traditas amicis et coiu-

PBOLEOOMENA. 93

missas ab ipso Augusto reliquias operis divini tanta neglegentia
esse» ut scbedula aliqua posset vel delitescere vel amitti, et nescio
cui multo post tale eQfiaiov potuisse obtingere.

Restat igitur tertium, ut fatear verum vidisse in Hinoe p.
173 sq. Gruppium, qui statuit db interpolatore versibus 567 —
588 suppletam esse lacunaro, quam consilio Vergilius interim dum
graviora* persequitur transmisit. Ac sunt sane quae ne posse
quidem Vergilium auctorem eorum fuisse doceant. Nam si er-
ranti per arcem ^dant claram' (sic enim malim scribere quam
^clara'] ^incendia lucem' v. 569, mirum quod v. 590 prodigii
iristar ^pura per noctem in luce refulgens' Venus ponitur quod-
que V. 605 nubes umida visus Aeneae caligare dicttur. Et quod
monstrat filio Venus bic Neptunum muros evertcntem, bic luno-
nem portas tenentem sociosque a navibus vocantem, a tergo de-
nique summas arces insidentem Hinervam, unde nisi ab ipso
culmine regiae, quo v. 458 evaserat, in tam diversas parles dispi-
cere poterat? ut ab boc ipso v. 632 demum dici videatur de-
scendere. Nec verba deae, quibus casUgat iras caccosque furores
Aeneae, talia sunt, ut non alia eaque aptiora possint supplcTi.
Nam prostratae regiae aspectu poterat abripi, ut de ulciscenda
patriae ruina suorumque caede cogitans dira inprecaretur quamvis
absentibus Ilelenae et Paridi ut malorum auctoribus, poteratque
ctiam in eo esse ut ad sumendas poenas properaret, curo visa
mater contineret currentem et resuscitata parentum fdiique quae
iam antea v. 562 subierat cura meliora de veris ruinae auctori-
bus doceret.

Accedit quod, etiamsi reliqua Vergiliano dicendi generi non
repugnare concedas, tamen nec ^ sceleralas sumere poenas' v. 576
nec ^sumpsisse merentis poenas' v. 585 nec ^animum explesse
uitricis flammae ' v. 587 dictiones ncc versus 579 quas Wagnerus
demonstravit ineptiae nec omnino meditationum inde a v. 583
argutiae et ambages placere possunt.

Itaque malim profecto in textu Aeneidis, quem quaulum
Ocri poterat manum Vergiiii qualis ab amicis reperta est reprae*
sentarc volui, me omissis qui auctoritate dcsliluli sunt vcrsibus
567 — 588 lacunam statuissc quam intulisse quamvis circumscripta
uncis alieni ingenii commenta.

Sed id dubito, num bibliopolae gratia conficti sint lii versus.
Quae suspicio quamquam a probabilltate per se non '^bborret,

94 PROLEQOMEKA. .

tanien Aristonici ad Honieri T 269 scliolio quodam monemur,
posse eliam paulo minus turpi, licet magis etiam perverso studio
interpolatorem ductum putari. Haec enim ille: a^axovvxat
(itl%ot 8\ ort du6xsva6iievot elalv vno ttvog tmv fiovko^i-
vav nQopXrjfia notstv (cf. Lehrs de Arist. stud. p. 210). Ut
fortasse noster quoque locus acuminis ostentandi vel carpendi
poetae causa a sciolo nescio quo suppositus siL Et comparat
Lehrsius I. 1. cum simili prorsus licentlae exemplo ad K 372 ab
Aristonico prolato (ort ^ekovxeg ^i^xrjfia noietv (isxayQdq>ov0t
x6 riitt6xC%tov ovxoig^ xal ^akev ovd^ iq>dfiaQXSV, ixdw 8'
'^lidgxavs <pax6g^ pro 17 ^a xal iy%og SfiaQxsv^ ixdv x. x. A.)
corruptum falsa distinctione a Vergiliomastige versum ecl. H 23.

Emendavisse dicuntur Varius et Tucca VH 464, ubi lamen
non satis liquet utrum ^aquae' solum metri vitio an ^aquaevis',
quod Macrobii quoque codices praebent, reliquisse putandus sit
poeta: nam ^aquae amnis' vitiosa iambici vocabuli elisione (cf.
Lachm. Lucr. 196) ne prinio quidem conamioe fudisse potesi, si
quidem versum sequentem idem posuit. Ac fortasse ne Servius
quidem tale quid tradidisse credendus est, sed sic emendandus:
^nam Vergilivs sic reliquerat: furit intus aquae [vis fumidus atque
alte sp. e.] amnis» id est furit intus aqua et amnis exuberat.'
Ceterum omnis de duumvirum negotio memoria quam manca
atque ambigua sit, vel hoc loco scholia nostra docent: nam cum
Servius aquai diaeresin Tuccam et Varium fecissc testetur, Mo-
retani pr. glossator aquae vis ^adposuisse' narrat Tuccam. Mihi
autem verisimiKus videtur illud, ut quod paulo neglegentius in
schedis^ exaratum aquue primo aspectu visum fuerat, rectius tum
aquai legisse statuantur.

Omnino ambigua, nec satis claris litteris expressa inter-
pretanda et constituenda cum essent» minus sane feliciter
expedivisse mihi videntur UU 436, ubi ^dederis* scripturam
probavisse dicuntur nec magis quam alii in ^morte* sorori
scilicet promissa videntur ofTendisse. Verum esse quod in MPyl
legitur ^dederit* vel v. 429 comparatus docet ^extremum hoc
miserae det munus amanti', qui bis 'extremam hanc oro
veniam' (436) repetitur, cum quod exequi iubetur Anna man-
datum non potuerit ^venia' proprie dici, nec sorori, quacum
una totos fere dies erat, remitli, sed reddi vel rependi gratiam
par fueriL Morte autem cumulatam se remissuram esse si promi-

PROLBGOMKNA.

* 95

sisset, non potuisset profecto alio soror sensu accipere nisi cu-
mulum gratiae mortem Diclonem suam addituram esse, cuius pro-
missi atrocitatem quis non miretur Annam ne verbo quidem aver-
satam fuisse? Imrao magnos conieci reginam promisisse montes
auri argentique aliorumque praemiorum in tam exigui beneficii
gratiam. Cf. Pers. 111 65 (ubi v. 0. lahn) Piauti mil. IIII 2, 73
Ter. Phorm.' I 2, 18. De litterarum autem archetypi codicis
ambiguitate infra ita disputabo, 'ut de probabilitate coniecturae
(piae dicitur externa dubitari nequeat.

Duos versiculos quibus quintum librum concluserat Vergilius
quod inilium sexti esse maluerunt amici, si Ilomeri exemplo
(17. v) tantum quanfum Servius tribuerunt, non animadverterunt,
qui Honierica carmina collegerunt haec exordia cum sequentis
orationis lilo ita sive ipsos contexuisse sive contexta invenisse, ut
separari inde non possent. Quod aliter instituit Vergiiius, qui
tertium quoque librum sic finivit: ^sic pater Aeneas', ad reginam
autem sequenti demum transiit, itqm quartum his: ^sic ait' e. q. s.,
et siroiliter decimum. Itaque laudandus videtur Probus, quod or-
ilinem a poeta relictum restitui voluit, quamquam nec magni re-
ferebat nec secuti eius auctoritatem sunt qui nostros codices con-
scripserunt. Vitiosum enim, ut apud Servium" ad Aen. IIII 1 extat,
ex abrupto transitum iudicantes vinculo aliquo coniungi inter se
libros quoque voluerunt. Gf. Serv. ad IX L

Schedarum versuumque ordinem aliquotiens iam a primis
editoribus turbatum esse in emend. Vergil. 6. 10 sqq. suspicatus
sum, quorum ab opera si nostrorum codicum origo repetenda
sit, parum omnino accurate et prudenter officio functos iudica*
verim.

96 ' PROLGaOMEKA.

Caput VIIL

De obtrectatoribus Vergilii et de Q. Aseonio

Pediano.

Obirectatores Vergilio non niagis defuerunt quam Ilomero.
Bavius et Maevius et Anser nuinquid scripserint adversus inimi-
cum non constat, nisi quod Miordea' ecl. V 36 et ge. 1210 plu-
rali numero usurpatum Bavius et Maevius a Servio ad ge. I 210
lioc versiculo casligavisse narrantur:

hordea qui dixit, super est ut Iritica dicat.

Sed veriora tradidit Gledonius p. 1898, qui huius versiculi
auctorem laudat Cornificium Gallum, qui num re vera Gafli co-
gnomine fuerit (quod hoc solo loco ei tribuitur) dubitari potest,
quia faciie Cornelii Galli poetae memor sive grammaticus sive
eius glossator falsum cognomen adscripserit, id quod Ungerum
quoque (de Valgii Rufi poem. p. 392] suspicari video. Audacius
enim Merkehus prolus. ad Ibin p. 365 ex eclogae V 8 ^mon-
tibus in nostris solus tibi certat Amyntas', ubi Amyntam per
ironiam GorniOcium intellegi monet Servius*)» vicinum hunc in
agro Mantuano sive Gremonensi (ubi tamen ne sunt quidem montes)
Vergilii ideoque ut Furium fiibaculum a scholiaslis Horatii ita a
Gledonio Gornificium coniecit cognominatum fuisse Gallum. Itaque
nolim confidentius eis adsentiri, qui librorum de etymis deorum
auctorem Corniftcium Longtm diversum fuisse a poeta Comificio
Galio, si dis placet, statuerunt (cf. Weichertus poett. Latt. rell.
p. 166 Merkelius prolegg. ad Ovidii fast. p. XGVIII lo. Beckerus
in Bergkii ephem. a. 1847 p. 1065 Lud. Schwabe quaestt. Gatull.
p. 300).

Sed quaiicumque cognomine fuit versiculi iUius maligni auctor,
quin poeta Gatulli aequalis et familiaris fuerit nemo dubitavit.
Guius in arte poetica studia cum eadem fuerint quae Gatulli
Ginnae Anseris Gatonis (cf. Gatull. 38 Ovidius trist. II 428 sqq.)

*) Cf. idem ad ecl. II 39.

PROLEaOMENA. 97

erant, scripta aulem contra Vergilium expressis verbis Servius ad
ecl. II 39 his agnoverit ^Amyntam Cornificium vult iuteliigere,
quia conalus est contra Virgiliam scribere ' (nam Vergilius utrum
Amyntae ecl. II 35 [39] V 8. 15. 18 an Codri ecl. V 11 Vn 22
an neutro nomine Cornificium significare voluerit non curo), multo
dignius fide Cledonii testiroonium quam Serviani commentarii ad-
notatiuncula, qua ad hinos auctores unus versiculus refertur.

Nec versibus tantum, sed prosa quoque oratione de eclogis
Vergilianis commenlatum esse Cornificium statuendum esset, nisi
corrupta apud Philargyrium ad ecl. III 106 haec essent: ^dicit
Comfficius ab ipso Virgilio audisse [se], quod Caelium Mantua-
num quendam tetigit, qui consumptis omnibus facultatibus nihil
sibi reliquit nisi locum trium ulnarum ad sepulturam'*). Mor-
tuus scilicet est anno 713 Cornificius noster, ut Hieronymi testi-
monio constat. Eclogas autem cum inter annos 712 et 715
scripserit Vergilius, primas ille statim (et est sane etiam ante
quintam scripta tertia) ipso anno 712 non carpsisse tantum, sed
quodammodo etiam illustravisse deberet. Quid autem? Vergiiiumne
ipsum obtreclatorem et inimicum secreti parlicipem fecisse? sta-
timne vero simulac fixit crucem grammaticis? Admodum igitur
memorabile, quod non Cornificium, sed Cornutum appellant scholia
fiernensia ad I. I., quamquam ab ipso Vergiiio ne hunc quidem
solutam quaestionem audivisse credibile, qui cum anno p. Chr.
68 in exilium missus sit, anno ante Chr. 19, quo mortuus est
Vergilius, ne natus quidem, nedum cum poeta clarissimo de doctis
quaestionibus confabulatus esse statuendus est. Quae curo ita
sint, aut corrigendum et apud Philargyrium et in scholiis Ber-
nensibus sic fere: 'dicit Comutus ab ipso Vergilio audisse \_As-
conium] quod Caelium Mantuanum tetigit' e. q. s. tum autem
reliqua omnia, etiam quae apud Servium leguntur, Cornuto red-
denda , aut ex varie in utroque fonte corrupta memoria elicien-
dum erit aliud nomen, velut Comelii, quando CORNEL a CORNIF
(v. schol. Bern.) non longius abest, Comificius autero ex his, quae
apud Philargyrium secuntur, factum esse videtur: Mtem Oledius
Naso orificium ait, quia tantum caelum patere videtur quantum

•} Varia codd. Laurentiani plut. 46 n. 14 {L) et Parisini 7960 {P)
scripttira tcste G. Thilone haec est: comif LP abisso LP adisse,
om. se LP qnam P celium P relinquit LP ulnaru spaiiu LP.

BIBBECK, PROLBGOM. 7

98 PROLEGOMENA.

orificittm ^diiei**). Cornelium, autem non Celsum, georgicon inter-
pretem, dico, qui ne ipse quidem Vergilii satis aequalis fuit, sed
Gallw^ familiarissimum , poetam et oratorem, qui vel carminum
loco aliquo, nisi alia reliquit, aenigmatis illius potest mentionem
fecisse. Ceterum apud Philargyrium quae leguntur hausta sunt
ex Q. Asconii Pediani contra Vergilii obtrectatores libro,,cuius
ipsa verba paulo post et in illis et in Servianis et Bernensibus
scholiis repetuntur. Non enim video cur diversa ab illis quae
supra descripsi his Philargyrii ad I. I. verbis contineri Madvicus
in disp. de Asconii commentariis p. 8 adn. pulaverit: Mtem As-
conius Pedianus ait se audisse Vergilium dicentem in hoc loco se
grammaticis crucem fixisse: quaesituros eos, si quid studiosius
occultaretur. dicit autem poeta Coelium Mantuamim'**). Nam
ultima quoque Asconii esse docet Servii adnotatio verbosior haec:
^ sane haec quaestio varia est. nam alii dicunt signilicare cum se-
pulcrum Caelii luxuriosi cuiusdam, qui venditis omnibus rebus
et consumptis tantum modo sibi spatium reservavit qund sepulcro
sufficeret, et voluisse eum errorem facere ex caeli et Caeli simi-
litudine, ut sit: dic mihi, ubinam sepultus est Caelius, cuius tri-
bus ulnis continetur sepulcrum .... Asconius Pedianus dicit, se
Vergilium dicentem audisse, in hoc loco se grammaticis crucem
fixisse, volens experiri, quis eorum studiosior inveniretur, i^olens
intelligi de Caelio HaAtuano, ut supra dictum est.' Jn quibus,
cum Asconium viginti fere annis post mortera Vergilii natum esse
probaverit Madvicus, necesse est auctorem fabellae ab Asconio in
commentariis traditae librariorum culpa intercidisse, illum autem
haec fere ex nescio quo Cornelii libro hausisse:

'dicit Cornelius se audisse Vergilium dicentem in hoc loco
se grammaticis crucem fixisse, ut experiretur quis eorum studio-
sior inveniretur. tetigisse autem Caelium Mantuanum quendam,
qui' e. q. s.

*) oledius L oledius (e. corr. in i) P ouidius schoL Bem. nadso
to rificiu L na. so. ori ficiam erasis % et i P naso torificium schol. Bem.
ait, quia Muellerus ait qui schol. Bern. atque LP orificium erasa t P
torificium L^ sch. Bem.

**) dt (t. e. dicitur P) aut prorcaelu mantuanu LP^ in quibus al-
terum Caelii nomen latere videtur.

PROLEGOMENA. 99

De aliis Vergilii obtrectatoribus pauca sed ea Talde memo-
rabilia tradidit Suetonius in vita p. 65 sq. R. Nam statim ^bu-
colicis prolatis innominatus quidam rescripsit antibucolica^ duas
modo eciogas, sed insulsissime itaQmdijOag ^ quarum prioris ini-
tlum est:

Tilyre, si loga calda libi est, quo tegmina fagi?

sequentis :

dic raihi, Damoeta, cuium pecus anne latinum?
non: verum Aegonis nostri sic rure loquuntur.'

ubi *cuium' forma carpitur (cf. Serv.): ergo non interpungendum
post ^pecus'.

Itaque primam et tertiam Vergilii eclogam ille cavillatus est,
ut diversum ab lioc Vergiliomastiga fuisse par sit, quem secundae
eclogae v. 22 maligna distinctione sic corrupisse Servius memo-
rat: tac fnihi non aestate novom, non frigore: defit, Sed illius
non ausim dicere utrum nomen aliquod velul Numitorius in co-
dicum litteris corruptis nuinatorus et numinatoris lateat an ne
Suetonlo quidem notum fuisse Daniel, cuius innominatus coniec-
turae ReiiTerscheidius subscripsit, recte statuerit. Minus huc
perlinet quod allus Hesiodei ex opp. 391 versus ignarus recitante
Vergilio ex georgicis I 299 ^nudus ara, sere nudus^ insulsum
hemistichium ^habebis frigore. febrem^ subiecisse narratur (cf.
Servius).

Integer vero adversus Aeneida liber extitit Carvili Pictoris
titulo Aeneomastix, unde fortasse desumpta inepta apud Servium
adnotatio, qui ad Aen. V 521 haec memorat: ^culpat hic Virgi-
lium Virgiliomastix. artem enim in vacuo aere ostendere non
poterat; quamquam dicant periti posse ex ipso sagittariorum gestu
artis peritiam indicari'.

Alii diligentius scilicet materiam suam administrantes singula
totius causae quasi capita tractanda sibi sumpserunt: ex quibus
Herennius quidam tanlum vitia, sed ea non sermonis tantum,
ni fallor, Perellius Faustus furta^ h. e. quae ex aliis poetis sive
Graecis sive Romanis tam in verbis quam in rebus mutuatus eral
poeta, contraxit; cuius quaestionis partem aliquam penitus exhau-
sisse videntur quae ilem Suetonii aetate extiterunt Q, Octavi Aviti
homoeon elenchon octo volumina, quae quos et unde versus ex
Latinis puto poetis transtulisset continebant.

7*

100 PROLEOOMENA.

Iniqiiissimum denique fuit M, Vipsanii diclum *), quem miror
Bernhardyum in hist. liU. Rom. adnoL 177, postquam satis recte
ea de re Weichertus poett. Lalt. rell. p. 275 dispulavit, a nobi-
lissimo M. Vipsanio Agrippa probe distingui iubere. Qui etsi
^rusticitati proplor quam deliciis' Plinio n. h. XXXV 4t, 9 dici-
tur, tamen ut qui Horatii carmine laudes sua» cclcbnMfi cuperet
(cf. Hor. carm. I 6) non tam a Musis alienus eraU ut non Mae-
cenatis calamistros virum bello et negotio natum risisse credibile
sit. Sed eu[\dem non minns facile credemus si?e roalignonigi
hominum dictis inponi sibi passum sive simultate quadara inter
ipsum et Maecenatem eiusque familiares orta (cf. Dio 54, 6) sire
per varii sermonis iocationes novam multis nemkubus ittaiittitam-
que Vergilii artem eadem iudicii perversitate damnavisse, qua
doctiores eo obtrectatores daronaverunt.

Ceteruro in Maecenatem magis quam in Vergilium Invectus
est, cum sumroum cacozeliae artificem et auctorem ceteris omni-
bus quidem eius generibus, sive tumore sive exilitate continentur,
satisfecisse , uni tamen ex communibus verbis composito atque
ideo latenti quod et ipse reperisset inparem se sensisse eique
vicarium supposuisse Vergilium dictitaret. Kaxoirjlov autem quid
sit vide apud QuintUianum VUl 3, 56 sqq. et 6, 74 et Diomedem
p. 451 K. Maecenatis de quibusdam Aeneidis locis iudicia sub-
tilia narrat Seneca suas. p. 6, 22 sqq. (17, 26! 21, 9) B.

Contra hos igitur omnes non artem tantum Vergilii, sed
mores etiam defendit Q. Asconius Pedianus libro contra obtrec-
tatores scripto, usus ni fallor eis, quae amici familiaresque poetae,
Varius, Melissus, alii fortasse de ingenio moribusque eius memo-
riae tradiderant. Et mores qui exagilabaut, videntur roaxiroe
amores poetae perstrinxisse. Inde est quod in pueros pronior**)
fuisse et roaxime Alexandrum, Pollionis servum, et Cebelem cum
Leria puella, quos a Maecenate acceperit, nec non Antigenen

*3 ^M. VipsaniQs a Maecenate enm snppositam appellabat n6vA<)
cacozeliae repertorem non tnmidae nec exilis, sed ex commnnibns verbis
atqne ideo latentis' Snetonins 1. 1.

**) Cnins libidinis memor Invenalis VII 67 (69):
^nam si Vergilio pner et tolerabile desset
hospitinm, caderent omnes a crinibns hydri' e. q, t.

PROLRaOMRNA. 101

choraulam (Serviiis ad ecl. II 1. 15 V 89 coll. schol. Bern. et
Montisp. a G. Thilone mus. Rhen. XV 151 edito) aqiavisse fer-
tur; inde orta quae apud Servium ad ecl. III 20 leguntur, eum
cum Varii tragoediarum scriptoris uxore litteratissima adulterium
exercuisse, qua criminatlone abusi sunt allegoristae, quos ad in-
terpretandos versus 17 — 20 *rem nusquam lectam' proferre Ser-
vius dicit: iiimirum supposuisse Vergiiium Thyestis tragoediam a
se compositam mulieri illi, hanc porro tamquam a se scriptam
marito tradidisse, qui pro sua publice recitaverit, easque fraudes
per allegoriam signiGcare poetam. Quae ne digna quidem me-
moratil essent fnam Thyestem anno 725 actam» edogam tertiam
ante annum 715 scriptam et editam esse constat), nisi inde his,
quae apud Suetonium p. 57 extant, lux quaedam veniret: /vul-
gatum est consuesse eum et cum Plotia Galeria. sed Asconius
Pedianus adflrmat, ipsam postea maiorem natu narrare solitam,
invitatum quidem a Vario ad communionem sui, verum pertina-
cissime recusasse. ' In quibus Galeriam (ut Vitellii uxor) scripsi,
quae in Bernensi codice gleria, in Reginensi egeria, a Daniele
Aieria, in vulgatis denique editionibus atque etiam apud Reiffer-
scheidium Hieria scribitur, eamque ipsam et L. Varii Rufi
uxorem fuisse conicio nec diversam ab illa, quam ad ecl. II 15
Serviana scholia parum docte Leriam puellam servamque Mae-
cenatis perhibent, quod Vossius quoque suspicatus est. Itaque
probavi quod in Bernensi et in editionibus legitur Vario, cor-
ruptum in Reginensi scripto Varo, ut apud Servium Varus male
pro Vario vulgatur (cf. de tota fabula Weichertus de L. Varii et
Cassii Parmensis vita et carminibus 85 sqq.). Ceterum non magis
fidem haberi par est Plotiae Galeriae maritum nescio quas ob
causas calumnianti quam Vergilii inimicis, hunc autem defendentis
matronae dicta Asconius ipse audivisse vel certe ex aequalium ore
excepisse potesl: haec quoque quin in libro adversus obtrecta-
tores scripto locum habuerint nemo dubitabit.

Nomine grammatici doctissimi praetento quae subiecit vitae fut-
tilia de benevolo poetae animo interpolator p. 66 nihili faciei\da sunt.
Restant duo de Ascanio testimonia, quibus iusti eius in Vergilii textuni
commentarii non magis quam ceteris indicantur: de his enim quid-
quam constare neganti Heynio Madvicus et Suringarus recte ad-
aensi sunt. Nam quod Probus p. 7, 7 K. Asconio utitur auctore,
qui dicat XXVIII annos natuni Vergilium bucolica edidisse, po-

102 FROLEGOMENA.

terat id eo libri sui loco tradere, ubi Aeneidis non perfectae
naevos excusaturus comparari iussit quibus supremam manum
inponere licuisset poetae (cf. Gellius XVII 10, 5) bucolica triennio
et georgica septem annis absoluta. Nam haec apud Suetonium
p. 60 statitti de Aeneidis tibicinibus et de ursae more iocum se-
cuntur, quem ad Asconii auctoritatem rettuli.

A qua ne sequentia quidem de bucolicorum successu aliena
sunt. Nec mirum si etiam de singularum eclogarum tempore et
occasione quae a bonis auctoribus acceperat ibidem inseruit. Quo
pertinet Servii ad ecl. IIII 12 adnotatio: ^quidam Saloninum,
Poliionis fiUum, accipiunt, alii Asinium Gallum, fratrem Salonini,
qui prius natus est, PolUone consule designato. Asconius Pedia-
nus a Gallo audisse se refert, banc eclogam in honorem eius
Factam.' Asinius Gallus anno demum 787/33 interfectus, postquam

«

tres per annos diris custodiae suppUdis cruciatus est (cf. Taciti
ann. VI 23 Cassius Dio LVIII 3. 23): ergo non dubitandum de
fide scholii Serviani.

lam castigatorum illorum criminationes unde nobis quoque
cognoscere liceat circumspiciehti larga in scholiis nostris eorum
locorum, quos *notare' vel reprehendere ^crilici' dicuntur vel
ubi ^quaeri' aduotatur, copia suppetit, quam etsi haustam puto
ex commentatorum , qui tam accusare quam excusare poetam
muneris sui arbitrabantur, ex Hygini dico Probi Aspri Cornuti
Donati aliorumque grammaticorum , qui in his elegantiorum ho-
minum deliciis versabantur, horreis, tamen hos ipsos antiquiores
copias adiisse vel certe exemplo et auctoritate illorum ductos et
excitatos fuisse probabile est. Nec neglegendum, ad ipsam Aenei-
dem longe maximam harum notationum partem spectare, pau-
cissimos bucolicon et georgicon locos temptari.

Fuerunt qui ad georgicon I 147 quaestionem moverent, cur
Ceres, non Osiris vel Triptolemus aratrum invenisse dicatur. In-
crepat apud Macrobium Euangelus poetam» quod ge. I 344 Cereri
libari vino iussit, qupd onmibus sacris vetetur, cui diversa respon-
dent Praetextatus et in commentario Servius. Contra eos,
qui astrologiae ignarum dicebant, defensus est a Metrodoro (Ser-
vius ad ge. I 230), qui de zonis mundi quinque Ubros composuit,
unde; si modo de aetate philosophi illius paulo certius constaret,
et Probi commentarium ad ge. J 231 sqq. doctissimum et Sue-
tomi in prato de naturis rerum caput (125 p. 195 Heiff.)

FROL£GOMEMA. 103

compilatum esse conicerem. Cerle ad ge. II 224 de Clanio flu-
mine Metrodori auctoritalem ascivit commentator (p. 50, 24 K.).
Et veterem ipsum grammaticum fuisse, qui ne ea quidem, quae a
physices discipiina aliena sunt, neglexerit, docet Veronense ad
Acn. II 299 scholion, quo, si quidem recte litterarum reliquias
supplevit Maius» de aedibus adeo Anchisae quo Troianae urbis
loco fuissent retulisse traditur. Ergo si antiquior fuit Probo et
Suetonio, fortasse illi Sextiorum sectae Augusti aetate efflores-
centi, de qua vide ReilTerscheidii quaestt. Suetonn. p. 407 sq.,
ascriptus erat Metrodorus noster.

Rarae etiam ad hucolica de criticorum studils reliquiae ex-
tant (ad ecl. I 20 II 23. 65 III 30. 38). Sed earum quae ad
Aeneida pertinent notationum quamvis ^superfluae' magnam par-
tem atque ineptae sint aliquam multas colligeudas esse censui,
unde appareret quam similes in universum Zoili Romani et
iv6xaxv%oC Graecorum fuerint quamque bene illorum quoque ra-
tiones eis expressae sint, quac C. Lehrsius non neglecla compa-
ratione disseruit iu Aristarchi sui capite IIII, quod ^de gramma-
ticis qui ivaranxol et Ivuxol dicti sunt' inscribitur. Tantoque
studio hanc potissimum commentandi partem persecuti sunt qui
scholia uostra collegerunt, ut singulis adeo libris quaestiones suas
cuique praeponcrent, ut in Guelf. I post Aen. II 804 legitur:
^incipiunt quaestiones libri tertii: incerti quo fata ferant (7);
quomodo ergo supra dictum est: et terram Hesperiam venies?
(II 781) solvitur sic: quomodo non dixit incerlos ignaros, sed qui
nescirent, Italia ubi esset. '

Ipsum vero Aeneomastiga repraesentat apud Macrobium Euan-
gelus, ^amarulenta dicacitate et lingua proterve mordaci, procax
ac securus oCfensarum' e. q. s. (Sat. I 1, 2.) Quem tamen in-
vehi in Vergilium ille in libri I c. 24 paucis (antum eoque con-
silio patitur, ut ad laudes ceterorum viam muniat. Sed ve]
paucissima quae ille vociferatur : ^ qui enim moriens poema
suum legavit igni quid nisi famae suae posteritati subtrahendo
curavit? nec inmerito: erubuit quippe de se futura iudicia, si
legeretur petitio deae precantis filio arma a marito cui soli
nupserat nec ex eo prolem suscepisse se noveraty vel si mille alia
multum pudenda seu m verbis modo Graecis modo barbaris seu
in ipsa dispositione operis deprehenderentur ' , tangunt quaestio-

104 FROLEGOMENA.

nem *de pelitione Veneris inpudica^ quam lepide multoque me-
lius quam a Donato factum erat Servius sive quis auctor eius
fuit solvit ad Aen. VIII 373. Et eodem ex genere alia sunt *in-
congrua' in Aeneide, quae offendisse cavillatores quibiisque modis
a lyticis excusentur idem memorat: scilicet quod Aeolo marito
luoo promittit nympham Aen. I 71, quod Lalinum poeta YII 268
induxit ultro filiam Aeneae pollicentem.

Multo autem copiosiora ea sunt, quae in tertii libri capitibus
10 — 12 idem Euangelus disputa^t, ut ^detegat inscientiae Vergi-
lianae vulnera', multaque etiam periisse olim inlellectum est.
Nam tantum de pontificii iuris rerumque sacrarum ignorantia
exempla quaedam exhibentur, quae singula refutat ^sacrorum
omniuni praesuP, ut I 17, 1 praedicatur, Vettius Agorius Prae-
textatus, de quo cf. 0 lahnius (de subscriptionibus, in actt. soc.
Lips. 1851 p. 338 sqq.).

Sed hae quaestiones cum in Servianis quoque scholiis sol-
vantur, non inprobabile videtur ex ipsius -Mauri Servii Honorati
commentario, quem integrum legerit, sua Macrobium his locis
transcripsisse. Fingit in Saturnalibus, cum Plalonis exemplo
annos sermocinantium in digitos mitti nolit, adulcscentem Servium,
doctorem recens professum (I 2, 15), sed ^cotldie Romanae indoli
enarrando' Vergilium (VI 6) eximia vatis familiaritate imbutum
et priscos etiam praeceplores doctrina superantem (I 24, 8), a
quo exigitur ut quicquid in Vergilio obscurum videbitur quasi
litteratorum omnium longe maximus 'palam faciat (I 24, 20).
Itaque magni fecisse Macrobium Servii inter Vergilianos inter-
pretes auctoritatem constat. Atqiii vol in nostra scholiorum far-
ragine, quae veterum commentariorum frustula et iacinias conti-
net, cum in solvendis qyaestionibus multa versentur tum hae
potissimum ita redeunt, ut partim Euangeli partim Praetextati
argumenta in brevius quidem contracta agnoscantur, conlra addita
alla legantur, quae Macrobius vel omiserit vel non legerit, cum
aliunde ad nostra scholia adglutinata esse possint.

Ac primum quod taurus lovi mactatur Aen. III 21, respondet
Praetextatus, committi rem insolitam, ut locus fiat monstro v. 26
secuturo: eadem sententia Servii 'contra rationem lovi taurum
sacrificat; adeo ut hinc putetur subsecutum esse prodigium' e. q. s.
Culpat apud Macrobium ille in c. 12 quod Aen. VIII 285 Vergi-
lius Salios Herculi dedit, quos tantum Marti dedicaverit antiquitas:

j

PROLEOOMENA. 105

respondetur praeter alia, in Menippea Varronis aXlog ovtog
^HQaxlijg eundem esse Herculem ac Martem probari, Ghaldaeos
quoque stellam Herculis vocare quam reliqui omnes Martis ap'
pellent; denlque in Octavii Hersennii libro qui inscribatur de
sacris Saliaribus Tiburtinorum doceri, Salios Herculi institutos
operari diebus certis et auspicato. Haec tria argumenta in nostris
scboliis sic contracta: ^sunt autem Salii Martis et Herculis, quo-
niam Chaldaei stellam Martis Herculem dicunt, quos Varro sequi-
tur. et Tiburtes Salios etiam dicaverant'.

Eodem loco errasse apud Macrobium dicitur Vergilius quod
^populeas coronas nominat, cum ad aram roaximam sola lauro
capita et alia fronde non vinciant. videri et in capite praetoris
urbani lauream coronara, cum rem divinam Herculi faciat. ' Qui-
bus adduntur alia quae praetermitto. Opponit autem Vettius,
constare quidem nunc lauro sacrificantes apud aram maximam
coronari, sed multo post Romam conditam banc consuetudinem
sumpsisse exordium, postquaro in Aventino Lauretum coeperit
virere, quam rem docere Varronem humanarum libro secundo.
* e monte ergo, inquit, proximo decerpta laurus sumebatur operan-
tibus, quam vicina offerebat occasio. unde recte Maro noster ad
ea tempora respexit quibus Euander ante urbem conditam apud
aram maximam sacra celebrabat et utebatur populo utique Alcidea
gratissima.' Quae vide niibi quam ad verbum fere quamquam ordine
turbato in Servio Danielis ad v. 276 servata sint, ubi baec: ^at-
qui lauro coronari solebant, qui apud aram maximam sacra fa-
ciebant. sed hoc post urbem conditam coepit fieri, neque alia
fronde circumdat caput praetor urbanus, qui Graeco ritu sacri-
ficat. sed pocta ad iilud tempus rettulit» quo Euander apud aram
roaxiraam sacra celebravit. Varro enim rerum huraanarum docet
in Aventino instiluturo Laureturo, de quo proxirao roonte decerpta
laurus suroebatur ad sacra, quarovis ipse dixerit: populus Alcidae
gratissiroa.'

Non poteramus luculentiore exempio doceri, quae,fuerit an-
tiqua Serviani cofnmentarii facies quaroque turpiter vel eis locis,
quibus res ipsae plenius quam alibi servatae sunt, deformata et
confusa sit. Ut mirum non sit, quod tenuis tantuni umbra eru-
ditionis ac ne ipsa quidem soiutio, quae in capite 11 Macrobii
exposita est, reperiatur in nostro commentario. Nam quod apud

106 PROLEOOMENA.

illum vituperatur ge. I 344 vinumque Cereri non libari debere
Plauti ex Auluiaria versibus II 6, 5 sq. docetur, ne liaec qui-
dem apud Servium nostrum- desunt, qui ait ^nam superfluum est
quod quidam dicunt, contra religionem dixisse Virgilium Cereri
de vino sacriflcari: pontiflcales namque hoc non vetant libri. quod
autem ait Plautus, cuius illi utuntur exemplo . . . non est huic
loco contrarium' e. q. s. , ubi nescio an laudata pontificalium
librorum auctoritas spectet ad plenius ab antiquo Servio adlatum
testimonium , unde fortasse apud Macrobium hausta sunt quae in
extremo capite adduntur: ^notum autem esse non diffitebere, quod
a. d. duodeciraum Kalendas lanuarias Herculi et Cereri faciunt
sue praegnate panibus mulso. ' Sed quod 'miti fiaccho' Vettius
^roulso' interpretatur, periit in scholiis inlata ^aliorum' explica-
tione, qui ^miti fiaccho' pro dativo casu acciptebant.

Altera quaestio, quam in eodem capite Euangelus movet, spectat
ad Aen. VIII 279 et I 736^ ubi in mensam libatur, non in aram. Item
Servius nosler ad Aen. VIII 279 adnotavit: ^quaeritur sane, cur
in mensara et non in arara libaverint'; omissum quidem hic quod
^Tertius' sive Titius ^cum de ritu sacrorum multa dissereret, ait
sibi hunc locum in quaestionem venire', omissa etiam quae ex
Papiriano iure Vettius recitat verba, sed quod his ipsis compro-
bari docet ^arae vicero praestare posse mensam dicatam', ille
quoque ita comprehendit ut loco illo usum esse satis appareat.
Nam curo illic Mn fanis alia vasorum esse et sacrae supellectilis,
alia ornamentorura ' mensaque ^in qua epulae libationesque et
stipes reponuntur' principem locum inter. vasa obtinere, itaque
mensa arulaeque dicantur eodem die quo aedes ipsae dedicari
solere, in Servianis scholiis haec excerpta leguntur: *sed apud
antiquos inter vasoruro supellectilero etiaro mensam cum aris mos
erat consecrari quo die teropluro consecrabatur, unde bene ait:
in roensam laeti libant, quam constabat curo ara maxima dedica-
tam', naro ne haec ultiroa quidero desunt apud Macrobiuro § 7:
^ ergo apud Euandruro quidero fit iusta libatio, quippe apud eam
mensam, quae cum ara maxima roore utique religionis fuerat
dedicaia* e. q. s.

Contra quibus Aen. I 736 excusat Vettius, ea desiderantur
in nostro cororoentario, ubi diversa eisque quae ad Aen. VIII 279
docentur siroili ratione solvitur quaestio.

Restat deniquc 'roulilus apud Macrobium iocus c. 12 extremi,

PROLEQOMENA. 107

ubi errasse Vergilius arguitur« quod Aen. IIII 58 Dido pro nuptiis
sacra faciens primo contrariis numinibus Cereri Phoebo Libero,
tum demum lunoni mactet oves. Haec ipsa autem apud Servium
Danielis satis copiose et exponuntur et refutantur verbis * alii di-
cunt' e. q. s., ut qui supplere Macrobii lacunam induxerit ani-
mum, hic et Euangeli et Vettii argumenta facile sit reperturus.
Nec illa quam in somn. Scip. II 8 inseruit Macrobius quaestio
de georgicon I vv. 237 sqq. aliunde atque ex Servii com-
mentariis bausta videtur esse. Quorum in excerptis nostris quae
adnotantur brevissima ^per ambas: cum vitet utramque tempe-
ratam, ipsa praepositio per pro inter accipienda est' conspirant
cum Macrobii liis: ^an quod mihi vero propius videtur, per am-
bas pro inter ambas vohiit intellegi?' e. q. s. Alia docet ad
h. i. Probus.

Atque ab eisdem, qui pontificii iuris scientia destitutum ar-
guerunt Vergilium, ne id quidem praetermissum esse conicias
quod apud solum Servium ad Aen. Vill 552 legitur: ^et multi
hoc loco reprehendunt Virgilium, qui cum Aeneam ubique pon-
tiflcem ostendat, et pontincibus non liceat equo vehi, sed curru,
sicut in septimo (280) a Latino ei currum missum dicit, cur
equo eum usum faciat dicens: ducunt e. q. s. et 585, cuius rel
haec redditur ratio' e. q. s.

Redimus ad ^criticorum' quae in solis Servianis scholiis ex-
tant notationes, quarum partem aliquam vel genus saltem uni-
versum ad antiqui illius Carvilii Pictoris eiusque aequalium crimi-
nationes, quibus autem dcfenditur poela argumcnla ad Asconii
librum referri probabiie est ; quamquam ut dixi posterioris quoque
temporis commentatorum nemo fuit, quin et ponendi et solvendi
quaestiones vel praecipuum niunus habuerit. Sed similia hic col-
legisse utique iuvabit.

Ad sacra. igitur pertinet, quod *quaeritur' cur operto capite
ad Herculis aram adsint Salii, cui detcclo vertice sacriflcare cuncti
in libris antiquioribus iubeantur (Servius Aen. VIII 288). In-
congruum visum, quod Ubri VIII initio signum belli Turnus, non
rex Latinus Laurenti ah arce extuiisse dicitur, non reputantibus,
regem rerum habcnas reliquisse (VII 600) et convenire ferociae
Turni tale ausum. Displicuit quod apud Euandrum hospitibus
Troianis praesentibus carmine celebratur Troiae excidium Herculis
olim virtute factum (VIII 291), quod hymnorum ratione melius

108 PROLEGOMENA.

quam aliis argutiis excusalur. Quaestverunt cur post yisain ma-
trem (I 402) etiam timuerit Aeneas (450), cur sl * formidatus nau-
tis' ApoUo erat, fessi Troiani eum petiverint (111276). Romulum
minus decere visum quod ^lupae nutricis tegmine laetus' diceretur
I 275. Nec sacrilegum hominem Mezentium (Aen. X 861) nec in
eclogis rusticos (ecl. I[ 65) placuit pliilosopliari.

Filum narrationis minus aequabilem vel nimis abruptum vi-
tuperaverunt: voluerunt enim et singulos inter se libros et ho-
rum ipsorum partes et capita leniter conexa esse (Servius Aen.
ini 1 IX 1 XI 532]« eodemque studio tenebantur qui sextum
librum quinti duobus ultimis versibus exordiebantur sive Varius
et Tucca fuerunt sive qnis eorum auctoritatem mentitus.

Notatur porro non satis integra et accurata narratio: quod
I 193 non indicat poeta quo delati sint cervi septem, quos Aeneas
sagittis prostravit, quamvis id ipsum versu sequenti brevius sane
significetur. Nec id sine vituperatione praetermissum quod ^so-
ciis diversis modis laborantibus' veuandi ille voluptate fruatur.

Mirati sunt clamantem Aen. II 668 Aenean ^arma» viri, ferte
arma' quem deposuisse arma nusquam lectum sit; quod etiam in
scholiis Veronensibus ad hunc versum tangi vel mutila verba do-
cent. Nam quam ultimo loco posuit Servius solutionem *vel
quia armis Graecorum fuerat armatus' (cf. v. 390), eam plenius
a Veronensi interprete expositam fuisse produnt quamvis corrupta
et mutila haec: ^armatus Aeneas ante arma fefellerit, sed Grae-
corum habebat. ' Atque praecedentia quoque, etsi diversa a Ser-
vianis, ad eandem spectant quaestionem: ^atque id . . . . peri-
clitari. '

Unde scivisset Andromache Creusam periisse quaesiverunt ad
III 341. Futtilia quae in Guelf. I ad tertii libri initium leguntur. At
merito reprehenditur Aen. VII 123, ubi repetit Aeneas oraculum
quasi relictum sibi ab Anchisa quod ediderat Celaeno III 255.

Pertinent hi loci ad eorum numerum, quibus ^commemoran-
tur qnae non sunt ante praedicta' quique *antiq[>odoseos' nomine
colligebantur. Velut ^decima antapodosfs* notata Aen. IX 454,
ubi occisus Numa commemoratur , dc cuius caede nihil supra
narratum erat. illud quoque mirum quibusdam visum, quod
Achaemenides , cuius nusquam supra mentio facta, merito recipi
a Troianis traditur (Aen. III 667).

PROLE60MENA. 109

Tuin contraria nec satis inter se conciliata investigavorunt:
quod VII 601 sqq. mos in Latio fuisse dicitur belli portas ape-
riendi, cum et supra (v. 46) longa placidas in pace regisse urbes
Latinum adOrniaverit poeta et infra (v. 623) * inexcitam ante atque
immobilem Ausoniani' nuncupaturus sit; hisque ipsis locis re-
pugnare visa tropaea quoque in templo exposita (184 sqq.) et
Tyrrhenae acies v. 426 commemoratae. Pylaemenis Homerici
(cf. schol. N 643. 658) memoriam excitat bis occisus Cretheus
(IX 774 XII 538).

Atque talia qualia Anchisae oraculum et Cretheus bis mor-
luus et de Numa antapodosis ne a patronis quidem poetae vidcn-
tur excusari potuisse nisi non perfecti vel perpoliti rarminis
condicione: et congessit Macrobius quoque V 15, 6 sqq., ubi c^-
talogi artem examinat, similis neglegentiae in nominibus teroere
commemoratis exempla non pauca.

Nec dubitandum quin iam Asconius certos quosdam locos
tales esse confessus sit, ubi, ut Servii ad Aen. I 450 verbis utar,
validiora sint obiecta purgatis, quosque emendalurus fuisset Yer-
gilius, si absolvere licuisset poema, licet alii fuerinl, qui emen-
dando succurrere auderent, alii qui suam ignorantiam suique
captus inbecillitatem quam divini poetae ingenium culpare mallent
(Acn. IX 363). Inter hos autero quibus constabat erroris igna-
rum fuisse Maronem (in georgicis saltem et in rebus ex erudi-
tionis thesauro hauriendis), Macrobius se esse profitetur^somn.
Scip. II 8. Illa quae commode expcdiri nullis artificiis posse
videbantur ^ insolubilia^ in commentario Servlano appellantur (cf.
Lehrs Arist. 225), eaque vel XII vel XIII numerata fuisse do-
cent Servii ad Aen. IX 363 et XII 74 adnotationes*); atque ad
similem ratiocinationem ^decima' illa * antapodosis ' pertinet. Ac
merito insolubilem quaestionem habuerunt de septima post Troiae
excidium aestate> quae et adpulso Carthaginem (I 755) et post
integram hiemem deserta Didone in Sicilia ludos edenti Aeneae
(V 626) agi dicitur. Conti*a Asconium credibile non est de ver-
borum Aen. XII 74 ^neque enim Turno mora libera mortis' te-
nebris discutiendis desperavisse : immo alteram quae apud Ser-
vium profertur interpretationem ^neque enim in potestate mea

*) Utroqne loco Reginensein 1674 numernm XII ^ Parisinnm 7929
praebere XIII testatnr G. Tbilo.

110 PROLEaOMENA.

est moram inferre vententibus fatis' quis non probabit? Facili
emendatione abversi pro adversi scribendo Aen. IX 412 expediri
poterat. Aeneidis IX v. 363 si recte spurium iudicavi, coromisisse
Aeneomastix aliquis idem potest, quod de interpolatis Aen. II
567 — 588 versibus supra conieci.

Multi in fabulis reprehendendis versati sunt: quod dixit per
aureum ramum ad inferos esse descensum (VI 136 sqq. coll.
Servio ad 11146); incredibile quodque exemplo careret figmen-
tum esse puppes in nymphas conversas (IX 82 sqq. cf. Serv. ad
III 46) adnotaverunt critici, inter quos Cornutum fuisse infra pro-
babo; quam fabulam quod ^fertur' verbo usus intulit vitupera-
verunt alii, quod auctoritatem rei eo detraxisset» alii laudarunt
quod incredibili rei dare auctoritatem noluisset. Concedendum
erat inversam de Diomedeis avibus fabulam esse, cum mutatos
in aves socios lugeat Diomedes XJ 271, quo extincto demum illos
prae dolore pinnis volucres vagatos esse constabat.

Item parum veri simile iudicaverunt iaculis occisum Poly.
dorum radices emisisse arboremque factum esse (III 45 sq.); qui
nihilotninus v. 55 parum proprie ^obtruncari' dicatur. Horatium
qui scripserit in arte poetica 'nec quodcumque velit, poscat sibi
fabula credi' antestati sunt culpantes quod Orithyia puella Alhe-
niensis et' in Thraciam a Borea abrepta Pilurano Italico heroi
equos dedisse feratur Aen. XII 83; nimis cito naves Aeneae apud
Etruscos fabricari et pulcherrime exornari visae (X 157); serum
contra consilium penatum, qui Cretam insulam relinquere non
ante pestilentiam suaserint Aenrae (III 154)*).

Maligne comparationes carpserunt non omni ex parte conve-
nientes: Serv. Aen. I 497. Philosophantem poetam sibi adversari
animadverterunt, qui cum aiio loco ^stat sua cuique dies' edixisset,
Didonem non fato, sed ^ante diem' periisse statuisset (Aen. IIII
696), quam quidem quaestionem Gellius quoque Xllt 1 solvere
studet (cf. Serv. ad X 467).

Negaverunt physici ex Polyphemi oculo efTosso sanguinem fluere
potuisse (Aen. III 663), repercuti lumen imagine lunae VIII 23,
ubi tamen repercusso Vergilium paulo neglegentiore stilo, ut posset
repercussu videri, exaravisse statuerim. Docuerunt eidem ad VIII

*) ^sane quibnsdam vfstim est verum aiixilnim deorum penatum*
e. q. 8. corrigendum serum.

PR0LE60MENA. 111

392 non insequi post tonilru fulmen, sed simul utrumque ex-
primi. Quaesiverunt, quomodo errantes In pclago, si ^caeca ca-
ligine' diem noctemque discernere nequiverunt, tres soles toti-
demque noctes transiisse sensissent (III 203); quomodo lenis auster
(III 70} ex Thracia navigantes vocare in mare^dicatur. Negaverunt
alii cervos inveniri circum Carthaginem (I 184), vel Troicis tem-
poribus biremes fuisse (I 182), vel nota tunc aetatis Camerinam
aut Gelam aut Agrigentum, de quibus ex persona Aeneae narrari
vitiosum habebant (III 703), quaeque alia sunt proiepseos exempla
notata illa et prudenter diiudicata ab Hygino apud Gellium X 16.

Porro insectabantur critici superllua vel humilia: itaque ver-
sum libri VIII ultimum damnaverunt tamquam inutiliter additum
nec gravitati personae convenientem. Item eiusdem libri v. 627
sine damno omitti potuisse ii^dicaverunt. Simile Messalae iudi-
cium, qui cum laudaret locum Aen. XI 288 sq. ^quidquid .... hae-
sit' hic aiebat Vergilium debuisse deslnere: quod sequitur *et in
decimum vestigia rettulit annum' explementum esse (Seneca suas.
p. 17 B.). Omnino quos tibicines ipse Vergilius appellabat ex-
agitavisse istos consentaneum.

lam in singulis verbis reprehensa sunt epitheta vel otiosa
vel parum convenientia : scilicet roseo ore loquens Venus in
excidio Troiae (II 593), pulcher appellatus lulus, ubi per iuris-
iurandi religionem pulcritudinem mirari non decebat (IX 293),
fulgentibus armis cincti qui ^maestum funeris ignem lustravere'
(XI 188); nam quod prorsus intempestive idem de Aenea in urbem
ad Creusam quaerendam redituro praedicatur (II 749) ipsum poe-
tam aut non scripsisse aut sequentibus versibus scriptis oblitterari
voluisse persuasum mihi est. OfiTenderunt porro in ^flavo^ ma-
tronae Didonis crine (IIII 698). Vel parum vel nimie proprie
dictum notaverunt tendit iter velis (VII 7).

Quaesitum est cur idem animal modo bovero (V 481) modo
iuvencum (477) roodo taururo (473) appellaverit poeta ; cur si Mn-
gens' sub fronte Polyphemi lumen fuit, ^ latuisse' dicatur (III 636 ;
cf. Donatus). Procedere negaverunt quod morientem sororem
Anna 'nomine clamat', cum noroen elus nusquaro sequatur (IIII 674).

laro inter vitia serroonis duo epitheta (II 392 III 70 al.),
in roedia oratione posituro ait retulerunt (XI 24), et usque adeone
XII 646, quod per interrogationero dici quidaro nolebant videre
Inter soloecisroos nuroeratum Aen. III 3 ^cecidifque superbum

1 12 PROLEOOMENA.

Ilium et omnis bumo fumai Neptunia Troia'. Iroperiti qui ge-
netivi formam dii Aen. 1 636 usurpatam cum non novissent, intellegi
posse bunc versum negaverunL Item graecissandi in verbis quoque
studium caviliati sunt: exempla Hacrobius V 17, 15 sqq. coacervavit.

Ineptissimi erant, qui vel baec ^at regina pyra . . . erecta*
(IIII 504) vel baec ^cristaque iegit galea avrea rubra* (IX 50)
vitiosa esse propter exitus similes contenderenl. Peritiores illi,
qui propter numeros et monosyllabum versus exitum ut ^pro-
cumbit humi bos' (V 481) et OscovSeuitovrag versus (XII 83)
notabant. Horum quoque a Hacrobio V 14 mentio facU est, qui
imperite a nonnullis inter Titia referri monet quos ad Homeri
exemplar «ffinxerit poeta versus dxstpdXovg layagovg vxegxa-
rakrjxtixovg: eiusdemque auctoritate etiam § 5 eos locos defen-
dit, ubi parum a vulgari sermone differre visa fuerat dictio Ha-
ronis. Similia sunt quae elegans iudex Seneca apud Gellium XII
2, 10 monet: ^Vergilius quoque noster non cx alia causa duros
quosdam versus et enormes et aliquid supra mensuram trabentes
interposuit, quam ut Ennianus populus adgnosceret in novo car-
mine aliquid antiquitatis. '

Aequiores sane adversariis istis erant, qui ut emendarent
sive distinctionc sive verbis mutandis textum quaestiones move-
bant. Talis erat qui ecl. III 29» quia non congrueret vituiam
iam enixam esse, ^hanc' iritellegi volebat iuvencam, tum autem
insequi parenthesin ^vitulam ne forte recuses' e. q. s. ; vel qui
Aen. III 380 post ^scire' distinxit; vel qui ecl. 111 38 facili scri-
bebant ^ad excludenda duo epitbeta. '

De ipsis poetae yerbis constituendis dubitalum et quaesitum
esse his locis legimus, quos in adnotatione critica enotavi: 1636.
703 VII 543 X 150.

Furtorum quanta copia Perellio Fausto vel Octavio Avito
eorumque sectatoribus perlustranda fuerit compositus fratris Wol-
demari opera homoeon elenchus monstrat; nec dubito quin quem
Hacrobius libris Saturnaliorum quinto et sexto compiiavit magnam
partem illis ex fontibus deductam acceperit. Atque pauca quae-
dam, maxime Homeri exempla Asconius quoque In libro contra
obtrectatores Vergili scripto tractavisse videtur» de quo Suetonius
commemoratis Carvilii Pictoris, Herennii, Perellii Fausti, Octavii
Aviil Hbris haec tradidit p. 66 R.: ^Asconius Pedianus libro,
quem contra obtrectatores Vergili scripsit, pauca admodum obiecta

PROLEQOMENA.

113

ci proponit eaque circa historiam fere, et quod pleraque ab Ho-

mero sumpsisset, sed hoc ipsum crimen sic defendere assuetum

ait: cur non illi quoque eadem furta temptarent? verum intellec-

turos facilius esse Herculi clavam quam Homero versum subri-

pere"^). Cerle haec legisse necesse est Macrobium, apud quem

Sat. y 3, 16 ^perge quaeso, inqiiit Avienus, omnia quae Homero

subtraxit investigare. quid enim suavius quam duos praecipuos

vates audire idem loquentes? quia, cum tria haec ex aequo in-

possibilia putentur, vel lovi fulmeu vei Herculi clavam vei versum

Homero subtrahere, quod etsi fieri posset aJium tamen nulluni

deceret vel fulmen praeter lovem iacere vel certare praeter Her-

culem robore vcl canere quod cecinit Homerus» hic oportune in

opus suum quae prior vates dixerat transferendo fecit ut sua esse

credantur. ' Sed temerarius sit qui ipso Asconii libro Macrobium

usum esse hoc solo loco confirmare velit. Verum extitisse co-

piosam doctamque de Vergilii auctoribus disputationem, qua non

culpandum ut furem, sed summis laudibus praedicandum Vergi-

lium docebatur, quod Graecae artis et doctrinae copias Latium

transtulerit, Latinorum autem auctorum veterum ex sterquiliniis

coliectum aurum servaverit, lalemque commentationem Macrobium

compilavisse, id quidem pro certo habeo. '

Sed idem capite integro 13 libri V exemplorum multitudi-
nem proposuit, quibus Homerum non adsecutus esse Vergilius
videretur, item cap. 15 auxiliorum enumerationem (VH 641 sqq.)
cum Homeri catalogo comparatam et ordine probabili et diligen-
tiae laude et nativa antiqui poetae venustate carere docet, nec
inscite in cap. 17 exponit, quam se misere torserit Vergilius, ubi
rerum necessitate ab Homericae narrationis Olo recedere suoque
ipse ingenio coactus sit s^e committere. Qualia quidem ab ob-
trectatoribus sedulo coUecta et illustrata fuisse consentaneum est.
Sed huius industriae apud Servium reliquias repperi nullas.

*) Quae secuntur 'et tamen destinasse recedere, ut omnia ad sa-
tietatem malevolorum decideret' sive emendas: 'destinasso secedere
(sc. iu Graeciam et Asiam: cf. p. 62, 15) ut omnia . . . recideret'* sive:
^destinasse ut omnia . . w recideret', tamen ncmo credct revcra Vergi-
linm cepisse cousilium delendi in expoUcudu Aeneide Homericos versus
omneSy ut materiam obtrcctandi adversariis erlperet.

niBBRCK, rBOLEGOM.

8

114 PROLEGOMENA.

Caput IX.
De commentatoribus Vergilii.

S 1.

Primus praelegit, h. e. legendo interpretatus et commentatus
est Yergilium 0. Caecilius Epirota, qui libertus Attici et Pom-
poniae filiae praeceptor, mox Cornelii Galli poetae famiKarissimus,
post eius damnationem mortemque (728/26) scholam aperuit, sed
ut paucis et tantum adolescentibus praeciperet. Eum igitur Sue-
tonius de ill. gr. 16 testatur et Vergilium et alios poetas novos
primum praeiegere coepisse eodem ni fallor more, quo olim G.
Octavius Lampadio Naevii Puuicum bellum et Q. Vargunteius an-
nales Ennii ct Laelius Archelaus Vectiusque Philocomus Lucilii sa-
turas legisse feruntur (de ill. gr. 2) quoque postea Valerium Pro-
bum paucissimis horas pbstmeridianas inpertiisse narratur (de ill.
gr. 24). Edidisse quidem Epirotam vel reliquisse commentarios
Vergilianos nusquam traditur. Cum autem Domitius Marsus eum
Uenellorum nutriculam vatum' appellaverit, nescio an vivi etiam^
poetae carmina praelegendo commendaverit aequalibus.

§2.

De Asinii PoUimis sludiis grammaticis post Thorbeckium (de
Asinio Pollione p. 122 sqq.) et qui sibi ipse cqntradixit Graefen-
hanium (IfTI 259 et 277) nuper ita disputavit M. Hauptius ind.
lectt. aest. Berol. 1855 p. 4 sq., ut de CatuIIo commentarium
aliquem ab illo factum nihil quod mirum esset babere adfirmans
num de Vergilii Aeneide quoque idem aliquid commentatus esset
disputare se nolle significaret: nam Theodori Bergkii, qui id
factum esse negavit ephem. stud. antiq. 1845 p. 120, suspicioni-
bus quantumvis ingeniosis quaestionem minime profligatam esse.
Nec sane per se mirum foret, si patronus olim et familiaris Ver-

PROLEGOICENA. 115

gilii, qui de Sallustio Gcerone Livio Catullo grammaticas ma- .
xime quaestiones instituit» etiam HaroDis sui genus dicendi com-
mentariis. quibusdam vel per epistulas in iudicium vocavisset.
Nam quidquid de his Asinii studiis traditum est, spectat ad sin-
gula vocabula ^ingulasque verborum formas examinandas: negavit
transgressum navium transgressosque milites recte a Saliustio
dici, docuit pugillares Catullo non pugillaria dicendum fuisse, item
vituperavit nimiam in Sallustio priscorum verborum adfectationem»
insectatus est vitia orationis Ciceronianae, Patavinitatem quandam
Livii non potuit nisi in certarum quarundam vocum usu minus
urbano deprehendere ; porro * puer ' etiam feminino genere in Nelei
carmine usurpari adnotavit» nactum absque n scribendum prae-
cepit. Videndum igilur num ad hanc sludiorum indolem quadrent
quae PoUionis nomine ad Aeneidem adnotavit Servius.

Ac primum valde ineptam verborum ^quis talia fando Myrmido-
num Dolopumve aut duri miles Ulixi temperet a lacrimis' (II 7) expli-
cationem legimus, quam ille merito repudiavit his: Mllud autem,
quod Pollio didt, caret ratione» de Achaemenide dictum tniles
Uiixi, Myrmidonas vero et Dolopas praesentes esse acceptos ab
Heleno; sic enim frangitur dicti dignilas.' Putavit igitur Pollio
iste adesse qui v. 7 significantur et Myrmidones Dolopesque,
quorum scilicet copia Helenus, ^coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptris-
que potitus' (Hl 296), remigium Aeneae suppleverit (471), et qui
ad Cyclopum oras adlapsis dira facie se obviam tulerat exceptus-
que ab Anchisa benevole erat (HI 610) ^comes. infelicis Ulixi\
Achaemeniden : quasi vero hi inter omnes mortales minime ad
lacrimas moveri possent. Tales quidem ineptias prolatas ab Asi-
nio esse quis non mirabitur?

Nec ex eius quem supra descripsi more aut ingenio videntur
argutiae esse, quibus ^auras' Aen. VI 561 dicitur Pollio eas intel-
lexisse, quas Aeneas et Sibylla de superis s^cum traxerant, non
eas, quibus inferos quoque vesci multo prudentius Servius conclusit
ex V. 554 ^stat ferrea turris ad auras% ubi haec adnotavit: ^auras

autem inferis congruas intelligamus de iilo enim loco multi

quaerunt: quis iantus ciangor dd auras? et Pollio dicit Aeneae et
Sibyllae quas illi secum traxerant, cum constet esse etiam illic auras.'
Equidem egregiam Palatini auris scripturam praetuli, qua cave-
tur ne bis intra paucos versiculos ausus sit poeta quod nusquam
praeterea admisit, cum solis sedibus beatorum aethera v. 640 et

8*

116 PROLEOOMENA.

aera v. 887 concesserit, reliqua inferiorum loca umbris conlineri
V. 404. 452. 461. 490.534 statuerit» apud superos contra 'caeli
iucundum lumen et auras' v. 363 et ^auras aetherias' 761 lucere
statuerit. Et quod turris ad anras stare dicitur v. 554 nescio an
hyperbole usus sit poeta, ut altitudinem quasi usque ad superos
extenderet: sed candem figuram slatini infra in clangoris vi exag-
geranda iterum inFerre taedinm uiovebat.

Ridicula adeo subtilitate idem Pollio, ut apud Servium ad Aen.
XI 183 legitur, liaec observavit: ^ubique Virgilium in diei descriptione
sermonem aiiquem ponere aptum praesentibus rebus, ut hoc ioco :
quia funerum et sepulturarum res agitur, dicit extulerat — item in
quarto (585), quia est navigaturus Aeneas et relicturus Didonem,
dicit: Titboni croceum 1. a. c. quod licct superiluum sit, in multis
tamen locis invenilur. ' Nimirum ^ exttUerat K\krQV2i lucem' Ver-
giiium scripsisse, ut efTerendorum mortuorum corporum moneret,
linquentem Titboni cubile Auroram componi cogitatione voluisse
cum relinquente Didonis coniugium Aenea! Eiusdem acuminis
est, quod quamquam non appellato Pollione ad Aen. IX 459 ad-
notatur: 'et bene descripturus caedes et bella morose diem oriri
facit', quia scilicet hic quoque morosi senis ^Titlioni croceum
linquens Aurora cubile' ponitur.

Haec igitur sunt quae ad Vergilium commentandum PoUio-

nem contulisse Servio auctore accepimus, qui secundo loco in

omnibus quantum scimus libris, primo certe in Cassellano codice

simpliciter Pollw appellatur; tertio quod Asinius teste Thilone

etiam in Reginensi et Parisino addilum est» facilitate tam noti

nominis interpolandi excusandum erit. Nam procul ab Asinio,

aequali poetae nostri, commeuta illa utique habenda fiergkiique

coniecturam admodum probabilem esse mihi quoque persuasum

est. Nam etsi incertum est num apud lulium Capitolinum in

vita Antonini philosophi c. 2 inter grammaticos, quorum disci-

plina iniporator usus sit, Poilionis nomen recte legatur (cum in libris

Bambergensi et Palatino corrupta memoria sit 'usus . . . gramma-

ticis . . . Latinis Trosio Apro et polono et Eutychio Proculo Sic-

ceusi'), tamen a M. Aurelio Caesare in epist. ad Frontonem bis I

9 p. 42 N. et II 6 p. 63 N. Pollio quidam tamquam optimus

Horatii intcrpres ita praedicatur, ut ipsum poetam sibi cum ma-

gistro emortuum esse adfirmet alumnus; ut sane facile suspiceris

eundem grammaticum Vergilio quoque commentando operam de-

PROLEGOMEnrA.

117

disse et aliqiia inler commenlatures eius auctoritate fructimi esse.
llli auteni saeculo tales argutias rectius quam Augusti aequalibus
(ribui infra clucebit. Ceterum alios Polliones grammaticos et
Thorbeckius et Graefenhanius 11. II. indicaverunt.

* §3.

Inter antiquos, qui scriptis Vergilium tractaverunt, post Varium
et Asconhim et Melissum et obtrectatores istos primus memoran-
dus est C, IvUus Hyginus, Augusti libertus» familiarissimus Ovidio
poetae et Clodio Licino consulari historico, Palatinae bibliothecac
praereclus, cuius vitam adumbravit Suetonius de ill. gr. 20. Qucm
ciim Columella de re rust. I 1, 13, ubi agricolationis auctores
enumerat, ^.quasi paedagogum' Vergilii dicat, satis probabiliter
Bernhardus Bunte (de C. lulii Hygini . . vita et scriptis p. 11 et
54) coniecit eius de re rustica et de apibus libris in georgicis
usum esse poetam, idque signiOcare videtur Columella alio quo-
que loco IX 2. In Aeneide quaedam elc Hygini de Tamiliis Tro-
ianis libro haiista esse ipse Servius ad Aen. V 389 testatur nec
obstat quidquam quin etiam, quae ^de urbibus Italicis' Alexandri
Poiyhistoris alumnus composuit, aliquotiens illa quoque a Servio
laudata, Vergilium in iibris maxime VII et VIII scribendis adhi-
buisse statuamus. Huius igitur docti auctoris ^ commentarios in
Vergilium factos^ laudat Gellius I 21, accuratius autem XVI 6,
14 ^quartum librorum quos de Vergilio fecit^ definivit, ut quaeri
possit utrum continuo, quem dicimus, commentario persecutus sit
textum poetae, an (quae fere Buntii p. 30 sententia est) capitu-
latim singulas quaestiones absolverit. Nam casu factum esse po-
test ut de versu ex quarto Aeneidos libro 57 , ubi quae essent
bidentes dbcuit, in ipso suorum de Vergilio librorum quarto dis-
sereret (Gellio XVI 6, 14 teste), atque quintum htinc numeraut
Macrobii Sat. VI 9 codices. Alia autem testimonia desunt.

Nec in Aeneide tantum, sed in georgicis quoque versatus est,
ex quibus unam certe vocem egregie ab eo emendatam esse scimus.
Inspecto enim libro, quem fuisse *ex domo atque ex famiiia Ver-
gilii' adseveravit, relictum a poeta ge. II 247 amaror invenit,
quod in vulgatae amaro scripturae loco reponendum esse etiam
aliis doctis viris comprobavit. Ceterum Gellii consuetudinem, qua-
lem nuper et Mercklinus annall. philoU. suppl. HI fasc. 5 et

118 PR0LE60MENA.

Kretzschmerus (de A. Gellii fontibus p. 1. Posnaniae 1860) de-
scripserunt, qui satis noveril, vix dubitabit quin etiani quod ilie
Favorinum suum statim ex memoria attulisse narrat exemplum
Lucretianum (IIII 224) sumptum sit ex Hygini commentario» quem
ipsum utrum legerit Gellius an, quod Mercklino probabilius vide-
tur, excerptum in Sulpicii Apollinaris ^uaestionibus epistulicis in-
venerit ambiguum est. Contractam in paucissima Hygini de hoc
loco commentationem apud Servium habes non nominato auctore,
ut facilis suspicio sit, etiam alias in hac congerie doctissimi viri
reliquias latere. Macrobius, qui Sat. VI 1, 47 inter alia quae
Vergilius imitatus sit exempla Lucretiana nostrum cum II 401
comparavit, alium auctorem secutus est» qui amaro scripturam
defendit.

Praeclaram eiusdem Hygini emendationem Ser;rius ad Aen.
XII 120 protulit, ubi quod in nostris quoque libris optimis legi-
tur ministros, qui ad foedus inter Rutuios Teucrosque feriendum
'fontemque ignemque ferebant', velatos lino fuisse, vir doctissi-
mus corruptum, a poeta autem relictum esse adOrmavit limo:
nam, ut Tironis potius apud Gellium XII 3 quara Servii verbis
utar, Micio transverso» quod limum appellabatur , qui magistrati-
bus praeministrabant cincti erant', lintea autem vestimenta a
rerum sacrarum usu tam aliena apud Romanos erant, ^ut cum
flaminica esset inventa tunicam laneam lino habuisse consutam,
constitisset ob eam causam piaculum esse commissum', quae
Servii verba sunt, hausta fortasse ex Hygini docta argumentatione.
Sed non persuasit eis qui ad nostram memoriam textum propa-
gaverunt: defensa enim tradita lectio est artificio quodam, quo
infaustum foederis exitum inflrmo principio praemunivisse calli-
dum poetam statuerunt.

Minus bene illud solvit quod cum Aen. XU 164 Vergilius
Hesiodi auctoritatem, qua Circes filius Latinus dicebatur, secutus
esse videatur (Solem enim avum Lalini dicit)» eidem VII 47 Ma-
ricam nympham tribuit matrem. Quod ita expiicavisse Hyginus
a Servio traditur, ut plures diceret Latinos fuisse, quos poeta
confudisset: immo Circen Graecam Minturnis Maricam factam de-
bebat agnoscere.

Pertinet autem hic locus ad id commentandi genus, in
quo iUum acriter versatum esse aliis quoque testimoniis con-
flrmatur. Reliqua enim omnia, quae integris tribus capitibus

PROLEGOMBNA. 119

Gellius V 8 (quocuni ad verbum fere conspirat Macrobius
VI 8» 1, ubi tamen Avienus a Servio, non a Gellio Hyginus re-
fellitur), porro VII (VI) 6 et X 16 ex eius commentariis vel ipsc
excerpsit vel ab alio excerpta transcripsit, ea notant quae inper-
fecta reliquisse poeta vel parum feliciter instituisse arguitur.
Qnae cum ex variis Aeneidis libris collecta sint, inde maximc
suspicio oritur» ne Hyginum quidem quae in Vergilio reprehen-
deret passim dispersisse» sed uno loco composuisse. Vituperavit
autem zeugma, cui Aen. VII 187 sq. poeta indulserat: desideravit
enim accommodatum ad Mituo' vocem participium velut Mnstruc-
tus', ne succinctus esse lituo et trabea absurdissime rex intelle-
gefetur. Inproprie usurpatum de Daedali volatu augurale voca-
bulum ^praepetibus pinnis' Aen. VI 15 castigavit, atque in ipso
sexto libro plura correcturum poetam fuisse censuit. Inscite enini
Palinurum apud inferos v. 366 petere ab Aenea ut portus re-
quirat Velinos, cum Velia oppidum, unde portus nomen traxit,
Servio Tullio Romae regnante post annum ampliusi sescentesimum
quam Aeneas in Italiam venit conditum sit; nec simile esse quod
ipse poeta sui aevi notitia instructus xaxa nQolri^iv in primo car-
mine Lavinia litora et in sexto libro v. 17 coloniam Chalcidicam no-
minaverit. Porro pugnare secum poetam qui v. 617 sq. Sibyllam
docentem fecerit haec ^sedet aeternumque sedebit infelix Theseus',
cum tanien v. 122 Aeneas ^Thesea magnum' inter eos numera-
verit, qui rursus evaserint ex inferis. Denique confudisse eun-
dem personas divei*sas et tempora vv. 838—840: neque enini ab
eodem duce Argivos et Pyrrbum» sed hunc a M\ Curio (a. 479),
illos Acbaico bello multis annis post a L. Mummio (a. 608) de-
victos esse, itaque Vergilium procul dubio medium de Pyrrho ver-
sum inportune insertum exempturum fuisse.

£t his quidem de Aen. VI 366. 617. 838 sqq., quae decimi
libri c. 16 collegit Gellius, nec suum nec alius cuiusquam iudi-
cium interposuit. Apud Servium Hygini de primo loco sententia
in breve contracta, secuixdus ridicule ita solvitur, ut Hercules cum
Thesea ex inferis abstraxerit partem corporis eius reliquisse sta-
tuatur; tertio subaudiendum esse ad v. 839 ille monetur, quod
artificium quamvis etiam ad I 573 repetatur ad excusandum ta-
men poetam nihil valet. Nec inter recentiores qui Aeaciden
Perseu intellexerunt satis fecerunt Hygino, qui ^eruisse' Aemi-
lium Paullum Argos et Mycenas optimo iure negaturus erat.

120 PROLEOOMENA.

Prolepseos eius» qua inscite v. 366 usus esse Vergilius arguitur,
exempla sanequam multa praebet Aeneis, quorum unum in Servii
commentario ad III 701 et 703 notatur. Illud dc ^praepetibus
pinnis' refutans Gellius VII (VI) 6 quod in extremo capite Sul-
picium Apollinarem laudavit, Mercklinus I. 1. p. 659 suspicatus
est, grammaticum hunc, cuius scholis adolescentem se Romae
usum essc Gellius significat» quaestiones episiulicas vel per epi-
stulas quaesiia scripsisse, in quibus praeter alia Ilygini quoque
in Vergilium crimina quaedam diluebantur, indeque sua Geliium
1. 1. mutuatum esse. Quod cum probabilitate non omnino carere
videatur, tamen alterum quoque Gellii X 16 caput ex eodem fonte
fluxisse negaverim, qnoniam ipsa Hygini verba nec quidquam
praeterea in illo transcripta sunt. Num denique alius ac sua
fretus auctoritate ^Quirioaii lituo' defenderit nescimus : argumenta
quidem et exempla quae protulit tam inepta tamque ex Irivio
arrepta sunt, ut ncc sobrium grammatici iudicium infrcgisse nec
aliena eruditione adiutus esse videatur.

De incertissimaMercklini suspicione, etiam aliis locis II 6 X29,4
XVII 10 (cf. Macrobius V 17, 7 sqq.) Gellium Hygini de Vergilio libros
respicere, satis recte iudicavit Kretzschmerus p. 78, quamquam ipse
simili de 1 22, 12 sq. coniecturae indulsit, cui respondens ille in an-
nal. philoll. 1861 p. 722 non attulit argumenta certiora. Neque enim
profecto aut solus fuit Ilyginus, qui reprehenderet Vergilium, aut
is, quem vei insignem in reprehendendo maxlme operam posuisse
traditum sit: quo igitur iure quidquid in eam partem apud Gel-
lium disputatur ex Ilygini potissimum libris sumptum esse con-
tendas? Accedit quod illa, quae Hyginum constat in Vergilio
vituperasse, sani iudicii hominem sermonisque Latini oplime gna-
rum produnt, quem parum probabilc est verborum * vexasse ' ccl.
VI 75 et Mnlaudati' gc. III 5 et *squalentem' Aen. X 314 vim
non melius Cornuto percepisse vel ^atque' particula qua mentc
ge. I 203 posita essct dubitavisse: poetas autem Graecos quam
feliciter imitatus esset Vergilius quamquam minime nego eum eo
modo, quo apud Gellium a Favorino, ab Eustathio apud Macro-
bium fieri legimus, inquirere potuisse, tamen re vera eum inqui-
sivisse ne tenuissimo quidem indicio apparet.

Probabiiiore eaque a Mercklino quoque probata coniectura
Kretzschmerus ad Hygini auctoritatem reltulit de Nolae memoria
in ge. II 225 oblitterata fabellam, cuius supra p. 23 sq. mentionem

PROLEGOMENA. 121

feci. Quamquam nescio an de hac quoque alia praeferenda si(
coniectura, quam infra proponam. Quod ad Acn. II 15 Servius
adnotat Hyginum equum Troianum ^machinamentum beilicum'
habuisse, inter commentarii Vergiliani reliquias admodum incerta
coniectura posuit Buntius p. 28, id quod vel Tuberonis antiqui
iilius historiarum scriptoris illic cum Hygini nomine coniuncta
memorla demonstrat.

§4.

Hygini patroni vestigia in studiis atque doclrina secutus est»
ut ait Suetonius de i(l. gr. 20» libertus illius lulius Modestus,
cuius praecepta grammatica quaedam saepius Charisius, semel Dio-
medes iaudavit. Doctissimos inter poetarum interpretes vel primo
loco a Martiale X 21, inter Horatii commentatores enumcratur
in vita eius poetae (cf. Bergkius in ephem. antiq. 1845 p. 118),
eundemque Vergilit carmina si non iusto commentario, at carptim
certe sive in quaestionum confusarum libris, quos Gellius com-
memorat, sive in aliis scriptis illustravisse conicio. Ut enim apud
Charisium p. 78 et 183 de adverbii formis Marge' et Margitcr',
et p. 56 et 100 de comparativbrum nominum declinatione prae-
cepisse Tertur, ita *crurum tenus' quod in georglcon HI 53 est
eiplicare potuit (Philargyr.): quam autem docte et copiose disse-
ruerit de hac praepositione, intellegitur ni fallor ex Nonio, cuius
dc protinus et tenus vocabulis locum integrum (p. 375, 29 — 377,
33) ex lulii Modesti quaestionibus confusis haustum esse suspicor.

Utque de equo Seiano proverbium in earundem quaestlonum
libro secundo (Gell. III 9) enarravit, ita veterem ranae querellam,
quae ge. I 378 commemoratur, sive Menecratis Lydiacis sive Ni-
candri irsgoiovfisvotg usus (cf. Antoninus Liberalis 35) fabula de
pastoribus a lunone mutatis narrata illustrare potuit; cumque
Probi qui dicitur ad hunc locum adnotatio eadem fere ac Ser-
vius in cod. G et scholia Bernensia, sed melius et accuratius
relata praebeat, ex lulii Modesti potissinmm copiis excerptam esse
putaverim (cf. Graefeohanius IIII 65 adn. 38).

Minus certa est coniectnra Modesti nomen laterc in lacero
et corrnpto scholio Veronensi ad Aen. IH 705, quo Milestos
nescio quis palmosam Selinuntem propter equos ni fallor (cf.
Serv.) Olympionicas appellari dicitur statuisse. Hunc enim A.

122 PROLKOOMBNA.

Maius interpretatus est Melissum, cuius de Agalhyrsis notitia ad
Aen. Iin 146 et de apibus libro ad VII 66 usus est Servius. El
poluit sane idem, Aelius, ni fallor, qui Gellii (XVIII 6) menroria
Romae ' summi loci inter grammaticos . . praeter alia quae scripsit
complura' de loquendi proprietate librum composuit^ non Caius
Maecenatis libertus, inepUarum auctor CL libris coUectarum, qui-
bus sane ' et alios diversi operis postea addidit ' (Suet. de ill.
gr. 21)» nescio quo loco etiam ad illam Vergilii de Selinunte vo-
cem commentandam adduci.

Restat Philargyrii de coniurato Istro ad ge. II 497 locus,
ubi si Aufidius Modestus nomen recte legitur^) nec aut interpo-
latum aut ab ipso schohasta valde incertae aetatis temere muta-
tum est, hic quidem procul a nostra disputatione habendus el
statuendum erit, Philargyrium quoque, cum hunc Aufidium» alte-
rum ut nobiliorem simpliciler Modestum appellaverit, cavisse ne
confunderentur auctores. Neque eifim propter hunc solum locum
lulium nostrum a commentando Vergilio prorsus aiienum fuisse
concesserim Suringaro hist. crit. schol. Lat. II 239 et Buntio (de
Hygino p. 14 ado.). Sin AuRdii nomen careat flde, certe illa
quoque notitia grammatico nostro dignissima sit. Nam ut dignio-
rem illo Modesto habeamus» qui de vocabulis rei miiitaris iibrum
ad Tacitum Augustum conscripsit (cf. Graerenhanius illl 426),
causa gravior nulla est.

Ceterum in orlhographico quoque genere quaedam praecepit
lulius, quae in Vergiliano textu describendo non neglecta sunt.
Tus quia uno tov ^vbiv tractum esset, cum aspiratione scribi
voluit (Charisius p. 58) et aspiratum legilur Aeu. VIII 106 et XI
481 in codice Romano, sed eo solo. Inchoo dicendum falso pu-
tabat, quia esset 'compositum a chao, initio rerum' (Diomedes
p. 361 P.), nec aliter sensit Scaurus de orthogr. 2251 P.: et le-
gitur inchoat ge. III 42 in Rybc, cum aspiralionem postremae
syllabae, quam Verrius Flaccus el Suetonius Tranquillus et Probus
(Cathol. p. 38, 27 K.) probaverunt i^cohum enim apud veteres
mundum significat, unde sublractum incohare^) Mediceus et Pala-
linus iilo quidem loco praebeant. Quamquam Aen. VI 252 solus
Paiatinus sibi constat, sed Modesti rationem acceperunt FMc^

*) Testis huius loci boIus est Vaticanus 3317, in quo legi sane aufidu$
modesius docuit Thilo.

PROLBGOMENA. 123

H

quibus eadem manu correctus B accedit, ubi INCOAT cxtal:
neutrius a partibus stant yb, qui incoai habent, quae videtur
Geilii aetate (11 3) vulgaris consuetudo fuisse.

Denique t/ vocalem Graecis vocabulis necessariam a Latinis
procul habuisse Modeslum si ex Cbarisii p. 80 P. (103» 28 K.)
verbis recte elicimus, in hac quoque re videtur Verrio Flacco ad-
versatus esse, qui eandem esse apud Romanos u iitteram, quae
apud Graecos v esset, exemplis probavisse fertur a Velio Longo
p. 2215. Ergo ubicumque apud Vergilium in Graecis vocabulis
y servant codices, lulii Modesti, ubi u vocalem substituunt, Verrii
Flacci auctoritatem agnoscemus. At poeta ipse aurium» ni fallor,
non grammaticorum iudicium secutus est.

§5.

De Z. Annaeo Comuio disseruerunt 0. lahnius proiegg. ad
Persium p. VIII sqq. ct Villoisonus in prolegomenis ad Cornuti
de natura deorum librum quae auxit Osannus. Scripsit Persii et
Lucani praeceptor, philosophus idem et rhetor et grammaticus,
Aeneidos commentarios , quorum a Charisio p. 102 memoratur
iiber decimus, nec diversus ab eo habendus qui paulo ante p. 100
ab eodem memoratur eiusdem ad liaiicum de Vergiiio iiber X,
Italicum recte intellexerunt Siiium poetam inter principes civitatis
honesto otio fructum, qui quanta Vergilium veneratione coluerit
cum ipsi ex diligentia qua imitatus est illum aestimare possumus
tum Plinius aequalis in epistola III 1, 8 descripsit. ^Nani Vergilii
imagines ante omnes quas coemerat venerabatur diemqiie natalem
eius religiosius quam suum celebrabat, Neapoli maxime, ubi mo-
nimentum eius adire ut templum solebat.' Quam pietatem Mar-
tialis duobus epigrammatis XI 48 sq. praedicat, quorum posterius
sic restltuendum censeo:

iam prope desertos cineres et*sancta Maronis
nomina qui coleret, pauper et unus erat.

Silius orbatae*) succurrere censuit umbrae:
filius ut**) vatem, non minor ipse, colit***).

*) optatae codd.

**) 8iliu8 et codd. Silius ut ed. Ferrariensis a. 1471 Filius en Heinsius,
***) non minor ipse colit Parisini margo non minus ipse tulit codd.

124

PROLEGOMENA.

Huius igitur sludia Cornutus in praefatione» ni fallor, decinii
coinmentariorum Aeneidos libri laiidans aemulos Vergilii etiam
inter nobiles viros tam praeclaro exempio excitari quam sincere
atquG ex animo dixerit quaerere non attinet. Sed verba eius apud
Charisium p. 100 haec sunt: Mamque exemplo tuo etiam prih-
cipes ciyitatium, o poeta, incipient similia fingere.' Probabilis
autem videtur lahnii 1. 1. p. XV coniectura, non versuum ordinem
secutum perpetups, quos dicimus, commentarios Cornutum scrip-
sisse, sed quaestiones singulas per libros divisas tractavisse.
Itaque decimo in libro cum ^hospitio Didus exceptum esse Ae-
nean' (Charis. 102 P.) narraverit, cur hunc potissimum Punico-
rum auctori Silio dedicaverit causa patet: ac fortasse in eodem
cum Didonis fabulam longe celebratissimam (cf. Macrob. V 17»
5 sq.) accuratius perscrutaretur, etiam haec quae Macrobius Sat.
V 19 vituperat de crine moribundae reginae ab Iride absciso
(Aen. IIII 700 sqq.) adnotavit: ^unde haec historia, ut crinis au-
ferendus sit morientibus, ignoratur: sed adsuevit poetico morc
aiiqua fingere ut de aureo ramo' (VI 141). Quibus quae opponit
Macrobius, non de nihilo fabulam fictam esse, sed pudere ^quod
tantus vir, Graecarum etiam doctissimus litterarum, ignoravit Eu-
ripidis nobilissimam fabulam Alcestin' e. q. s., haec ut alia ex
Servii commentario, quem ille integriorem legit, hausta esse coiii-
cio: cuius in nostris quoque reliquiis et ad v. 703 eadem de AI-
cesti Euripidis notitia et ad v. 694 etiam verba prorsus Macro-
bianis similia leguntur, quae sic habeto ex adverso sibi posita:

. Siacrobius:
in hac enim fabula in scenam
Orcus inducitur gladium gcslans
quo crinem abscidat Alccslidis,
et sic loquitur: ij d' ovv yvvrj
7c. r. A. (v. 73—76)

Servius Danielis:
alii dicunt Euripidem Orcum in
scenam induccre gladium feren-
tem, quo crinem Alceslidi ab-
scindat. Euripidem hoc p Poenia
antiquo tragico mutuatum.

(Ubi Phroenicho pro Poenia
corrigendum esse vidit lahnius
mus. Rhen. IX 558 et persuasit
Nauckio trag. Gracc. fr. 658.)

Quae autem antecedunt apud Servium Hrahit hoc de Alcesti
Euripidis, qui inducit Mcrcurium ei comam secantem, quia fato
pcribat mariti', nisi commentatoris arbitrio Orci loco Mercurius

FBOLEOOMENA. 125

tl^vxojcofixog posilus sit, vide aii ad ipsam Phrynichi potius AI-
cestin spectent (Cf. Mureti v. lectt, Illl 16.)

Sed Cornutus uoster quod brevissimam aurei rami mentionem
in illa adnotatione fecit, putandus est alio loco de hoc (igmento
pliira disseruisse» ut ex huius fortasse commentariis crimina sumpta
sint, quae tangit Servius ad Aen. III 46: ^sane putatur non veri
simile iaculis coniectis puerum occisum .... vituperabiie enim
est poetam aliquid fingere, quod penitus a veritate discedat. de-
nique obicitur Virgilio de mutatione navium in nymphas, et qimd
dicit per aureum ramum ad inferos esse descensum ; tertium, cur
Iris Didoni comam secuerit. sed hoc purgatur Euripidis exem-
plo, qui de Alcestide hoc dixit, cum subiret fatum mariti.' (Cf.
idem ad VI 136 IX 79. 82.) Itaque minus veri similia quae fin-
xisse videretur Vergilius coliegisse et examinavisse suspicor Cor-
nutum, ut par erat stoicum in lazoQixa versari, quod secundum
Cratetis disciplinam inter tria critici munera primum erat. (Cf.
Sext. Emp. adv. math. I 252 sq. Wachsmuth de Cratete Mal-
lota 10.)

Qui omnino vituperandi et cavillandi poetam satis studiosus
erat. Abiecta, sordida, indecora eum congessisse et ambitiosius
quam prudentius diiudicasse satis multa docent exempla: vitupe-
ravit eo nomine vexasse ecl. VI 76, inlaudaii ge. III 5, auro
squalentem Aen. X 314, quae Probum defendisse videbimus (cf.
Gell. II 6 et Servius ad locos II.); indecenter columbam, sacram
matri suae avem, Aenean sagittis figendam constituere sensit (schoi.
Veron. Aen. V 488 coll. Servio ad v. 517) Homeri exemplo
neglecto; quaesivit num indecore Achaemenides ^comes infelicis
Viixi' ab hoste Aenea dicatur (schol. Veron. Aen. Ul 691 coll,
Servio ad 613 et 691, qui Cornuti criminationem et excusationem
Aspri conflavit). Itaque recte Ruhnkenius apud Koenium praef.
ad Greg. Cor. p. VIII apud Servium ad Aen. X 547 * dixerat ille
aliquid magnum' in his: ^Corinlhus ut sordidum inprobat' Cor-
nuti nomen restituit probailtque lahnio prolegg. ad Pers. p. XVIII,
unde novo exemplo discimus Graecorum auctorum usu non valde
fuisse imbutum videri grammaticum, qui proverbialis Graecorum
locutionis fii^ ^iiy eHnrjg apud Servium laudatae (de qua cf. Lo-
beckii ad Soph. Ai. 386 copias) fuerit immemor.

Ceterum non constat, hacc in commentariis Aencidos tantum
prolata csse. Etiam in librorum quos de figuris sententiarum

126 PROLEGOlfENA.

composiiit secwido curibse scrutatus laudatissimos illos propter
verecundam periphrasin versus Aen. VIII 405 sq. de Voicani et
Veneris concubitu, cum universum flgurae genus ipse quoque
probaret, paulo tamen incautius membra nominata arguit (cf.
Servius ad 1. 1. Gellius IX 10). Cum autem Charisius p. 245 et
Diomedes 456 P. eodem circuitus, quo decenter vitetur obsceni-
tas, exemplo utantur, fortasse ipsi vel eorum auctor aliquis Cor-
nuti de flguris sententiarum libros excerpserunt, ut possint in-
didem haustae esse duo aliae periphrases Aen. IIII 584 et gc.
III 135, quorum illam uterque, hanc Diomedes solus laudavit nec
praeteriit ad ge. 1. 1. Servius. Atque figuratae locutionis exem-
plum mactandi quoque verbum rettulisse videtur: de quo quae
ad Aen. IIII 57 adnotavit Servius ^mactant verbum sacrorum
xar' svg)rjiiL0ii6v dictum, quasi magis auctum, unde et mag-
mentum dicebant quasi maius augmentum ' lahnius prolegg. Pers.
p. XIX contulit cum Placidi, loannis a lanua, Papiae titulis, qui-
bus magmentufn Cornutus a mactando derivasse, mactare autem
dislrahere interpretatus esse perhibetur.

Alia apud Servium de quaestionibus a Cornuto solutis ex
commentariis Aeneidos sumpta. Aen. I 488 permixlum princi-
pibus Achivis Aenean eodem artiflcio statuit, quo usum sc esse
iiic II 396 narret verbis ^vadimus immixti Danais'. At docent
eoae acies et Memnonis arma, quae statim secuntur, fefeilisse Cor-
nutum opinionem. Prudentius Aen. IX 675 ^portam quae ducis
imperio commissa* intdlexit ^clausa erat^ coUatis vv. 43 et 173
(Servius ad Aen. IX 675 et III 428). De versu Aen. UII 178
qtiid vei senserit vel quaesiverit, propter schedarum Veronensium
iacunam Iraditum non est, sed et Aspri quae servata est expiica-
tione et Servii adnotatione probabile fit eum dubitavisse, utrum
sic distinguendum esset: MUam Terra parens, ira inritata, deo-
rum extremam . . . progenuit' an ^ira inritata deorum, extre-
mam*, £t cum Asper, cuius verba apud scholiastam Veronensem
Cornuti mentionem secuntur, coniun^xerit ^ira inritata deorum',
hic fortasse alteram praetulerat rationem, qua ^deorum extrema'
Fama dicitur, et consentaneum erat ^Hellenicae theologiae' auc-
torem diligenter de hoc potissimum versiculo disserere. In Ser-
viano commentario num quid inter conflatas explicationes diversas
Cornuti servatum sit non liquet, nisi quod stoicum allegoristam
probabiie est inter eos Vergilii interpreles fuisse, qui ex allioris

PROLEGOHENA. 127

doctrinae recessu mystico quodam sensus poetae elicere studuc-
runt. Quam in rem accuratius inquirant aiii.

Neque commentando tantum et distinguendo, sed emendando
etiam verborum textui operam ille dedit. Ac libri sui scripturam
singularem ad Aen. IX 348 protulit * et multa nocte recepit \ ubi
cum adnotaverit Servio teste ^utrum nocte pro tnorte? an cum
multa nox esset?' vulgatum morte pro glossemate habuisse pu-.
tandus est. Dubito utrum coniectura an codicis auctoritate Aen.
1 45 *verius' esse, 'ut sit vehementius^ iudicaverit ^scopuloque
inflixit acuto' quam omnium librorum nostrorum inftxit, Posse
illud simili Aen. X 303 exemplo commendari adnotavi, fortius
tamen esse nego. Rect^ repudiavit, quod ^multi invenisse se'
dicebant (ut Servius ait) Aen. I 150 Mamque faces et saxa vo-
lunt* pro voiant.

Continuae tamen recensionis Cornuti auctoritate commen-
datae vestigia nulla in libris nostris reperiunlur, nisi quis fortc
' scholiastae Veronensis ad Aen. XII 470 haec ^excutit et longe
lapsum lemone reliquit' laceram notationem ^ — / in Com. et
— uit, ego reii — ' de Cornuti editione aliqua interpretari animum
induxerit. Ubi si commentator idem legit, quod in codice Ve-
ronensi rescripto extat, RELINQVIT, alter ille Com., quem sane
Comutum probabilius quam Comelium intellegi supra p. 28 dixi, for-
tasse RELIQVIT praetulerat, quod in PRybc et a manu priore
ctiam in M legitur. Et solent Cornuti sententiae refelli in scholiis
Veroneusibus: ad ecl. VI 9 Aen. V 488 coll. IIII 178.

Tam igitur pauca sunt quae de Cornuti studiis in Aeneide
commentanda positis accepimus: sed nec bucolica nec georgica
prorsus ab eo neglecta esse vel Gellii locus II 6 supra laudatus
docet. Praeterea vero bis in Veronensibus scholiis ad ecl. III 40*)
et VI 9 **) sententiae eius tales refutantur, quas vix alio loco at-
que in commentario eclogarum protulisse iudicandus sit De
scholiorum Bernensium ad ecl. III 105 testimonio quodam supra
p. 97 dixi, ubi Asconii Pediani operam Vergilianam adumbravi.

*) Mn medio duo Bigna] in medio Cornutus sic aestimat dic[tum
esse ut illud] in medio mibi Caesar erit, pro eminebit.'

**) ^non iniussa cano] Cornutus putat boc ad musas pertinere, sed
illud magis accipiendum, Cjntbius aurem vellit et admon[uit, scilicet
quia iussu Au]gusti admonitus si^; ut bucolica scriberet.' . Servius: 'non
iniussa cano, vel ab ApoUine vel ab Augusto [vel a Maecenate].'

128 PROLEOOMENA.

Porro quod in Placidi glossis (A. Mai auct. class. III 476) legi-
tur ^ingluviem Cornutus ventrem, Plinius edacitatem' lalinius
prolegg. Pers. XVIII coniecit spectare ad ge. III 431 ^piscibus
atram inprobus inglliviem ranisque loquacibus explel'; et sequitur
Cornuti mentem Servius ^ventris capacitatem' explicans, cum
*gulam' intellegens Pbilargyrius Plinii videri possit explicationem
praetuUsse. Et bic quidem in dubii sermonis libris, de quibus
nuper Alfredus Scbottmueller (de C. Plinii Secundi libris gram-
roaticis) disseruit, ubi quaerebat utrum inluvies an ingluvies scri-
bendum esset, Vergiliani loci mentionem fecisse potest. Cornutus
vero eandem reni in libris vel libro de enuniiatione vel orthogra-
phia, quos Cassiodorus p. 2281 sqq. P. excerpsit, tractare poterat
ut in Agroetii de orthograpbia libello p. 2271 illuvies et inglu-
vies discernitur: Mlluvies sordium est, ingluvies ventris; illud a
non lavando, hoc ab inglutiendo dictum.' Itemque quod ad ge.
I 277 Servius adnotavit 'Probus orchus legit, Cornutus vetat
aspirationem addendam', uescio an ad illum. de orthographia
librum spectet: nam Probi quoque non commentarii Vergiliani,
sed Catholica (p. 1455. 1465 coll. Servio ad ge. III 223) intel-
leguntur. Denique ex Bernensi codice CCCLXX Lucani Herman-
nus Usencr (de scholiis Hoi^atijnis. Bernae 1863) scholion ad
Lucani I 214 hoc exhibuit: *Porfirion puniceum interpretatus
cst . . . Cornutus vero sic. quasi puniceum lapidem habens aut
ripas.' Statuit autem in commentario Vergiliano vei ad ecl. VII
32 vel ad Aen. XII 750 ad Lucani versum digressum csse Cor-
nutum. Alia de«Cassiodori excerptis indici nostro grammatico
reponimus.

§6.

lusto commentario Vergilii carmina primus Aemilius Asper
instruxisse videtur» de quo Bergkius in diariis suis a. 1845 p.
118 et 0. lahnius in prolegomenis ad Persium p. CXIJV sq.
dispulaverunt, ego breviter pauca contra Riesium monui in
annall. pliiloll. 1863 p. 352 sq.

Est igitur interpres ille Terentii Salluslii Vergilii iuter prae-
stantissimos bonae aetalis grammaticos habendus, quippe quem
cum Scauro et Probo componat Ausonius epist. XVIII 26 et in
praef. ad Syagrium 20, grandia nomina laudans. Eundem Augu-

FBOLEQOMENA. 129

stinus de util. cred. 17 iuxta cum Cornuto et Donato comme-
morat. Cum autem refellerit Cornuti opinionem quandam (schol.
Veron. Aen. III 691: nam ad IIII 178 quae inter utriusque sen-
tentias ratio fuerit non liquet)» post hunc scripserit necesse est.
Probo maior natu fuit, si qui huius nomine circumfertur commenta-
rius ad bucolica et georgica in ea saltem parte» in qua Aspri
auctoritas bis commemoratur, recte Berytio vindicatur: et hunc
potissimum eruditione insignem esse nemo negabit. Itaque recte
videtur in schol. Veron. ad Aen. IX 373 et apud Servium ad
Aen. X 539 Aspri nomen ante Probum commemorari : quamquani
talia testimonia haud ignoro nimis ambigua esse. Novum tesli-
monium bis emendando "AojtSQog pro ^'AneQog Bergkius ephem.
antiquitt. 1845 p. 125 elicuit ex Suidae de Heraclide Pontico
notatione , Aristarchi sectatorem fuisse Asprum , qui Claudio
imperatore celeber grammaticus Romae fuerit, cumque Didy-
mum Alexandrinum in scholis acriter carpsisset, huius alum-
num Heraclidem Ponticum Phalaecio metro quaestiones lescharum
titulo composuisse, quibus Romano grammatico detraheret. (Cf.
Meineke anai. Aiex. 377 sqq. et quae de Canobo ab Heraclide
in etym. Gud. p. 297, 49 et in Servianis scholiis ad ge. Uil 287
et Aen. XI 263 traduntur.) Suetonius autem quod nuUam tam
inlustris grammatici mentionem fecit, inde factum esse statuit,
quod iile Cratetis disciplinam sectatus huius inter aequales prin-
cipem quam adversarium maiuerit memoriae commendare. Sed
de hac ingeniosi viri coniectura videant alii: cf. Wachsmuth de
Cratete Mallota p. 1, Riese de Probo p. 9.

Nec indoctum criticum et interpretem produnt veterum tes-
timonia, quorum cum longe maxima pars ad Aeneida spectet,
tamen nounulia in bucolicis quoque et georgicis versatum esse
docent. Semel in schol. Veron. (Aen. IX 386 p. 101, 17 K.)
sic Un Asp.* laudatur, quod Un Aspri^ sc. commentario inter-
pretandum, ut apud Servium ad Aen. 1 21, quem contulit Keiiius,
*m Prcbt* legitur, utque *m CorniUi* earundem schedarum Vero-
nensium compendium supra supplevimus.

Criticus quidem tenax erat traditae lectionis, qui interpretandi
magis subtilitate quam coniectandi periculo conflderet. Tuebatur col-
lato Sallustii exemplo, quod quam simile fuerit nos diiudicare iam non
possumus, insignibus armis quod Aen. X 539 in MPZRyhc extat. Et
tmnc locum cum emendandum reliquerit Probo, alius loci Aen. VII

BIBBBCK, PBOLEGOM. 9

130 PROLEOOHENA.

543 caeli convexa per auras mirum est quod persuasit homini
aciitissimo perversam explicationem , qua bis accipieudam per
praeposilionem statuit. Nec magis probandum, quod Aen. X 188
crimen amor vestrum interpretatus est ^o Phaethontiades sorores
et 0 Cycne, causa vestrum, i. e. vestrae mutationis, amor est.'
Cuius similis, quamquam paulo prudentior Wagneri ratio est, qui
pinnarum olorinarum causam amorem intellegit. Sed pinnae po-
tius Amoris quam hic illanim crimen dicendae erant. Nam quod
comparavit Asper Aen. 11 65 ^crimine ab uno disce omnis' sc.
insidias, recte unum quod Daliais obicitur crimen instar omnium
haberi iubetur, nec ^crimina belli' VII 339 causae quibus efBci-
tur, sed quibus excusatur belium dicuntur.

De ^quaestionibus vel maiimam' moverl sensit loco, quem
inter insolubiles vel emendandos Servius rettulit, Aen. IX 362 sq.,
ubi delere non ausus interpolatum versum 363 Rutulos Rhamne-
tem solum, nepotem autem v. 362 significatum, quem Rhamne-
tem debebat intellegere, Remulum avi cognominem dici finxit*).

Discessisse Asprum a recepto textu duobus exemplis accepimus,
quorum uno verum restituisse eum iudico, cum Aen. X 673 ne-
scio utrum ex libro an coniectura legerit quosne, quod non spre-
tum est ab eis, qui Bernensis codicis b et Leidensis auctores
fuerunt, cum in Pyc repudiatum ab eo ve servatum sit. (Ser-
vius: cf. idem ad I 39.) Cur tamen et quo fretus testimonio v.
737 viris quam viri maluerit non patet; nam futtile est quod
additur apud Servium: ^ut sit aiiis haud iemnenda* (vulgo: ^ut
ait alP), ^alioqui ipse ait v. 732 haut est dighatus' e. q. s. Sed
fortasse ad illa ^seque viro vir contulit' (734) respexit, et extat
Aspri lectio etiamnunc in b2cmx et in Menagianis.

Doctam eius de genetivo nominum in eus exeuntium adno-
tationem repetiit Servius ad Aen. Vill 383, quacum conferenda
quae ad I 30 eodem ni fallor auctore docentur. Commendavit
enim et illustravit et Sallustii Persi exemplo firmavit genetivos
Achilli Neri, nec fere dubitandum quin eidem placuerint hi:
Oili Promethi Teri et paulo sane dissimiles Vlixi Oronti Achati,
quibus de formis quae nobis servata sunt testimonia infra com-

*) Schol. Veron. coll. Asp. Il3, 8 K. Secntns Asprtiin Servins et
liic et ad Aen. IIII 661.

PROLEO0M£NA. 131

posui, ut quid in textu Vergiliano constituendo Aspri auctoritas
valuerit hoc exemplo appareat*). Disputavisse de eadem quaes-
tione Plinium in librorum dubii sermonis sexto Charisii p. 107
excerpta docent, atque hoc ex fonte foriasse Priscianns p. 706
hausit. Ceterum cf. Buechelerus mus. Rhen. XV 437. Num de
dativis quoque Orphi eci. IIII 57 ge. IIU 545. 553 et Mnesthi
Aen. V 183 noster praeceperit, traditum non est.

Dubito num probaverit Asper quam Servius ad Aen. XI 801
antiquam lectionem dicit *nec auras nec sonitus memor' prae
hac *aurae'. Nam verbis quidem scholii nostri**) nihil evinci-
tur, nisi cusiodias apud Sallustium pro genetivo habuisse Asprum,
qui cum in Sallustium quoque commentarios scripserit, his videri
possit Servius usus esse, ut auras genetivum commendaret. Sed
memorabile tamen, auras illud in eis libris etiamnunc apparere,
quos aliis quoque exemplis vidimus Aspri lectiones servare, Ber-
nenses dico ^ et ^; et ex Menagianis alterum. Accedit, quod. in ipso
commentario Vergiliano ex Sallustio exempla adsumere solitum
adnotationes ad Aen. X 539, de quo loco supra dicebam, et ad
VUI 383 et IIII 178, quas infra tangam, testantur, eundemque
archaismum vocabuli quianam ad Aen. V 13 et X 6 notavisse
legimus in schol. Veron. (coll. Servio), et omnino gramniatici
animum in vocabulorum formas studiose intentum Charisii et Pris-
ciani testimonia monstrant. Itaque auras genetivum Aspro placuisse
putaverim, quod eum coniectandi libidine finxisse nemo statuet:
immo *antiquam', quamvis corruptam meo sensu Mectionem' in
libro aliquo invenisse probabile est.

*) Achatae codd. Aen. I 120 X 344

Achilli Mybc I 30, Mydbc2 III 87. MRybc VI 839
Achillei F lU 87, P VI 839
Achillis Rim
Neri recc. codd, Vin 383 Nerei MPRybc
Oili itf I 41 Oilei Rybc
Oronti FMR2ybc I 220 Orontis Rl
Prometei codd. ecl. VI 42
Terei codd. ecl. VI 78
**) ' nihil ipsa nec auras nec sonitus memor] haec est antiqua lectio.
namqne apnd maiores trahebatur interdnm a Graeco genetivus sin^-
laris. hinc est et paterfamilias et materfamilias, qnae duo tantum no-
roina remanserunt. nam nec htdus auras dicimus nec huiua custodias
secundum Sallustium, qni ait castella custodias thesaurorum pro custodiae,
ita enim etiam Asper intelligit, licet alii custodias accusativum velint'

9*

132 PROLEGOMBNA.

In distinguendo textu sobrlo ac simplici usus est iudicio:
recte distinxit in ge. II 324 Were tument terrae', ut subiectum
esset ierrae, item Aen. IIII 178, de quo loco in Cornuti studiis
adumbrandis dixi, comprehendit ira inritaia deorum, curque
Terra, Famae parens, irata deis dicta esset exposuit (schol. Veron.).
Scite coniungi voluit Aen. IX 30 ^altus per tacitum Ganges^
cum aliis ^surgens per tacitum' potius placuerit; pulcherrime
incidit orationem Aen. XI 359 post *cedat', ut subsequentia
Mus propriam' penderent a verbo ^remittat'. Et Arusianus
Messus qui p. 249 L. laudavit ^veniamque oremus ab ipso: ce-
dat' eandem secutus est rationem. De distinguenda oratione
etiam Aen. X 567 dubitabatur, ubi Asprum, qui iffnem oribus
pectoribusque Aegaeonis ardentem animae ex ferocia calorem recte
interpretatus sit (Serv.), manifestum est pausam fecisse post verbum
arsisse , nec ignem lovis, sed ftUmina lovis coniunxisse. Itaque
admodum probabile videtur, adnotationem ad hunc versum, quae
in schedis Veronensibus cxtat, quaeque in hac ipsa quaestione
versatur, non ex Hateriani, ut Maius suspicatus est, sed ut aliae
sat multae ex Aspri commentario desumptam esse. In qua cum
laudetur Aen. I 42 ^ipsa lovis rapidum iaculata e navibus ignem',
videndum num etiam quae de lovis fulmine apud Servium do-
centur ex eodem fonte hausta sint. Addenda quae Macrobius
V 22, 8 habet de eodem loco. His omnibus autem locis Aspri
distinctio recepta est in librum Mediceum.

Sed idem ilie sanis locis sanum et ipse sensum praestans
grammaticus in corrupto versiculo Aen. IX 403 malebat credere
^adfectata structura' quarto loco positam esse particulam *et'
(idque persuasit Prisciano) quam sordes emendando abstergere.
Cumquc exempiis utatur Aen. II 369 et VI 254, dicimus eundem
illic pavorque pro eo quod in nostris libris omnibus est pavor
legisse pravam scilicet metri causa coniecturam secutum.

Transimus ad eam commentariorum partem, quae ad inter-
preiaiionem maxime spectabat; eamque praevaluisse ita ut col-
lectis diligenter ceterorum intek-pretum opinionibus maxime ut
intellegerentur carmina curaret, Bergkius ephem. antiquitt. 1845
p. 118 ex Hieronjmi apol. c. Rufin. 495 et Augustini de util.
cred. c. 17 elTecit. Exposuit igitur de vocabulis sinum (schol.
Veron. ad ecl. VII 33 coll. Servio, Prisciano 714 Nonio 547, 18)
soiium (Serv. Aen. VII 169) cruor (schol. Veron. Aen. VIII 106

FBOLEGOMENA. 133

coli. Serv.) torrens et montantm flumen (schol. Veron. Aen. U
305 coil. Serv. et Aspri quaest. p. 112, 11 K.) sublusiri (schol.
Veron. Aen. IX 373 coU. Serv.) quianam (v. supra) ita ut vim ct
usum et originem docte iliustraret. Minus probandum quod Aen. IX
418 per tempus utrumque idem esse voluit quod inter (Serv.,
qui ad alios quoque locos IIII 56. 663 VII 30 VIII 107 IX
556 eandem rationem adhibuit). Simpiicius explicavit quo munere
locutionem ge. UU 520 (Plnlarg.) ^ob quam rem'; ^non nullius^
non lens numinis iram interpretatus est ge. IIII 453 (Philarg.).
lilo.versu ^semiputata tibi frondosa vitis in uimo est' eci. II 69,
in quo exultavit veterum commentatorum quorundam perversitas,
rectissime sensit nihil lusi neglegentiam reprehendi, ^quia statim
posl vindemiam putant vites' (Philarg. coii. Serv.).

Nec transiit explicando vel faciiiora: geminas acies de ocuiis
dici (Serv. Aen. VI 789 cf. ad II 30) adnotavit, inprudens Aen.
IX 386 quo spectaret quaesivit (schoi. Veron. coli. Serv.); ex
tribus quas proposuit verbi sedebat Aen. IX 4 notionibus elegit
aptissimam eamque simplicissimam (Servius: cf. idem ad I 56 et
Nonius p. 404, 21) ; bene dixisse poetam ge. IIII 238 animasque
in vulnere ponunt^ non in vuinera aut in vulnuS demonstravit,
quamquam verba ipsa grammatici in scholiis Bernensibus admo-
dum turbata sunt.

Verum et reconditiora ex Graecorum poesi repetens cur et
quo auctore nomina mille Furiae tribuantur Aen. VII 337 do*
cuit (Serv.). Ingeniosius quam verius comparata Enniana meta-
phora ^succincti corda machaeris' Pandarum et Bitian armatos
ferro (Acn. IX 678) intellexit 'ferrea corda habentes': fortasse
quia proprie accepta nescio quid languere sensit poetae verba.

Subtili atque eleganti sensu artem poetae indagans animad-
vertil nec Aliecto nec Cupidinem nec Mercurium, ubi iussa festi-
nent, verbis respondere ei qui iusserat (schol. Veron. Aen. VJI
341 coli. Servio ad I 689), adversus Cornutum autem defendens
Aen. UI 691 vei ab Aenea hoste infelicem Vlixem non indecore,
sed magnifico et vere humano animo dici docuit (schoi. Veron.
coil. Serv.).

Idem tamen merito vituperavit poetam, qui Achillis in Ly-
caonem peremptum insultationem imitans Tarquiti corpus in
campo iacens flumine mersum iri sine ratione praedix^rit, cum
apud Homerum Lycaon et fugisset ex flumine (O 35) et jnorluus

134 PROLEGOMENA.

ab Achille eodem reiectus esset (120)» ut merito de hoc AchiUes
dicere posset ivzavd^ot vvv xBt6o (isz* l%9v6iv et paulo post:
2]xd(iav8Qog ot^st divriBug (schol. Veron. Aeo. X;559). Videtur
autem Asper, cum hunc locum tractaret, etiam alia exempla attulisse,
ubi *dum nimio studio Vergilius ad Homerum trahitur» neque
temporis neque ioci curam' habere videretur. Ac fortasse eadem
attulit quae Macrobius Sat. V 13, 34 sqq., qui *ignoscenda' ait
Ualia Vergilio, qui studii circa Homerum nimietate excedit mo-
dum' (§ 40). Prorsus enim simili inportunitate flammam,
quam inter hostimn caedes Diomedi pugnanti ex galea et sputo
Minerva apud Homerum incendit, Vergilius non modo dimicanti
Turno IX 732, sed etiam^ante liellum in armis incedenti VU 785
et Aeneae tribuit armis dona Volcani mirautis VIU 620 et in
navi redeuntis ab Euandro X 270. Commemorat praeterea Ma-
crobius insertos non suo loco X 101 Homeri de loquentis lovis
maiestate versus et fata ad illius exemplum Iliadis (X 209) in
lancibus inposita (Aen. XII 725), quamvis periturum esse Tur-
num iam antea praedixisset luno v. 149 ; et de hoc quidem loco
quaesitum esse Servii quoque cognoscitur adnotatione.

Neque historiam neglexit Asper. Mezentius quidem cur con-
iemptor deorum dicatur minus recte videtur expediisse: refellitur
enim apud Macrobium III 5, 9 allato ex Catonis Originibus loco,
quem V^rgilio in mente fuisse sane probabile est. Sed idem ex
fonte illo hausit de Tyrrho pastore notitiam*), id quod fugit
Henricum lordan, qui prolegom. p. XXVIII minus circumspecte
Niebuhrii de Servii ad Aen. VI 760 testimonio iudicium videtur
amplexus esse. Verum est, non integra haec, quae in nostris
scholiis leguntur ^Aeneas, ut Cato dicit, simulac venit ad Italiam,
Laviniam accepit uxorem, propter quod Turnus iratus tam in La-
tinum quam in Aeneam bella suscepit a Mezentio impetratis au-
xiliis' recte ad Catonem posse referrl, sed resectis, quae e Ver-
gilio a commentatore inportune addita sunt *propter quod . . .
auxiliis' quidni de Lavinia Aeneae uxore illum quoque tradidisse
putabimus ? Nam sequentia, quae ex adnotatione ad UII 620 re-

petuntur, *primo bello periit Latinus, secundo pariter Turnus et

> ^

*) Schol. Veron. Aen. VII 485: 'Asp. nomen Tyrrtd ab historicis
trazit. Tyrrhum enim aiont fnisse pastorem, aput qnem L(avinta) deli-
tuit tum qum ABcanium timens fngit in silvas. hic Latini yilicus
traditur fuisse.'

P£OL£G0Bt£NA. 135

«

Aeneas; postea Mezenlium interemit Ascanius et Laurolavinium
tenuit' manifesto Catonis sunt (cf. iibri Originum primi fr. 10
et 11). Subsequentia vero ^cuius Lavinia timens insidias gra-
vida confugit ad silvas et latuit in casa pastoris Tyrrhi', quae
vides prorsus cum Aspri conspirare adnotatione *ab historicis'
tractum Tyrrhl nomen adfirmantis, quo mdgis probabile esl
auctore narrari quam eodem, cuius supra excerpta est historia,
Gatone? Cuius ex narratione sumpta haec quoque frustula Asper
commentario suo, quo hic maxime Servium usum esse non inepte
suspicabimur, inseruisse videtur; excipiunt enim quae supra de-
scripsimus * et illic enixa est Silvium. sed cum Ascanius flagraret
invidia, evocavit novercam et ei concessit Laurolavinium, sibi vero
Albam constituit (cf. fr. Catonis 13), qui quoniam sine liberis
periit, Silvio, qui et ipse Ascanius dictus est, suum reliquit im-
perium .... postea Albani omnes reges Silvii dicti sunt ab
huius nomine.'

QuaesiviC porro de Potitiis et Pinariis, curque Hercuiei
sacri custos Aen. Vlll 270 praedicetur Pinaria domus causam non
saltem inept^m excogitavit (Macrobius Sat. III 6, 13 coll. Serv.
ad 1. 1.). De Gt/a quid ad Aen. XII 460 adnotaverit, ex schedarum
Veronensium laciniis erui iam non potest.

Geographiae doctum exhibent quae de Anienis fluvii nomine
et situ nec non de Hemicis saxis (schol. Veron. Aen. VII 683
supplendum ex Servio), de Camerina (schol. Veron. Aen. III 701
coll. Serv.), de pictis denique Agqthyrsis (schol. Veron. Aen. UII
146 et Serv. cf. eosdem ad ge. II 115) exposuit; cumque certum
sit eum de Hernicis et Anagnia locum Aen. VU 683 commenta-
tum esse, non nimis iuprobabile videtur, eruditissimam de nudis
laevum pedem Hernicis (vi 689) quaestionem vel Macrobium Sat.
V 18, 13 — 21 vel auctorem eius Servium ex Aspri excerpsisse
commentario.

Denique quot mundi elementa slatuisset Vergilius coUatis simili-
bus locis et Homeri auctoritate firmatis ad Aen. VI 724 exposuit
(Probus ad ecl. VI 31 p. 15, 18. 19, 9 K. coll. Serv.), cuius
sanae ac simplici sententiae quod copiosa, sed ea paulo argutiore
disputatione adversatus est Probus, quanti faceret interpretis, quem
ipse proxime subsecutus est, iudicium et doctrinam satis significavit.

^Qttaestionum Vergilianarum* fragmenta Parisina ab H. Keilio
ex codice saeculum sextum superante (cf. praef. p. XV) edita

136 PROLEG03CENA.

tenuissima ex grammatict co()iis excerpta sunt, recte tamen ad
nostrum referri evincunt haec: p; 113, 8 ^plurale contra ponit
pro singulari . . . Euryalus faleras Rhamnetis e. q. s. (Aen. IX
359 sqq.) Rutulos posuit pro Rutulorum rege% quae conspirant
cum schol. Veron. ad Aen. IX 363 ^Asp. et hoc obsciirum, sed
hoc modo fiei lucidum: primum Rutulos accipere debemus Rha-
mnetem solum' e. q. s. Nam ceteris quos attulit Keiiius locis
nihil eflicitur. Ergo comparatis diligenter singulis totius tractalus
notationibus cum scholiis ceterorumque grammaticorum praeceptis
etiam uberiores sive ^ quaestionum ' sive commentariorum Aspri
reliquias licebit expiscari.

Quae in scholiis Bernensibus ad ge. IIII 238 Aspri auctori-
tate praecipiuntur; ex arte multo recentiore, quae apud Putschium
p. 1725 sqq. extat, non ex commcntario grammatici nostri negle-
gentissime excerpta esse demonstrabit emendabitque Hermannus
Hagen Bernensis, olim alumnus meus, quem spes est iterum post
Muellerum editurum esse commenta illa.

Nobilissimus omnium quotquot Vergilii carminibus operam
dederunt grammaticorum fuit M. Valerius Probus Berytius, de
cuius vita et studiis Suetonius de ill. gr. c. 24 memoriam ser-
vavit. Vixisse Domitiano imperatore, cum Martialis epigramma
III 2 (v. 12) scripsit, mortuum esse antequam Suetonius libelium
illum composuit, amicosque eius Gellium etiam medio saeculo p*
Chr. n. altero vidisse monuit Alexander Riese (de commentario
Vergiliano qui Probi dicitur p. 10).

Primum ut videamus qualem Vergilii textum Probus consti-
tuerit, certa hoc nomine testimonia perlustranda sunt haece.
Atque optimis quibusque codicibus eum usum esse cum per se
recte conicias tum georgicon primum certe librum manu ipsius
poetae correctum se legisse ipse apud Geliium XIH 21, 4 adOr-
mat. In quo quod repperit ^urbisne' ex nostris codicibus [MPRybc)
praebent PRy, Cumque non minus confidenter ibidem de scrip-
turis urbes Aen. IH 106, turritn Aen. H 460 et securim Aen. II
224 adseral, his quoque locis optimae fidei exemplar videtur in-
spexisse. Extat autem urbes et securim in nostris libris omni-
bus; turrim, quod Priscianus quoque, usus ille fortasse Probi

PROLEOOHENA. 137

copiis, comprobavit, in nostris MPydbc extat, contra iurrem, quod
in F legere mihi visus sum, Charisius nescio utrum sua an cuius
alius grammatici auctoritate tueatur. Si autem probabiiis est
Kretzschmeri suspicio, totum hoc Gellii caput ex ipsis Probi com-
mentariis sumptum esse, habemus eiusdem testimonia gravissima
ctiam de his scripturis: tres Aen. X 350, tris 351, haec Aen. II
554, guem I 241. Nec dilTerunt nostri libri nisi de primo horum
iocorum, ubi cum tres quod verum esse adflrmatur Pylb prae-
beant, tris ad sequentis versus exemplum MBc praeferunt. Sed
multo etiam lalius ipsum quod Geliius laudat praeceptum Probi
valet, aurem potissimum in ambiguis vocabulorum terminationibus
interrogandam nec grammaticorum ^finitiones illas perrancidas
atque fetutinas ' curandas esse, quales Charisio p. 129 et 137 K.
teste Aelius Stilo Varro Plinius Asper denique excogitaverunt.
Nec Priscianus VII 83 sqq. constantem de accusativi pluralis in
is aut es terminatione normam constituere ausus utra in quoque
vocabulo ^frequenter' vel ^raro' usurpetur enotare satis habuit:
quodsi in hoc quoque capite ut alias Probum secutus est, huius
testimonio sat multorum locorum scriptura confirmatur, scilicet ge.
III 450 pinguis, IIII 61 duicis, Aen. I 168 Iin 29 V 247 navis,
IIII 34 manis, III 203 tris, XI 48 acris, IX 60 imbns, XU 418
saiubris, IIII 226 ceieris, ge. II 175 fontis, Aen. VI 540 partis,
II 20 ingentis, IIII 57 bidentis, ge. IIII 161 tenacis, I 89 plures.
Ceterum hanc Probi legem ipse secutus sum ubi in diversas
partes discesserunt librarii, quamquam intcr barbaros natus non
Is sum qui in his minutiis ipsam ubique poetae manum me re-
stituisse confidam. Testimonia de singulorum vocabuiorum formis
ita composui , ut qui accuratius rimari volet materiam satis
promptam habeat.

Quoniam autem certum est ipsius Vergilii librum in georgi-
con primo saltem libro a Probo adhibitum esse, non duhito quin
eundem Gellius ibi quoque intellexerit , ubi (IX 14, 7) facile se
credere adfirmat * his qui scripserunt idiographum librum Vergilii
se inspexisse', in quo ita scriptum sit (ge. I 208) lihra dies
somnique pares ubi fecerit horas, id est diei somnique. Dignum
enim totum illud Gellii caput IX 14 vel Caeseilii Vindicis quem
laudat lectionum antiquarum vel Berytii nostri commentariis, quam-
quam de Hygino quoque cogitari potest. Sed in textum recipere
nolui genetivum illum dies quamvis venerando testimonio firma-

138 PBOLEGOMENA.

ium, quia causam dispicere non poteram cur duplicare sibilantem
iitteram quam Caesarem et Sallustium secutus die forma iucun*
diore uti maluerit poeta.

Ad ortliographiam vel orthoepeiam spectat, quod fvmat Aen.
fll 3 circumflexa ultima syllaba scribi vel pronuntiari iussit» sci-
licet ut perfectum tempus agnosceretur et quem Claudius Sacer-
dos 189 notavit soloecismus [cecidU et fumai) vitaretur; reditque
eadem ratio, quam merito non procedere monuit Servius, in
Donati ad Ter. adelph. III 3, 11 commentario.

Troiam, Graios et Aiacem per unum i scribi vetuisse fertur
a Servio ad Aen. I 1. Ciceroni haec ratio placuerat, qui gemi-
nata f scribebat aiio Maiia (Quintilianus I 4^ 11) Aiic^ Troiia
(Velius Longus 2219) ; Caesari vero etiam tripiici genetivus Pompeiii,
si Prisclano p. 545 vel quam laudat Victoris arti grammaticae de syl-
labis fldes. Ac solitos antiquos maiius peiius eiius pronuntiare et
in vetustissimis scripturis inveniri eiius Pompeiius Vulteiius Gaiius
idem et 1. 1. et VII 19 testatur. Sed is cum * omnes qui de lit-
teris curiosius scripserunt' id afOrmare dicat p. 739, ipsa vetus-
tatis monumenta non inspexisse videtur (cf. Lachmannus ad Lucr.
VI 424), nec in toto iuscriptionum Latinarum antiquissimarum
volumine, h. e. usqne ad Caesaris mortem ullum scripturae illius
exemplum praeter eIvS, quod duobus locis extat, hodie invenitur.
Itaque non publico usu receptum quod grammatici illius aevi
excogitaverant. Sed ex posteriore sane tempore geminatae /
quamvis pauca exempla Pompeiia Opetreiia Sabineiius, plura lon-
gae quae duplicis vice quodammodo fungitur coUegerunt Ilueb-
nerus quaestt. onomat. 26 sq. et Guil. Schmitz in comm. de I
geminata et de I longa (Duren 1860) : cf. mus. Rhen. XVIII
144 sq.

Non igitur novicia, sed satis antiqua doctrina est, quam non
est cur dubitemus Berytium grammaticum sua auctoritate com-
probasse, nec eam intra tria illa nomina coercuisse putandus est.
Itaque Probi nostri manum agnosco, ubicumque in libris nostris
duplex i legitur. Extat Troiius et Troiiae in F, Grait in FPRy,
Graiis in P, ieiiunea^ quo exemplo Terentianus Maurus 619
utitur, in P.

Porro ut Marius Victorinus p. 2477 testatur esse qui
^Troiiaque nunc stares' Aen. 1156 ut ^ proiV^cr/ fluvio penitusque
inlnubila fugif' XII 256 scribi iubeant, proiice in B et superiicit et

PBOLEQOMENA. 139

reiicit et coiiciuni in P exaratum est (vide ind. gramED.). Valde
igitur probabile, quod dubitanter Kretzschmerus p. 90 coniecit,
Gellii IIU 17 caput, ubi iniice Aen. VI 366 et svbiicH ge. II 19
et obiicibus ge. II 480 et scribendum et legendum praecipitur,
totum Probi esse vel saltem a Sulpicio ApoUinari ex huius com*
mentariis excerptum.

Sed non credo Lerschio ephem. antiq. 1840 p. 111 et Riesio
(de comm. Verg. qui M. Valeri Probi dicitur p. 11) et H. Keilio
gramm. Latt. voi. lUI praef. XXV adfirmantibus Berytium ui suo
exemplari ge. I 277 orchus legisse, ubi ipsam poetae manum
Horctis servatam in P Celsus georgicon commentator clarissimus
vindiravit: immo siquidem ad Osanni de artigrapho iuniore con*
iecturam (Symbol. II 269 sqq.) iam profugere non licet (cf. H.
Keilius in symbola philoll. Bonn. p. 93 sqq.), aspirationis notam
supra vocem illam in Probi exemplari positam, sc. ut horcus
legeretur, falso interpretatum esse statuerim qui praeceptum iliud
de tribus vocabulis aspiratis Murcho pulcher orchus' in Catho-
licis quae inscribuntur Probi (p. 10, 22. 14, 33. 22, 27. 38,
28 K. coll. praef. p. XXV et in symbola 97) propagavit. Et
Horcus video Suringarum quoque hist. crit. scholl. Latt U 18 ad
Probi auctoritatem referre.

Quomodo distinxerii Probus textum, unicum extat Servii
testimonium de Aen. X 173, ubi irecentos subdistingui hypostigme
(cf. Marius Victorinus p. 1942 P.) voluit, ut sequentibus iunge-
retur insula, sic quidem:

sescentos illi dederat Pupulonia maler
expertos belli iiivenes» ast llva trcccntos,
insula Inexhaustis Chalybum generosa melallis.

Nam alios cum antecedentibus insvla iungere maluisse Medicei
exemplo demonstratur, ubi post vocem iilam distinguitur.

De emendaio textu haec tradita sunt. Recte commendavit
Aen. XII 605 antiquam et veram lectionem ^floros . . . crinis',
quae in nostris libris tantum non omnibus recentiore flavos ex-
pfllsa est. Nam quod in Leidensi m. pr. et in Menteliano pr.
floros scriptum fuisse Heinsius coniecit certum non est num*an-
tiqua ^emoria traditum an ex Servio correctum sit. Quamquam
memorabiie, praeclarae emendationis, qua Aen. VII 773 Aescula-
pium medicum, qui ^Phoebi potentibus herbis% ut XII 402

140 PROLEGOICENA.

lapyx, ab inferis Virbiuin rcvocavit, Probus Phoehigenam fecit,
unicum vestigium eiusdem Menteliani scriptura phoenigneam ser-
vari, cum ceteri omnes ad Poenigenam vel simiiia delapsi sint.
Sed hoc ille num in suo libro legerit an coniectura feiicissima
adsecutus sit nescimus.

Traditam memoriam duobus etiam exemplis videtur tuitus
esse, ita quidem ut paulo reconditiores locutiones comparatis
similibus locis illustraret. Nam et Aen. X 30B vadi dorso*)
collato ge. III 436 ^dorso nemoris' et Aen. I 441 laetissimus
unibrae slructuram Sallustii hist. II 91 D. auctoritate defendit,
cumque idem exemplum ad XI 338 laudet Servius Danielis,
fortasse hic quoque Probus ipse duplicem genetivum Margus
opum et linguae melior' legerat. Et restant haruro quidem lec-
tionum etiam in nostris libris indicia: VADI enim priore manu
in P exaratum erat, suprascripta demum S ceterorum codicum
VADIS elTecturo; item UMBRAE manu priore m F, ubi crasa ul-
tima littera quod vulgo traditur UMBRA relictum est; denique
LIN6VAE item priore manu in P extat, quod perfossa E littera
corrector in LINGVA, quod in reliquis est, mutavit.

Tertium vel quartum exemplum servatae antiqui libri fidei habeo,
quod Aen. XI 830 Probus arma relinquont probavit, quod nemo erit
qiii coniectura ex facillimis intellectu vel relinquens vel reliquit
scripturis factum contendat. Cum autem harum litterarum quae in

N

P extant RELIQVENS ultima in litura esse mihi visa sit, nescio
an hic quoque tenue saltem verae memoriae indicium Palatinus
praebeat. Atque in eodem libro etiam alius egregiae emendationis
insignibus aibis, quae sacerdotem Aen. X 539 decere sensit Pro-
bus, ipsa vestigia latere conieci, cum manu altera demum cete-
rorum codicum ARMIS in P quoque inlatum sit, olim vero in
RMI litterarum loco aliae tres fuerint. Item Probi auctoritatem
prior Palatini manus refert Aen. VIII 406, ubi legitur quod ille
^propter sensum xaxefiq^avov^ scilicet ausus est ^infusum gre-

*) Non putaveram de hac Probi scriptura dabitatnmm esse £. Haff>
mannnm iu ephem. gymn. Austr. 1865 p. 494, cui id tantum docuisse
Berytius grammaticus videtur, vadU et dorso iniquo unum idemque esse
idqne ipsum georgicon exemplo probari. Quod refutare serio non pos-
sum. Sufficit Gustavi Thilonis testimonium, qui in Parisino 7929, in
quo solo haec Probi notatio extat, legi narrat vadi^ non vadis.

PBOLEGOM£NA. 141

mio per membra soporem', non iit persuaderet ei certe gram-
matico unde sua Charisius et Diomedes el Ciaudius Sacerdos
transcripserunt, qui circuitus figuram decentem non corrumpi
senserunt tradita in ceteris exemplaribus scriptura infusus. Ac
nescio an pravo Cornuti exemplo, qui membrorum mentionem
minus cautam notaverat» seductus fuerit ut nodum quod aiunt
in scirpo quaereret.

Sed latuit acerrimum criticum haec ^caeli convexa per
auras^ Aen. Vli 543 manca esse et verbum flagitare, quae
ut Asper bis accepta praepositione ^per' interpretatus est.
Duplicem ipse memoriam Aen. I 44 repperisse videtur, ubi
pro his ^illum expirantem transfixo pectore flammas' et ^iem-
pare' legisse traditur, quod non collato tantum Aen. IX 588
Miquefacto tempora plumbo difGdit', sed picturae, quae in templo
Ardeati extabat, exemplo confirmavit.

Ambiguum eius de aliis quoque locis erat iudicium. Nam si recte
corruptaro Servii adnotationem emendavi^), Aen. XI 566 in his ^gra-
mineo donum Triviae de caespite vellit' aut pro campo caespitem
dictum aut cortice corrigendum esse statuit, ut ^libro et silvestri
subere clausam ' puellam v. 554 legimus. Displicuit eidem quamvis
immerito Aen. V 432 ^aeger anhelitus', qui Entelli senis membris
quidem et mole valentis, sed cui tamen ^tarda trementi genua
labant' artus vastos quatere narralur, commodius idem quadrare
visus ad fcssos Turni artus, cui non ^respirare potestas' Aen. IX
814; et cum consuetudinem Vergilianam similia mutandi observa-
verit, fortasse in quinto libro acer praestare iudicavit. Alii
conti*a iuveni aegrum anhelitum minus quam seni convenire sen-
tienles in nono potius hanc emendationem admittere volebant
(Servius Aen. IX 814). Mihi quidem neulro loco quidquam esse
vituperandum videtur.

Aen. VI 177 dubito utrum de verbis quoque an de sola
sententia *requirendum adhuc esse' dixerit. Differunt enini
libri scripturis sepulchro et sepulchri, quarum illa cum in
Py ei a manu priore ni fallor in b extet, a Probo fortasse
proposita est. Nam ut rite sepeliretur vel conderetur sepul-

*) ^Probus: ftUt corttce atit cesptte pro caiii^^o, sciTicet quod cespes
gleba BiW* In rarisino 7929, qui solus hulus loci testis est, cespite pro
cortice legi docuit G. Thilo, et apud Lionem cespito editum.

142 PROLEGOMENA.

chro Miseoi corpus Sibyila v.- 152 praeceperat , quod post-
quam ingenti pyrae (214 sqq.) inpositum et crematum est, ^in-
genti mole sepulchrum' Aeneas v. 232 favillae ^inponit'. Ergo
et pyrae et sepulchro materies congerenda erat, sed neutrum iam
V. 178 educere putandi sunt sodi, sed caedendis scindendis por-
tandis arboribus certare ut colligatur, unde rogus primum et
deinde quae sepulcbro sit ara ad caelum erigalur. Sed veteres
commentatores dubii haeserunt, utrum de rogo an de sepulchro a
Vergilio usurpata esset ara, cumque ante combustum corpus
sepulchrum extrui prorsus inauditum esset, difficilior etiam ora
sepulchri quam congesta sepulchro ara videri poterat. Itaque Probum
putavcrim hoc proposuisse, sed ut de arae signiflcatione etiam
accuratius requirendum censeret. At qui ante editos eius com-
mentarios Vergiiium imitati sunt poetae Silius Italicus et Valerius
Flaccus suorum exemplarium fldem sequi non dubitaverunt.
Quorum ille prorsus similia liaec XV 387 sq. ausus est ^alta
sepulcri protinus extruitur caeloque educitur ara', quibus ipse
rogus describitur, hic autem aliquanto prudentius ni fallor haec
V 10 ponere satis habuit: ^robora caedunt pars silvis portant-
que arae'. Ceterum cf. I. Grimm opusc. II 233.

Interpolatos versus Berytium Aristarchum notavisse etsi veri
simile, tamen testimonio firmatur nullo. Id tamen duobus exem-
plis certum est, eum adnotavisse, qui versus vel salvo sensu
possent omitti vel adeo melius et prudentius futurum fuisset si
omitterentur a poeta. Nam inteUexit praesagium Aen. I 21 sq.
iam antecedentibus 19 sq. contineri*), et laetam puppium a nautis
coronatarum imaginem ex ge. I 304 repetitam minus commode
in tristi Didonis oratione (Aen. IIII 418) inseri**), quamquam
augeri acerbitatem ipso illo versiculo alii senserunt. De relictis
in fine quinti libri duobus versibus, quos in sexti initio Tuccam
et Varium posuisse Servius narrat, supra dixi.

Crisin praeterea exercebat vituperando poeta. Quo in genere
inprimis memorabilis disputatio est, qua apud Gellium IX 9, 12 sqq.
Homericorum versuum de Nausicaa £ 102 sqq. venustatem demon-

*) Servins: ^ in Probo adpnncti snnt: et adnotandnm, hi duo si exi-
mantur, nihilominns sensns integer erit. '

'**) Servins Aen. IIII 418: 'Probus sane sic adnotavit: si hnnc ver-
Bum omitterety melius fecisset.'

PROLEQOMENA. 143

strat corruptam esse a Vergilio, qui Dianae imaginem in Aen. I
498 sqq. ad Didonem transtulerit. Luculento enim exemplo est
quam eieganti et acri iudicio quid pulcrum et verum esset per*
senserit. Nec quidquam contra valent quae apud Servium ad
refutanda illius crimina proferuntur.

^Audisse' se illa ^ex^discipulis Valerii Probi' Gellius adfir-
mat, *solitum'que doctum hominem talia ^dicere'; nec inprobablle
est horis postmeridianis , quibus *unum et alterum vel cum plu-
rimos tres aut quattuor admiltere solebat cubansque inter longos
ac 'volgares sermones legere quaedam' (Sueton. de gramm. 24),
velut Annianum poetam et haec ex praeceptoris ore excipere po-
tuisse et quod idem in libro noctium VI (VII) cap. 7 testatur ^se
audiente Probum grammaticum' legisse ex Plauti Cistellaria (cf.
Geli. I 15, 18 III 1. 5 Xlll 21). Quae Kretzschmeri (de Gellii
fontt. p. 91) coniectura sequenti capite (IX 10) confirmatur, ubi
idem Annianus de Vergilianis versibus Aen. VIII 404 — 406 contra
Annaeum Cornutum disputat. Quos cum Probum et ipsum ad-
notavisse certum sit eis quae supra protuli, nescio an hic quoque
Anniani auctor Probus fuerit.

Sed quaeri saltem licebit, num forte in commentariis quoque
ut bunc ex Aen. VIII 404 sqq. ita illum ex I 498 sqq. locum
tetigisrit, et num forte initio capitis (IX 9) Gellius, ubi ipse cum
Theocriti exemplis confert bucolicon versus III 64 sq. et IX 23
— 25, ex eodem, ut solet, fonte hauserit.

Restant alia quibus artem poetae Probum severo iudicio per-
scrutatum esse evincitur haec. Parum veri simiiia (anid^avov
xkda^a) esse iudicavit quae Aen. XI 554 sqq. de Camilla super
fluvium olim a patre vibrala narrantur (Serv.). Nec illud criticum
fugisse putaverim^ quod supra tetigimus, non satis explicavisse
Vergilium Aen. IX 367 sqq.» quid sibi vellenl ^praemissi equites
e/urbe Latina', quos nec missos a Turno nec quo consilio vel unde
vel quo missi sint umquam legitur. Nam quod schol. Veronensis
p. 101, 3 K. ^hoc loco adnotant' inquit ^Probus et Sulpicius
contrarium illi esse: saepsit se teclis rerumque reliquit habenas'
(VII 600) *), consentaneum est Probum idem in suo libro legisse,
quod in omnibus bonis dici extare Servius Parisiensis testatur:

*) Quae antecednnt ^alio loco ostendit iltos a Turno missos' bic
BHpplenda snnt: 'nullo alio loco' e. q. s.

144 FBOLEGOMENA.

'Turoo regis responsa ferebant', eiusque loco posuisse quod
hodie in omnibus exemplaribus manu scriptis circumfertur ^Turno
regi* e. q. s.

^Salsus sudor^, q;m Palladii rapti per artus in castris Graecis
fluxisse fertur Aen. II 173, non displicuisset fortasse critico (Serv.
et schoi. Veron.), si meminisset Sinonem mendacissimum et in-
pudentissimum hominem taiia tam putida fingere.

Dubito num ad Aen. P'I 359 insolentiam figurae, qua hau-
riri vox dicitur, notaverit: certe qui primus ausus est taiem
translationem, feiicissime ausus est. Sed videtur pleonasmum
grammaticus observavisse, quo auribus vox hauriri dicitur, quasi
id alio quoque modo fieri posset*). Idem enim Servius ad I
208 et 614 animadvertit; nec vitium esse, sed afOrmationis gratia
supervacuum addi Quinlilianus VIII 3, 54 docet similemque Probi
de hoc loco sententiam fuisse putaverim, cuius vel in Donati ad Ter.
hec. III 3, 3 adnotatione levis umbra redire videtur. Sed frustra, ni
fallor, quaesivit de vocis pristinus usu quodam singulari, quo idem
valere ac prior Aen. VI 473 visa est**): nam eodem iure idem
de anticus vocabuli notione quaerere poterat. Ut enim illic pri-
stinus sic IIII 458 anticus Didonis coniunx Sychaeus appellatur,
nec omnino conidx eius Aeneas revera habendus, qui non ^con-
iugis umquam praetendit taedas aut haec in foedera venit' (IIII
338). Item levius, quod quaesivit quid esset iungimus hospitio
dextras Aen. III 83, dubitans, quantum ex Servio discitur, utrum
ablativus an dativus esset hospitio, sed ut hunc fortasse prae-
ferret ***).

His accedunt alia quae non tam ad notanda quam ad ex-
plicanda verba spectant. Defendit enim quod ecl. VI 76 legitur
vexasse rates ut non per xaneCvGi6LV sed propria verbi vi dictum :
defendit autem, nisi faliit conieclura, contra Cornutum, qui cum

*] Ergo supplendum Servii Bcholion sic: ^his auribns hausi, accepi.
et est pleonasmos. haurit enim pro percipi ponebant veteres ; et ideo
qua potissimum parte sensus percipiant adiungunt ut XII 26 et 661.
Probus enim ait: nemo haurit vocem nisi auribus^. In quibus addidi
duo ultima vocabnla.

**) Servius: ' pristinus prior, quod difficile invenitur. nam de hoc
sermone quaerit et Probns et alii. '

***) Servius: Micet Probus quaerat quid sit iungimus hospitio dexlras,
iamen septimus casus est, i. e. iure hospitalitatis.'

PROLEGOMENA. 145

apud Gellium II 6 eisdem fere verbis refutetur, non nimis audax
suspicio erit, hunc quoque Probi commentarium non nominato
ut alias auctore excerpsisse, et a familiari quodam Probi Gellium
sua accepisse Krelzschmerus quoque p. 92 slatuit. Id vero qui
probaverit, eliam iliud concedet, reliquam apud eundem de in-
laudati ge. III 5 et de squalentem Aen. X 314 vocabulorum usu
contra Cornutum disputationem eidem Probo nostro deberi.

Altaria libant Aen. Xll 174 duplici modo aut supplenda
praepositione in aut ut libamina inteilegerentur altaria explicavit*).
His adducor ut etiam in scholio Veronensi ad Aen. V 93 (p. 94,
25 K.) hoc ^altaria limina, ut paterisque libant' e. q. s. libarnina
pro limina corrigam, Probum autem haec quoque ' depasta altaria
liquit' post pateras et pocula et dapes v. 91 sq. commemorata
de vino coniciam interpretatum esse. At de ecl. VIII 105 quid
statuerit ex mutila scholiastae notatione elicere non ausim.

Aspri dubitationem de ^subiustri noctis umbra' (Aen. IX 373)
solvil aptissimo Horatii exemplo carm. III 27, 31 allato (schol.
Veron.), quo Servius quoque non norainato Probo utitur.

Ad Arislarchi exemplum (cf. Lehrsii de Arist. diss. III c. 1)
quaesivit qua mente dixisset poeta ^animos aequabit Olympo^ Aen.
VI 782: utrum ut Homerus montem Macedoniae an ut ipse alias
(1 374 X 1) caelum intellexisset*'^). Nam certe multum aberat
ab eorum securitate, qui utrumque perinde haberent et Olympum
quasi oAoi/ Xa(inQ6v vel oXoXafLTC^ ineptissime interpretarentur
(cf. Siirvius ad II 779 IIH 268 X 1).

Philosophiam tetigit illustrando versiculo ^opater, o hominum
rerumque aeterna potestas' (Aen. X 18), nec dubito quin Servius
copiosae disputationisf (qualem in ipso Probi commentario ad ecl.
VI 31 legiraus) summam tantum delibaverit.

*) Servius Parisinus (cf. G. Thilo mus. Khen. XV 147): 'Probus
nltnria idem [quod] in altaria dicit et pateris pro ex pateris. aut vinum
altaria intelligamus. ea enim, quae in altaria funduntur, altaria dici
Yoluit. '

**) Servius 'de hoc autem loco et Trogus et Probus quaerunt. '
Trogum Gutschmidius in ann. philoll. supplcm. II p. 192 coniecit initio
libri XXXXIII historiarum Philippicarum, ubi de urbis primordiis egit,
illum aequalis poetae locum laudavisse. Cuius copiis fortasse usus est
Probus: nam adhibetur Trogi auctoritas a Servio etiam ad Aen. III
108 et IIII 37 et a Philargyrio ad ge. IIII 387.

R1BBECK, PKOLRGOM. 10

146 PROLEGOHENA.

Ceteriim in rebus physicis allegoristarum sectam Probum
secutum fuisse Bergkius (annall. philoll. 1861 p. 332 sq.) ex
ipso eius ad ecl. VI 31 commenlario conclusit. Incertum relin-
quo qua fide Pomponius Sabinus qui dicitur ad ge. IIII 367 Pro-
bum eius opinionis meminisse dicat, qua unam omuia flumina
originem habere credebatur ; sed ab indole commentariorum illius
ne id quidem alienum fuisse recte statuit Alex. Riese 1. 1. p. 30
adn. Admodum dubia item emendatione Probo Ph. Wagnerus in
commentationis de lunio Philargyro particula altera p. 18 vindi-
cavit locutionis ^Siihonias hiemes' ecl. X 66 explicationem*).

Destituit tamen hominem litteratissimum eruditio in investi-
gando fabujae de Pane et Luna, quae ge. III 391 obiter innuitur,
auctore, quem Nicandrum fuisse Macrobium Sat. V 22, 9 fortasse
quem in VergUio illustrando sequi solet Servii nostro integrior
commentarius edocuit (cf. Philargyr. ad 1. I. et quae in Fleck-
eiseni annalibus a. 1863 p. 351 monui). Certe quod in eodem
capite Alexandri Aetoli versus ad Aen. XI 532 profert, eadem
quamquam mutilata et contracta etiam nunc apud Servium extant.
Ceterum discitur iilo exemplo, ne historicum quidem commen-
tandi genus Probum neglexisse. Etiam tempestatis signa quae
nocluae tribuuntur ad ge. I 403 enarfavit (Servii cod. Burman-
nianus G et schol. Bernens.).

Sed ut illud de orchus scriptura praeceptum negavi Berytii
esse, ita iniuriam faceret clarissimo commentatori, qui eum crederet
haec Uercentum adiciunt... qui Caerete domo, qui sunt Minionis in
arvis' (Aen. X 182) tironibus nostris indoctius ita interpretatum
esse, ut apud Servium traditur. Scilicet non vidit litterator ter-
centum viros intellegendos esse, quos Caeretani et ceteri Tusci
adiciunt, sed ^adiacere' hos et ^quasi iuxta esse' docebat au-
ditores 1

*) Schol. Bernens. ad 1. 1. * Sithonias pro scitho barharicas thracius.
Sithon mons Thraciae, yel Sithonias, id est Scithias a Scithonei Phjl-
lldis fratre. lunilius dicit' quae Wagnerus sic scribi iubet: 'Sithonias]
Probus: Sithonias, barbaricas, Thracias. Sithon mons Thraciae. vei
Scythonias, i. e. Seythias a Scythone, Phyllidis patre.' ^ Sed sanari illa
mihi videutur sic demum ordinatis membris: 'scithonias pro scythobar-
baricas, i. e. scjthias. vel sithonias, thracias. Sithon mons Thraciae,
a Sithone, Phjliidis patre.'

PROLEGOMENA. 147

Dirficillimum omnino dicere, quo in scripto Probi exposita
fuerint singula quaeque praecepta grammatica, quae cum Latiui
sermonis normam et consuetudinem universam spectent, exempiis
tamen praeter alia Vergilianis guoque illustrantur. Nam et di-
gressum scimus a difflciliorum poetae locorum interpretatione ad
quaestiones uberrimas et singularibus commentationibus, quarum
'multos admodum libros' se adquisivisse Gellius XV 30 praedicat,
silvaque observationum plurima de Latinae linguae usu . copiosis-
sime disseruisse. Velut ^de dubio perfecto' tractans, quo ex libro
et Gellium VI (VII) 9 sua formarum peposci pepugero aliarum
exempla hausisse consentiunt Mercklinus et Kretzschmerus, et
Diomedem Priscianumque plurima excerpsisse H. Keilius in praef.
ad Diom. p. LII statuit, etiam de verbi aio prosodia disseruit, cui
confirmandae ex Aen. I 142 versiculum adhibuit (Prisc. 906
cf. 875 P. Cathol. p. 35. 30 K. Diomedes 370 P. Keilius praef.
vol. IIII p. XXVI symbol. 97). Scripsit idem ^de dubiis generibus'
ita ut deppncntium quae nos dicimus verborum usum exquisita
doctrina illustraret. Admodum igitur probabile, quac apud Ser*
vium ad Aen. I 194 de pariior verbo traduntur ex hoc potissi-
mum fonte fluxisse. Nam et in Calholicis p. 36 P. (cf. Keilii
praef. p. XIX. XXVI symb. 97) hoc ipsum verbi ^partior' activa
significatione usurpati exemplum adfertur, nec inprobabilis Krelzsch-
meH p. 89 coniectura, Gellii XVIII 12 et Prisciani VIII 25 sqq.
et Nonii de verbis quae dicuntur deponentibus titulos sat multos
(et quidni totum caput septimum?) ex Valerii Probi horreis de-
sumpta esse. Ac si recte idem vir doctus p. 86 Gellii XV 13
(item ut Diomedis p. 400 sq. K. et Prisciani VIII 15 — 26) de
verbis communibus ad Probum rettulit, vix dubitandum quin in
hoc ipso libro potius quam in commentario Vergiliano eam ma-
teriam exhauserit, etsi fortasse ne illic quidem verba dignate Aen.
III 460 et venerata 475 silentio praetermisit. Idem sentio de
participio passus Aen. I 480 et II) 263 obvio, de quo si tam
copiosa disputatione egil qualem ex Gellio XV 15 Diomede p.
377, 21 K. Prisciano X 27 Nonio p. 370, 8 et 370, 20 Kretzsch-
merus p. 86 sq. (cui adsentitur Hertzius I. infra 1. p. 788) compilavit,
cerle in grammatico aliquo commentario, non ubi interpretis mu-
nere fungebatur, egisse putandus est (cf. Servius ad Aen. I 480).
Porro ^de inaequalitate consuetudinis' disserens (Charis. p. 189 P.)
quidni de AJlecto monoptoto (Aen. VII 324 Charis. p. 94 P. coll.

10*

148 PROLEGOMENA.

Serv. et de ult. syll. p. 229 K.) praecipere eaque fere addere poterat,
quae Charisius p. 47 de Dominum in o exeuntium varia decliuatione
congessit? ^De temporum conexione libellum' ipse Servius lau-
davit, ex quo intellegeretur haec ^fusos patiere labores' Aen. VI1421
propter compositum praeteriti temporis participium cum futuro
dura esse. Inde Diomedem sua ^de coniunctione temporum'
(p. 383 sqq. P.) excerpsisse Keilius vol. IUI praef. p. XIX et in
symbola philol. fionn. p. 94 sq. significavit.

Praeterea grammaticis Jibris vindicavit Keiiius praef. p. XIX
concessivi iuveris (Aen. X 33) explicationem collato Diomedis ^de
specie concessiva' capite p. 396 sq. K., infinitivum historicum
carpere in scholiis Bernensibus ad ge. IIII 134 notatum (cf. Phi-
largyr. et Diomedes p. 340 sq. K. , Keilius praef. p. XXII), et
ipsa Catholica p. 17, 2 K. propter genetivum insiaris laudari
statuit apud Servium ad Aen. II 15. Minus certum eodem auc-
tore, utrum ex eodem Cathoiicon loco an ex commentario Vergi-
liano petita sint ad Aen. VI 866 adnotata*}.

Quae omnia licel definiri nequeat in quo potissimum libro
prolata sint, certe quid singulis Vergilii locis a se tractatis legerit
Berytius grammaticus gravissima praebent testimonia, quae ple-
nius olim colligi poterunt, postquam reliquiarum Valerii Probi
corpus eadem diligentia confectum erit, quali Suetonianae erudi-
tionis qiiae supersunt ReifTerscheidius reconcinnavit. Interim ad-
iutus eis, quae H. Keilius, Kretzschnierus, Mercklinus I. 1., M.
Ilertzius (in commentalione de Gellio et Nonio annalibus Fleck-
eiseni a. 1862 inserta p. 780 sqq.) sagaciter animadverterant,
extremis, ut aiunt, labris pauca quaedam, quae ad textum Ver-
gilii spectarent, delibavi.

Legisse igitur, ut ubi nostra lectio variat exempla afTeram,

Probum testari videtur Charisius ge. IIII 88 amho, Aen. I 30

Achilli, V 531 Acesten , Diomedes Aen. IIII 427 revelli, X 108

fuat, Priscianus ge. I 261 obtunsi, II 250 lentescit, 425 «w-

*) SerTius: 'instar, similitudo, et est nomen, quod non recipit prae-
positionem. ad insiar enim non dicimus, quod Probiis declaraV (sic Regin.
1674). Qnae, si vemm est quod Parisinus 7929 praebet ^derlifwt\ ad
illum CathoHcon locum certo refemntnr. Cf. Sery. ad Aen. II 15 'tn-
star nomen est indeclinabile, licet Probns insiaris decUnaverit. '

PKOLEGOMENA. 149

tritor, UII 267 tunsum, Aen. III 263 passis, X 432 adden-
sent, 727 lavit, horum uterque V 425 innexuit. Dupliceni
ipse scripturam ge. II 384 reperisse videtur: nam laudat Priscia-
nus saliere, tamen ut addat Probo ni fallor auctore *in quibus-
dam tamen invenitur codicibus etiam saluere scriptum', idque
solum probat Diomedes. Idem statuendum de Aen. XI 382, quo
exemplo inundo modo absolutam modo activam habere signiQca-
tioncm conOrmaturus Priscianus laudatis his inundant sanguine
fossas addit rursus ^ invenitur tamen in quibusdam codicibus . . .
inundant s. fossae\ Ac nescio an hic quoque posterior scriptura,
ut quae exquisitior sit et variet dictionem Aen. X 24 usurpatam,
magis Probo placuerit. Nexantem vero Aen. V 279 quod testa-
tur Priscianus vereor ne prava coniectura Probus ex ea, quae et
mulio pulcrior est.et nodis ablativo commendatur, codicum MtPVyJc
scriptura nixantem effinxerit.

Ceterum temerarius sit qui praeter ipsas verborum formas,
de quibus praecipiunt gramraatici, reUqua etiam vocabula singulis
locis laudata ad Probi auctoritatem nescio quam referre veiit.
Quae quam facile fallat ratio, unum instar omnium exemplum
esto. Georgicon enim III 367 sic apud Priscianum de verbo
ninguo praecipientem fertur:

interea tolo non setlus aequore ninguit,

cum Vergilium aere scripsisse nostri codices omnes praeter Arun-
delianum testentur. Sed isti scripturae ne quid tribuas cavel
alter locus, quem una cum illo Charisius exemplum adverbii
setius attulit, e\ Aen. V 862 ^ currit iler tutum non setius aequore
classis.' Unde intellegitur, quod saepissime usu venit, vel gramma-
ticum vel Ubrarium similis loci recordationem fefellisse. Simili
memoriae errore ex Aen. IIII 68 verbi Idbor exemplum apud
Priscianum adfertur ' labitur infelix Dido ' : at certissimum est ibi
Vergilium scripsisse quod in omnibus Ubris uostris extat uritur,
illi autem in mente fuisse Aen. V 329 ^Nisus labitur infelii'.
Nec quisquam his Mndutus terga leonis', quae laudat Priscianus
p. 797, abutetur ad cmendandum Aen. VII 666. Cf. praeterea
ad Aen. VII 731 et X 677 adnotata.

lam vero dicendum de notis criticis, quas Alexandrinorum
grammaticorum exemplo post Vargunteium et AeUum StUonem

150 PROLEQOMENA.

Valerius Probus in Vergilio Horatio Lucretio a se emendatis ad-
posuit. Quarum indicem in cod. Parisino inventum a Th. Momm-
seno editumque primum a Bergkio eique partim simillimum, quem
Isidorus origg. I 20 exhibuit, excerptum ex Suetonii de notis libro
aliquo primus Bergkius in diario litt.antiq. 1845 p. 113 coniecit, quem
ita secutus est Reifferscheidius, ut inter extremi de viris inlustri-
bus libri reliquias simul cum aliis ab ipso indagatis reciperet in
Suetonium suum p. 137 sqq. (colJ. p. 419 sqq.). Ergo peritissimo
utimur auctore, quem' ab ipso Probo adnotatos libros in manu et
ante oculos habuisse certum est. A quo usum discimus criticum
XXI notis hisce:

— obelo

^ asterisco

^ • — asterisco cum obelo

"> simplici ductu

> diple

> diple periestigmene

0 antisigmate

Q antisigmate cum puncto
r coronide

> — diple obelismene
<^ aversa obelismene
>^ ceraunio

— obelo adpuncto

— < obelo cum aversa

> diple superne obelata

> < recta et aversa superne obelatis
:;!< chi et ro

1 fi el ro

J ancora superiore
I ancora inferiore
I alogo

lam in commentario, quo explicantur hae notae, unicum ex
Aeneide X 88 exemplum adpositum est ne ab Isidoro quidem
praetermissum, ubi in ora, h. e. in margine^) aversa obeiismene
'^ picta fuit, qua ^respici ad aliquid' significaretur. Respicit
autem luno ad querellas Veneris vv. 25 — 29 et 55 — 62 prolatas.

*) in ore anecd. Paris.

PR0LEG031ENA. 151

Talia autem si adnolavil Probus, sescentis locis aversa obelismene
usum necesse est, quorum turbam colligere operae non est.

Alogi et signum et explicatio ex Isidoro repetenda: erat
enim liueola deorsum ducta adhibebaturque ad menda notanda.
Exemplum autem attulit Servius ad Aen. X 444 haec 'socii ces-
serunt aequore iusso^ adnotans 'pro ipsi iussi, et est usurpatum
participium. nam iubeor non dicimus .... ergo satis licenter
dictum est adeo ut huic loco corrupto Probus alogum apposuerit ',
in quibus emendandis operam et oleum perdidit WoUenbergius
p. 11. Vides immixta in nostris scholiis quae Probus nullo modo
ac ne Servius quidem scripsisse potest, quorum neutrum passi-
vum iuberi oiTendisse credibile est. OiTendit Probum audacia,
qua iussum aequor dicitur, cum ipsos socios iussos decedere
aequore consuetudini sermouis congruum sit; eamque figuram
Macrobius quoque VI 6, 3, usus ille fortasse hic quoque Probi
copiis, inter eas rettulit, quas primus usurpavit Vergilius (^pro
eo quod iussi cesserunt^), Alogum igitur adposuit Probus dubi-
tans num iussi corrigendum esset.

Ceterum non omnibus iocis, quibus emendationem adhibuit,
alogum adpinxisse putandus est. In Homeri quidem exemplaribus
TCQog taq yQaq>dg tag ZrivodoxeCovg xal KQazrixog xal avrot;
^jiQL0xdQXov xal xdg SioQd^ci^SLg avxov (anecd. Rom. coll. Ve-
neto) diple periestigmene ponebatur et simili consilio in Latino-
rum quoque scriptorum libris usurpata est, quamquam misere
contracta et corrupta adeo anecdotum Parisinum de ea praebet:
* d. p. apponebatur, quae Zenodotus Ephesius non recte adiecerat
aut detraxerat aut permutaverat. in his (fort. similiter) et nostri
ea usi sunt^.

Unde id saltem intellegitur, ubicumque Probus vel traditam
scripturam contra eorum qui ante ipsum textum scriptoris edide-
rant (velut Aspri: cf. Aen. X 539) commenta defendit vel emenda-
tionem sive aliorum sive suam in textum recepit, diple periestigmene
eum usum esse. Hanc igitur his versibus, de quibus supra dixi,
adhibitam fuisse statuo: Aen. I 441 VII 773 VIII 406 X 303.
539 XI (338?) 830 XU 605.

Contra alogus ibi locum habebat, ubi ipse de constituenda
leclione ambigebat vel adeo desperabat, cuius et in schol. ad
Aristoph. Vesp. 1282 et in scholiis Victorianis ad n 613 vestigium
extat (cf. Lehrsius in Arist. p. 362/346 et Hermannus Schrader

^

152 PR0LE60MENA.

de notatione crilica e. q. s. p. 6 sq.) llaqiie hac nota praeter
illum Aen. X 444 velut hos Vergiiii versus insignitos fuisse puto:
Aen. I 44 VI 177 IX 814 XI 566.

Eandem atque inter diplen periestigmenen et alogum rationem
intercessisse suspicor inter obelum et obelvm cum puncio, Nam
quod adnotavit Servius ad Aen. 1 21 sq. *in Probo adpuncti sunt:
et adnotandum, hi duo si eximantur, nihilominus sensus integer
erit' de simplici certe obelo intellegi non potest, sed obelus ciim
puncto, qui ^ad ea de quibus dubitatur tolli debeant necne' ad-
hibebatur, huic loco convenit. Idem signum, si fult inter eos
criticos quorum iudicium Servius refert, adposuit fortasse ad VIII
627 et 731. Simplicis obeli , quo confixit eos versus quos
spurios esse certo persuasum habebat, exeniplum nec in scholiis
nec in Parisino anecdoto extat: nobis quidem satis est S4*ire,
Vergilii et Horatii et Lucretii criticum non magis Aristarcho
atheteses fugisse. Excerptoris enim neglegentia et in hac Parisini
anecdoti de obelo notatione et in aliis nonnullis Probi mentio
omissa est, qui si omnino non usus essel vel hac nota vel illa,
verum non esset quod supra adfirmatur adposulsse eum ut Ari-
starchum XXI quae initio tractatus enumerata sunt signa. Itaque
vana nostrorum litteratorum in servandis singulis versiculis super-
stitio. Immo ne multitudinem quidem versuum inprobare religio
erat Probo; quod quotiens usu veniebat, ne per singulos obelo
abuteretur, totum locum ceraunio concremabat. Ergo inprimis illud
secundi libri vv. 567 — 588 emblema si iam repperit in exempla-
ribus, hoc telo confixisse statuendus est.

Dittographiae, 'cum eiusdem sensus versus duplices essent
et dubitaretur qui potius legendi', aniisigmate cum puncio nota-
bantur. Sed nec huius exempla tradita sunt nec adhibiti asterisci
cum obelo, quo eundem secutus Aristarchum eos versus, ^qui non
suo loco positi erant% signabat.

Redierunt ergo ut in Homericis carminibus ita in Aeneide
quoque iam tum temporis diversis locis versus eidem, quos partim
poeta consulto, partim tcmerc memoriae ostentandae causa inter-
polatores repetiverunt. Hi ubi recte et apte positi viderentiir,
asterisco, ubi falso inserti essent, asterisco cum obelo notabantur.
Hanc enim Aristarchi consuetudinem fuisse satis docent scholia
Veneta. Apud Vergilium autem a Probo asteriscum cum obelo

PROLEGOMENA. 153

veJut liis iocis adposituni esse statuimus: ge. II 129 IIII 338
Aen. II 775 III 230 IIII 273. 418 (cf. Servius) 528 VIII 46
IX 529 X 278. 872, nara IX 29 tum ne exlitisse quidem ullo
in exemplari crediderim. Ex nostris autem iibris antiquissimis
Probi auctoritatem minime secutus esse videtur Romanus, qui
habet VIII 46 IX 529 X 278, quamquara omittit cum ceteris
ge. IIII 338 Aen. IX 29 X 872.

Relicta sunt huius quoque criseos vestigia apud Servium,
quae suis locis enotavi. Sed ab his exemplis proficiscendum in
diiudicandis aliis versibus, ubi evanuit antiquitatis memoria. Cum
enini notis uti quara textura mulare raalueril Berytius, qui eius
exemplar transcribebant librarios consentaneum est neglectis magis
magisque quae in margine adpicta erant ipsa verba poetae qualia-
cumque legebantur calamo deproperavisse.

Ad eos versus, quorum ordo permutandus erat, antisigma
ponehatur. Nam ^sic et in nostris auctoribus inveniri ' expressis
verbis testatur Suetonius. Nec singulorum tantum vel continuorum
versuum, sed pluriura etiara et longiore spatio separatorum ordi-
nem signo illo restituisse Probura arbitror.

Simplici asterisco schedarum Vaticanarum Sloq^(qx7i^ usus
est ad Hbrarii errorem corrigendum, quo A<jn. IIII 670 post v.
677 insertus est: adposuit igitur et ad v. 669 et ad eum qui
post 677 scriplus extat asleriscum, ad v. 671 autem litteram B.

Sed eadem signa ab aliis alia ratioue adliibita esse exemplo
est Vindobonensis codex Prisciani (p. 1073 P.), ubl laudatis Ver*
gilii Aen. I 234 — 237 (*cerle . . . pollicitus') ultimum verbum

sic adnotatum extat: 'poUicitus'. Quod Bergkius (ann. philoll.
1861 p. 637 sq.) statuit spectare ad structurae licentiam, qua
haec ^pollicitus quae te genitor sententia vertit' commotam sci-
licet aninio Venerem balbutisse post Ileynium Wagnerus ceteris
onmibus nostrae actalis interprelibus atque ipsi Bergkio persuasit.
At de tali anacolulho nulla apud veteres mentio: tacet Servius
noster, Priscianus vero p. 1179 multo simpliciorem structuram,
qiia finitur post ^pollicitus' enuntiatum probans participium pro
verbo positum, h. e. omissum es verbum substantivum praecepit,
eiusque licentiae non hoc tanluqi Vergilii, sed Terentii quoque
ex Andria III 5, 15 exemplum ^quid meritus? pro quid meruisti'
attulit, ubi olim a Bentleio meritu's restitutum est. Sed me qui

154 PR0LE60MENA.

eadem ratione apud Vergilium poUicitu^s correxissem, ^archaismo'
scilicet nitidissimi poetae sermonem corrupisse Bergkius queritur.

Archaismum quidem quem dicat nescio: ex familiari sermone,
de quo Kitscheiius olim in prolegg. Trinummi p. CVII sq. dispu-
tavit, repetitam vocularum est et es aphaeresin video, sed eam
plurimis exemplis a dactylicis poetis tam aureae quam argenteae
aetatis receptam. Ac tertiae personae coalescentis cum antece-
denti vocabulo exempla Vergiliana et Wagnerus orthogr. Verg.
433 sq. tractavit et a me collecta invenies in indice. Nec repre-
hendit Lachmannus ad Lucr. 66 sq. 199 sq. aut Lucianus Molitor
ann. philoll. 1857 p. 481 sqq. et de re metrica p. 302 sq.
secundae personae post vocalem aphaeresin, quam CatuIIus in
poUicitds meds adeptds, Propertius in deds, Martialis in ve-
tulds fatuds homo's formis quamvis raro admiserunt. Quid
quod apud CatuIIum in hendecasyilabis XXIIl 27 Bergkius
ipse iam satis beatds scribi iussit? ne dicam de Ennio, cui
Vahlenus fretxis (ann. 29] restituendum esse coniecit in raus.
Rhen. XVI 574. Apud Vergilium autem poUicitus pro secunda
persona perfecti non minus certo habendum quam exosus in his
Aen. V 687 Muppiter omnipotens, si nondum exosu's ad uuum
Troianos' et laetatus inX 827 ^arma quibus laetatds habe tua'.
MuIIo horum locorum antiqui interpretes quidquam difficultatis
esse senserunt. lam igilur optio data, utrum dura, ut mihi*qui-
dem videtur, nec omissae tertiae verbi substantivi personae exem-
plis*) satis excusata, cum in his de sentenlia dubitari non possit,
omissam his locis voculam es an coaluisse in scriptura quoque,
ut fieri solebat in pronuntiatione, statuamus.

lam Vindobonensis ille criticus nec asteriscum nec obelum
utrimque adpunctum sive lemniscum [o^bXov nBQuoziyiLivov)
ea ratione qua alios acccpimus usurpare solitos posuit: nam nec
de transponendo nec te tollendo versu poterat cogilare. Num
Aristophanem secutus quia sensum deesse putabat asteriscum
posuerit, dubitaveris: rectius Isidori praecepto utemur, quo

*) Eis, quae a Wagnero ad ecl. I 54 et in quaestt. Vergill. XV
collecta sunt, addenda ge. III 235.' 271 et Aen. III 236 'haud secus ac
iussi faciuut'. Unum omissi estU exemplum novi A-en. V 192 'nunc
illas promite vires, nunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi' e. q. s.

PROLEOOMENA. 155

asteriscus adponi traditur *ia his^ quae omissa sunt, ut inlucis-
cant per eam notam quae deesse videantur'. Atqui deesse monet
Priscianus es, idque ipsum giossator noster et asterisco suo et
ipsa fortasse es vocuia suprascripta, unde nunc s relicuum, indi-
cavit. Nisi forte*liac ipsa s littcra significare voiuit, separandam
esse scriptura a reliquis, ut pollicitu^s quod edidi evaderet. Virgula
autem adpuncta fortasse glossematis magis compendium est quam
nota critica. Notissimum enim, est voculam in libris manuscriptis
saepissime hoc siglo — indicari: quid igitur si hoc -f- es signi-
ficare voluit glossator?

Etiam diplen aperisticton semel in schedis Vaticanis inveni,
sed ne eam quidem alio consilio positam, nisi ut ab ima pagina
versiculus ad eum locum, ubi praetermiserat librarius, revocare-
tur, Aen. IIII 245. Sed primum Leagoran Syracusanum constat
diplen Homericis versibus adhibuisse ^ad separationem Olympi a
caeIo% hoc est omnibus locis, ubi vel mons Olympus vel caelum
significaretur: deinde Aristarchus ea usus esse fertur Mn multis,
nunc ea quae praeter consuetudinem tam vitae nostrae quam
ipsius poetae' apud Homerum Mnvenirentur adnotans, nunc pro-
prias ipsius figuras, interdum ea in quibus copiosus est, rursus
quae semel apud euih ponerentur. similiter in nostris auctoribus
Probus '. (Sueton.) Ergo nescio an hic quoque locos, ubi Olympi
mentio fit, inprimis Aen. VI 782 diple notaverit. Ceterum Ari-
starchi usum certis finibus circumscribi et duobus maxime gene- ,
ribus definiri voluit Sengebusch Hom. diss. I p. 25 sq. , quorum
unum ad eos locos ^quibus in aliorum locorum tcqCcbl ususfuit^
alterum ad eos ^quibns aliunde lucem attulit' pertineret. Qua
in re quatenus eum secutus sit Probus cum nullo testimonio
doceamur^ tutissimum erit intra ipsa Parisini grammatici verba
coniecturam cohibere: nisi forte licebit ariolando eam saltem inter
puram et punctatam diplen diff^erentiam statuere, ut eadem mente
illa ad interpretationes qua haec ad crisin adhiberelur: nimirum
ubicumque vel aliorum explicationem refutabat vel novi quid ipse
adferebat ut puram diplen adponeret.

Exemplis ut paucis defungar, diple apta videtur fuisse ad eos
locos, ubi Cornuti criminationes refutavit (ecl. VI 76 et fortasse
ge. 111 5 et Aen. X 314), porro ubi sublustri rectius quam Asper
explicavit ad Aen. IX 373, ad notandam quam Aen. XI 830 anim-

156 PROLEGOMENA.

advertit hypallagen ; sed huic loco si recte coiiieci dipkii perie-
stigmeuen adpositam fuisse, fortasse Aristarchi cxemplo, qui puram
et punclataiii diplen nusquam consociavit, illius signum in Iiac
inesse videns, Probus quoque sola punctata uti satis habuit.
Praeterea altaria XII 174 et futnat III 3 vocabula diplen habuisse
suspicor.

£o autem magis diplae usus etiam apud Probum coercendus
est, quod alia quoque signa praesto erant, quibus cerlis de causis
memorabilia notarentur. Nam et quidquid ^praecipue', h. e.
egregie dictum videbatur, ancora svperiore insignibat (e. c. Aen.
X 18 XII 605 floros), et si quid Miumilius vel inconvenientius
enuntiatum' sentiebat, inferiore ancora notabat. Ergo hanc for-
tasse illi Dianae imagini praeposuit Aen. I 498 sqq., quam acriter
vituperavit, praeterea ad V 432 [acer), II 173 [sdlsus sudor), IIII
359 {his auribus hausi), VIII 406 (infusus), VII 421 {fusos patiere),

Frequentem fuisse usumc onsentaneum est notae phrontidis
(^)» (|uae locum habebat ^quotiens vel emendatio vel sensus ver-
sus''') sollicitius erat inspiciendus % vel ut Isidori verbis utar, *ubi
aliquid obscurilatis erat'. Ubicumque igilur quaerere vel requirere
Probuni de aliquo loco adnotatum legimus, hanc notam in mar-
gine fuisse statuendum erit. Exemplis sunto Aen. VI 782 (animos
aequabit Oli/mpo), quamquam huic versui etiam diplen vindica-
vimus, porro III 83 (iungimus hospitio dextras), VI 473 (pristinus),
VI 177 (cum alogo). Etiam ad VII 543 eum idem signum adpo-
suisse putaverim, saltem ut non adquiescendum esse in durissima
cxphcatione, sed melius quaerendum fateretur. Denique nescio
an historiam quoque dePane et Luna (ge. III 391), cuius aucto-
rcm se nescire notavit, phrontide dignam habuerit.

Sed praeter diplen et ancoras et phrontida et cetera chre-
simon (:£:) praesto erat, ut quidquid quacumque alia de causa
animum adverterat enotaretur, idque, quod ^ex voluntate unius-
cuiusque' poni dicilur, intellegitur non criticis tantum sed cuivis
lectori in usu fuisse. Quodsi de Probo coniecturam facere licet»
poterat grammaticis maxime formis et structuris et vocabulis
rarioribus observandis chresimon adhibere, velut ad participii

*) Sic Bergkius annall. philoli. 1861 p. 319. eius uersus cod. sermts
eius uersus KeifFerscheidius.

PROLEQOMENA. 157

passus exempla Aen. I 480 III 263, ad partiiur I 194, ad con-
cessivum roodum iuveris X 33, Allecto accusalivum VII 324, instar
ad VI 865.

Multa in Aeneide occurrere incongrua et inter se repugnantia
Probum non rainus quam ceteros criticos fugisse una scholiastae
Veron. ad Aen. IX 369 adnotatio docet; et consentaneum hos
vel maxime locos ab eo certa nota insignitos fuisse. Usus auteni
videtur diple supeme obelata, quam * ad condicionem locorum vel
personarum vel temporum mutatam' poni Parisinus grammaticus
docet.

Biple ohelismene comoediarum et tragoediarum textui propria
veiut ad Terentium a Probo, in Horatio autem ad separandas
strophas aversa obelismene adhiberi poterat. Difflciliora intellectu
quae de recta et aversa superne obelatis praecipit grammaticus
Parisinus, cuius corrupta vel potius lacera et neglegentissime
excerpta verba haec 'ponuntur curo eadem signiflcant similemque
sequentem esse' paululum luds videntur accipere ex Isidori looo:
^ponitur finita loco suo monade significatque similem sequentem
esse'. Quae non habeo quo spectare dicam nisi ad stropharum
illam responsionem, quam in bucolicis Vergilium ad Theocriti alio-
rumque poetarum Graecorum exemplum sectatum esse olim ostendi.
Itaque ut hoc utar ecl.U 36—39 et 40—42, v. 43 et 44, 45—50
et 51—55, 56 sq. et 58 sq., 60—62 et 63—65, 66—69 et
70 — 73 inler se similia esse poterat recta et aversa superne obe-
latis significari. Quamquam aliae stropharum eoniplicatiores
structurae, ubi invicem sibi respondentia membra aliis separata
sunt, hac sola nota non satis perspicue illustrari poterant. Sed
qua alia ratione, quales multae sane excogitari possunt, varia
poetae artificia in conspectu lectoris posita fuerint traditum
non est.

Denique restant quarum simpUcissimus usus erat coronis et
simplex ductus. Coronide igitur, quae Mn fine libri' ponebatur,
usus est Probus, ut significaret quintum Aeneidis librum hoc
versu *et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris', non illo
'nudus in iguota, Paliuure, iacebis harena' terminandum, sextum
autem his ^obvertunt pelago proras' exordiendum esse.

Ductus simplex sive quam Isidorus appellat paragraphus
* inter versus ponebatur ad separandas res a rebus qnae in cohexu
concurrerent, quemadmodum in catalogo, cuni loca a locis aut

158 PROLEGOMENA.

regiones a regionibus, et in agone, cum praemia a praemiis, cer-
tamina a diversis certaminibus separantur '. Eadem eqim fere
Parisini grammatlci et Isidori explicatio, quae ad Aeneida non
minus quam ad Iliada et Odysseam quadrare videtur. Nam et
catalogum et certamiua ad Homeri exemplar Vergilius quoque com-
posuit. Sed figura huius notae diversa in Parisino codice et apud
Isidorum pingilur: hic enim paragraphi nota haec p extat, cui
opposita contraria ''], qua fines a principiis separari dicuntur,
illic aulem quod extat "> signum diplae simillimum ne intelle-
gitur quidem.cur simplex ductus appelletur, cum sit duplex. Ita-
que Parisini codicis librarium oculo ad sequentein diplen notam
aberrasse et falsam flguram appinxisse suspicor.

Ceterum huius notae exempla uberrima etiamnunc Mediceus
noster Vergilii codex praebet, quamquam et variis ad eandem
rem . notandam figuris nec totum per textum ad singula capita
distinguenda diorthota vel plures eius diortholae usi sunt. Quae
quidem a typotheta mea in editione pessime expressae vel potius
corruptae sunt.

Longe frequenlissime auteiu in hoc libro simplex ductus, h. e.
lineola modo recta ad obeli figuram ( — ) modo leniter deorsum
ab altera parte incurva (/ — ) invenitur, isque semper fere supra,
bis iuxta positus. Locorum autem quibus adhibitus est elenchon
hunc composui:
initio orationum — superna Aen. IX 247 XI 302. 823

^ - - 355. 404. 427 X 294

^ - - 281

flnilis orationibus — superna - - 324 X 246 XI 520
distinguuntur capita oralionum:

/ — praemia Ascanius enumerat Aen. IX 263
— in Venuli oratione Aen. XI 275?

in Turni responso - - 392, uhi pul-
sus respicit ad v. 366
distinguuntur narrationis capita:

/ — de Niso separatim narratur Aen. IX 368
fit impetus in turrem - - 535

incipit Aeneae aQtOtsia - X 311

locus de Cydone eiusque fratribus incipit

Aen. X 324
idem finitus Aen. X 342

PROLEGOMENA. 159

Volcenlis caedes finita Aen. IX 424
finitur catalogus Tuscorum Aen. X 213
incipit Laridis et Thymbri caedes Aen. X

390
incipit Lausi virtus Aen. X 426
pugnae discrimen Aen. IX 515
turris incensa Aen. XII 672
— suprap. incipit de Rhaebo loous Aen. X 858

matrum pompa - XI 477

discrimen Nisi et Euryali - IX 371
advenit Aeneas - X 260

nova de Turno narratio - * - 276
finitus de Pandaro et Bitia locus Aen. IX

689
describitur Allecto Aen. VII 328
temporis notatio Aen. XI 210
armantur Dares et Entelius Aen. V 424
item de terrae compage novum caput ge.
II 226
Distinguuntiu* imagines, quibus notandis in Veneto Homeri codice
asteriscus adhibetur (cf. C. Wachsmuth mus. Rhen. XVIII 181),
In Vindobonensi cod. CXVIII Vergilii c6 (i. e. comparatio) ad-
scriptum est teste E. HofTmanno in ephem. gymn. Austr. 1865
p. 480) in M sic:

^ Aen. IX 339 X 356

— Aen. IX 668

luxta posita Imeola recta

— distinguitur Pallantis et Lausi certamen

Aen. X 434.

Raro deerravit diorthotae manus ad vicinum versum; nam
incipit Cymodoceae oratio Aen. IX 228, sed versui demum 230
superposita / — nota, item ad X 442 superne adpositus ductus
— , cum Turni oratio a v. 441 ordiatur, et iuxta adpositus idem
ad Aen. X 368, quamquam sequente demum versu Pallas loqui
incipit. Nec aJla causa videtur esse quod Aen. IX 161 curva
posita est: paulo enim ante, v. 158 Turni verba finiuntiu*. At
duobuslocis talis excusatio deficit: Aen. IX 610 XI 883, ubi recla
superne posita ad quam rerum distinctionem spectet difficile dictu

160 PROLEGOMENA.

est. Nam si bellicae Romanorum consuetudinis magniGcam in nono
libro descriptionem enotare voluit, cur non versum 603, unde illa
incipit, vel saltem v. 607 adnolavit? Prosodiam autem vocis ^fa-
tigamus ' v. 610 eum respexisse ne quis coniciat vetat constans
ceteris locis usus. Nec in undecimo erat cur nota ad v. 883
interrumperet filum narrationis, qua inde a v. 879 usque ad 886
inrumpentium portas Rutulorum miserrima caedes continuatur.
Itaque tribus vel quattnor versibus ab alterutra parte aberravisse
statuendus erit librarius.

Sed rerum varietati distinguendae insigniumque locorum nni-

bus circumscribendis aliae quoque notae in Mediceo libro inser-

viunt. Incipit longum de Camillae infantia emblema Aen. XT 539,

ad sequentem versum adposita est obliqua lineola /; et versui

561, qui patris. preces (557 — 560) sequilur ('dixitet') quique

ipsum anCd^avov nXda^a quod Probus dixit narrare incipit,

supraposila est haec. figura ^ — ; caesorum a Camilla enumeratio,

quae Aen. XI 666 incipit, insignita est hac nota f. Finita longa

regis Latini oratione Aen. XI 335 respondet Drances: eius

responso qui praefatur v. 336 (*tum Drances') separatus a superio-

ribus adposila hac nota: /; eademque redit v. 484, cum ver-

sibus 483—485 matronarum preces contineantur. Quae Camillae

Turnus respondere incipit Acn. XI 508 hoc signum habent /,

idemque ct ad VII 152 adhibitum, ubi centum oratores Aeneas

mittit, et ad V 426, ubi ipsum Daretis et Entelli certamen in-

cipit. Quod autem etiam versui 424 recta lineola, ut dixi, supra-

posita est, apparet diversas manus adnotavisse codicem Mediceum.

Eadem similis S nostrae figura redit etiam in georgicis ad I 259

(unde quid per imbrem agricola operis faciat exponitur) et ad v.

311, quo hiemis opera finiuntur, et memorabilis certe casus est,

ipsum illum versum 259 cum sequentibus usque ad 275 post

versum 310 transponendum cssc me coniecisse, quamquam non is

sum, qui antiqui alicuius critici auctoritatem ex his notis eliciam.

Similis flgura cum trabe supraposita f ad Aen. VII 354 videtur

lectoris animum advertere ad luem per AlleCto sensim Amatae immis-

sam; et similis tribus superne punctis coronata jp*' et minio picta

ad ecl. X 69 Gaili carmen finitum, ni fallor, et in georgicis ad I

176 incipere novum caput signiflcat (^possum multa tibi'), ad III

283 clansulae vicc fungitur, cum sequantur v. 284 haec: ^sed

fugit interea, fugit inreparabile tempus'; denique quodad Aen.

PROLEOOMENA. 161

I 327 adposita est, nescio an ad antecedentem potius versum
spectet, qui primus orationis est, qua Veneri respondet Aeneas^).
Ad ipsius paragraphi figuram proxime accedit baec ^, qua et ipsa
orationis inilium notatur, ad antigraphi (Y) autem, qualis apud
Isidorum extat, simiUtudinem haec "ir, qiiae cum ad Aen. V 489
adposita sit, fortasse ad v. 485 revocanda erit, ubi novum sagit-
tarum certamen proponitur.

Ergo tot tam variae figurae in Mediceo codice simplicis
ductus, quem Probus adhibebat, vice funguntur. Sed quoniam
semel huius libri mentionem feci, tola de notis in eo obviis
quaestio hoc loco videtur absolvenda esse.

Verbo quidem tangendae notae quibus vel omissi vel superflui
vel transpositi versus signanlur. Omissum inter ge. H 432 et
434 spurium versiculum duae lineolae rubrae = in margine in-
nuunt, item inter ge. I 389 et 390 pictae eodem colore // quae
ad imam paginam spectant, ubi eadem praeposita nola interpo-
landus versus ascriptus est; sed eodem modo genuinus versus
Aen. II 418 ab imo margine ad suum locum revocalur. Praeterea

inter Aeu. VI 241 et 243 minio pictum hoc o spectans ilem

ad imum marginem, ubi nunc lacerae litterarum reliquiae num
interpolatum 242 praebuerint iam certo dignosci nequit.

lam superflua vel sigmate (C) ab altera, antisigmate (o) ab
altera versus parte demuntur, ut p. 283 Aen. VII 582 — 585
quattuor versus qui ante v. 616 sqq. summa pagina scripti sunt^
et p. 434 tres Aen. XII 375 — 377 media repetiti, vel picto sive
utrimque sive a dextra parte theta (6), quo supervacua notari
ctiam in notarum simplicium anecdoti Parisini elencho feruntur,
ut p. 60 ima compunctus etiam superne ge. 111261, qui insumma
sequente repetitur, item bis scriptus in textu ge. 111 280, sinc
punctis perperam post Aen. IX 732 inserti 725 sq., qui suo loco
in lextu omissi imo tamcn margine ascripti sunt, denique simplici
theta expellitur Aen. I 588 bis. in textu scriptus.

Intra versus Aen. IX 278 et 279 positum 6 quid sibi velit
nescio: adnotationem quidem infra ascriptam, quo spectare hanc

*) Eodemne consilio clausulae. scil. significandae causa an propter
aliam rationem (cf. Scrvius) in Palatino ad Aen. V 815 appoRitum sit
•.• dubito.

RIBBECK, PROLBGOM. H

»

162 PROLEGOMENA.

notam Fogginius dicit, meis oculis investigare non potui. Trans-
positos versus lilteris A B C D E ordinavit diortliota, vocabula
supraposito apice duplo //, quo ge. II 69 feiu et horrida locum
mutare iussiL

Sed ad Probi notas quodammodo reducimur hac Q^, quae
ad ge. II 458 adpicta est; nec diversam ab ea puto hanc Qn minio
ad ge. III 66 et Aen. 1 239 adpositam, sed corrigendam ut Qii
fial. Notatur enim his tribus locis scntentia memorabilis, ut
yvaiiixa Homeri in Venelo codice asterisco indicantur: digna
enim profecto sunt, quae insidant in animo, haec *o forlunatos
nimium, sua si bona norint, agricolas!' et ^optima quaeque dies
miseris mortalibus aevi prima fugit' et ^solabar fatis contraria
fata rependens'. Itaque Chresimon hoc signum interpretor, ut
prorsus adfine sit illi ;£:. Et lego nunc, cum diu sit poslquam
haec scripsi, hoc ipsum signum Qn in tractatu Laurentiano sae-
culi XV a Curtio Wachsmulh descriplo (mus. Rhen. XVIII 181)
positum in patrum ecclesiasticorum libris dici iv olq x(OQCovg
BVQiCTCBxai ^ivov xi 71 xata Soyfia rj xa^' tiSxoQCav r^ xara
fpQaOcv ij xatd ri roiovrov otpEtlov <Jfj(i€icD&^vai np ava-
yiyvdcxovrt; unde Hermannus Schrader de notatione crit. 53
pervulgatissimum huius signi usum nec criticis proprium fuisse
statuit. Nec mirandum quod in tanta sententiarum splendidissi-
marum multitudine tres tantum loci memoria digni visi sunt
lectori: nam ne ceterarum quidem notarum ullam totum per
textum constanter iibicumque locus esset adhibitam vidimus.

Immo valde inaequali studio Mediceum librum adnotavit sive
unus fuit sive deinceps plures: velut ceteris quidem accuratius,
quamquam minime plene, paragraphi varia signa per Aeneidis
libros qualtuor ultimos IX — Xil, raro in V et Vil posita sunt, semel in
I^ bis in georgicon I, semel in III,.8emel in bucolicis, ceteroqui
nusquam. Cumque sint quae ne suo quidem loco videantur po-
sitae csse, vel paucas notas nostras ex alio sive aliis libris in

Mediceum inlatas esse coniecerim.

c
Restat denique una N quae semel ad ge. I 482 (^fluviorum

rex Eridanus' e. q. s.) adhibita non dispicio quo possit speclare

nisi ad observandam vocis ^fluviorum' prosodiam, qualia non du-

bilo quin Probus et ipse enotaveril: et • in simplicium sallem

notarum elencho extat haec: ^N malum metrum aut dnQsmg*,

PROLEGOHENA. 163

Nec dubilo quin inter vitia jnetri hanc quoque synizesiu rettule-
rint critici. Huic autem quae in Mediceo reperitur notae simile
videri potest quod scholiasta Veronensis ad Aen. VIII 105 quam-
quam lacera adnotatione adscripsit ab Herrmanno, ut narrat Bue-
chelerus in annall. philoll. 1866 p. 71, sic lecta: * — n quod
senatum R. cum Romulus [primi/u^ legii, centum] ex senibus
nuncupaverit'. Quorum quod in principio positum est n Maius
falso de Niso nomine, Bergkius autem diar. antiq. 1845 p. 110
satis audacter sic interpretatus est: ^Nota ^.' Quid si nihil
aliud sit quam extrema vocis cuiusvis littera? Quamquam posse
etiam vel ^numerum' vel ^notandum' significare Servio duce
conicias. Quaeritur enim cur ^pauper senatus' Euandri dicatur,
cuius rei duplicem ille causam proponit ^pauper autem aut ad
numerum retulit, centum enim sub Romulo fuerunt, aut re vera
pauper, per quod Romani imperii ostenditur parsimonia pro laude
tunc habita'. Poterat ergo Veronensis quoque interpres hanc
quaestionem notula aliqua praeposita attingere. Sed certiora ad-
firmare in tantis tencbris nolim.

Ceterum Marulli exemplo, quem Victorianum Lucretii codicem
notis quibusdam criticis velut de qua supra dictum est % littera
instruxisse Hermannus Sauppe nuper in prooem. Gottingensi
1864/5 p. 11 et 14 probavil, monemur ne Medicei quidem signa
illa ex antiquitate necessario aut satis probabiliter repetenda esse.

Cognovimus igitur ex frustulis quae hinc illinc cxpiscati sumus
commentariorum et ex notarum elencho grammalicum talem, qui
in emendandum et acerrime omnes in partes perscrutandum scrip-
toris textum intentus plana et facilia transierit, ambigua tamen
vel obscura vel corrupta minime arido commentandi genere trac-
taverit, denique quibuscumquc locis sive diligcntissima sermonis
observatione sive rernm ex philosophiae arcanis aut historiarum
thesauris repetendarum enarralione sive multiplici Graecorum La-
tinorumque scriptorum lectione sive ingenii acumine novae aliquid
lucis adferri posse putabat, ne quaestionum quidem ambages et
devia fugerit.

Talem autem imaginem verum est commentario in bucolica
et georgica, qui M. Valerii Probi auctoritate fertur, exigua tantum ox

11*

\

164 PROLEGOHENA.

parte comprobari; cuius cum uoiversa iodoies tum singulae quaedam
particulae adeo a Berytii doctrina ingenio rationibus abhorrere visae
sunt Alexandro Riese, ut dissertatione ^de commentario Vergiiiano qui
M. Valeri Probi dicitur ' scripta integrum commentarium a Vaierio
Probo Berytio abiudicaverit. Cui equidem in Fieckeiseni ann.
philoll. 1863 p. 351 sqq. ita adversatus sum, ut inesse mulla
inepta stolida confusa, quae diversis ex fontibus paulatim inlata
sunt, concedens non tamen esse contenderem, cur cxquisitae et
vere antiquae eruditionis reliquias, velut ad ecl. VI 31 (p. 10 — 21)
X 18 ge. I 14. 227. 244 (p. 40. 16 sqq. K.) II 84. 126. 224.
506 III 19. 113. 146. 267 adnotationes ex Probi nostri commen-
tariis petitas esse negaremus; nec magis quam mihi persuasit
ille H. Keilio (cf. Symbol. phiioll. Bonn. I 93).

Nam interpolatum alienis titulis commentarium nostrum esse
vel ordo adnotationum quarundam docet: adglutinatae in extremis
libris sunt post ge. IL 506 (p. 53) interpretationes versuum 361.
417. 519. 636, post ge. III 475 (p. 64) vv. 129. 264. 339, post
ge. IIII 535 (p. 67 sq.) w. 110. 232. 246. 380. 371; praeterea
in tertio georgicon singulae v. 391 (p. 63) inter v. 312 et 338
(non igitur mirum, Panis et Lunae fabulam ibi narratam parum
convenire cum eis quae adnotavisse Probum Macrobius refert),
item V, 282 (p. S2) inter 255 et 267, v. 202 (p. 61) inler 180
et 197, denique v. 122 (p. 60) int^r 92 et 113, ut frustra sit
qui hinc Tiltleri coniecturae, qua v. 120 — 122 post v. 96 revo-
candos esse mihi quoque persuasum est, quidquam auctoritatis
accire animum inducat. Quae autem his et aliis pannis resectis
restant male et ipsa partim contracta partim inflata et deformata
minime integrum Probi commentarium repraesentare, sed lacinias
quasdam excerptoris arbitrio hinc illinc desumptas esse vel eo
demonstratur^ quod quae ad ecl. VI 76 X 66 ge. I 403 III 5.
391 adnotavisse Probus ab aliis expressis verbis traditur, frustra
in nostro commentario quaeruntur. Eademque fere, ni fallor,
Osanni symboll. litt. II 274, lahnii prolegg. ad Pers* dXLII,
Bergkii ephem. antiq. 1845 p. 127 sentenUa fuit.

At textum Vergilii qualem in lemmasi maximam partem
commentarius exhibet cave ne credas a Probo constitutum esse.
Quem non probabile est talia probavisse qualia sunt in ecl. IX
14 componere lites (ubi rectius libri incidere), ge. I 7 vesiro quia
munere (quod H. Keilius in lemmate vesiroque in m. latere coniecit

PROLEOOMENA. 165

pro librorum scriptura veslro si m.), 103 iactet (pro iactat), ge.
II 249 reddii nobis (corruplela in Mediceo quoque obvia pro eo
quod verum est redit a nobis), 383 atque (cum MB, et quae
ceteri), II 98 adsurget (libri adsurgit), 388 sed (pro et), 536
Dictaeo regi (pro genetivo), III 202 hic (pro hinc), II( 293 Casta-
lios fontis (pro Castaliam molli), Illl 2 prosequar (pro exequar),
247 in foribus laxos (turbalo verborum ordine pro laxos in fo-
ribus). Nec alia causa nisi neglegentia excerptoris faclum esse puto
ut integri versus ge. III 28 sq. et 31 et 391 sq. ^si credere...
Arcadiae' in lemmasi et in commentario omissi sint.

Itaque minime constat Probo ge. I 60 placuisse aeterna, cui in
sententiarum inde a v. 53 conexu praeslare sentio Paiatini altema,
Ergo et his et ceteris locis, ubicumque Probi nomine in varia
lectione enotanda usus sum, ita velim intellegi, ut brevitatis causa
quid in commentario qui fertur Probi legatur, non quid ipse Pro-
bus scripserit memoravisse statuar. Ac sunt sane in illius quoque
scripturis quae cum per se vel sententiae vel sermonis rationibus
prorsus commendentur, nostrorum quoque librorum sive omnium
sive pierorumque sive adeo singulorum firmentur testimoniis, ut
ecl. llll 58 Pan etiam, ge. 11 86 orchades, III 351 medium, lUI
14 aliaeque volucres; porro ge. I 73 sidere (ubi semine B), 102
Mysia (ubi P2c Moesia), 218 averso (adverso M), 226 avenis
[aristis MR), 337 caelo (cum M, ubi caeli ceteri), II 89 pendet
[pehdent M), III 204 Belgica [bellica MlP), 475 lapydis (lapygis
MlPRy), IIII 125 arcis (altis Fac),

Praeterea probo cum Keilio quod solus ex ceteris More-
tanus quartus habet ecl. I 59 aequore, sed hic locus cum in
prolegomenis de bucolicon genere universo,.ubi bona malis mixta
sunt, laudetur, quis spondeat Probi scripturam esse? In lemmate
extat, quod contra omnium librorum consensum recepi, ge. I 103
mirentur, nec dubilo quin veram poetae sententiam restituerim,
quae haec est: ^hiberno puivere tam laeta farra vobis, agricolae
Latini, crescent, ut ipsa Gargana, tales messes suas si conspiciant,
miratura sint'. Sed huic ipsi loco tam parum docta de Mysia,
quae Adriaticum scilicet sinum contingat, notatio adposita est, ut
Probi auctoritas hic quoque evanescat.

1U6 PROLEGOMENA.

§8.

Valerii Probi copiis usus est Flavius Caper (cf. H. Keilius
gramm. Latt. vol. UH praef. XVHI. XXV), qui in grammaticis
libris ^dubii generis' et ^enucleati sermonis' et quos de latinitate
et de praepositione ex conscripsit et in aliis fortasse ita usus est
Vergilii carminibus, ut explorata vel lege grammatica vel vocabuli
vi modo de sententia singulorum locorum modo de textu consti-
tuendo disputaret.

Vindicavit igitur Aen. X 377 traditam scripturam ^magna
claudit nos obice pontus' (in libris dubii generis: vide Servium),
emendationem Hygini Aen. XH 120 ^velati limo^ commendavit.
Ascito Homeri exemplo rectius interpretatus est IX 709 ^clipeum
super intonat ingens'*), ^cum de praepositione ex tractaret' (Serv.),
idem tamen argutatus de VI 545 verbis ^explebo numerum',
ubi aspernatus simplicissimam et unice veram explicationem, qua
completurus umbrarum numerum Deiphobus habetur, satis cetero-
qui docte ac subtiliter et Ennii exemplo suam defendisse videtur
sententiam et reliquas refutavisse (v. Serv.). ^AIIecto' nomen (VII
324) Probum narravit monoptoton putare (Charisius 94 P. 118,
1 K.). In libello, qui in Putschii corpore extat, de orthograpjiia
p. 2250 probatur opilio scriptura (quae ecl. X 19 Palatini m. pr.
est) prae altera upilio (in MR), Sed commentario Vergilii car-
mina persecutum esse iure negaverunt Suringar p. 218 sqq. et
Ritschelius Parerg. 361.

*) Servias Aen. IX 709 'aut ipse ingens super clypeam intonat,
ant ingens clypeum super ipsum tonat. nam lectum est etiam hoc cly-
peum, ut probat Gaper: quod magis debemus accipere. nam Homerum
imitatas est qui ait J 503 dQdfitiai 9h zsvxb' iit* avzm\ Secuti eum et
Nonius in capite tertio, quod est 'de indiscretis (i^eneribus por litteras^
et de eisdem quamvis brevius praecipiens Cledonius, qui, sive ipsi
sive per alios Capri de dubiis generibus libris usi sunt, etiam alia, quae
Yergilianos locos tangunt, ez eodem fonte sumpsisse putandi erunt.
Ac secutus Caprum Nonius est etiam in verbis ^ezplebo numerum' YI
546 interpretandis: p. 298, 12.

PROLEGOMENA. 167

S 9.

Urbani aetas paulo certius rJefiniri polest colialis Servii ad
Aeii. V 517 et sclioliastae Veronensis ad eiusdem libri v. 488
adnotationibus. Unde certuni fit Cornuti commentarios respexisse
Urbanum. Defendit enim vituperatum ab illo poetam quod ^sacram
malri suae avem sagittis figendam constituerit' Aeneas, cum diceret
^matrem citius potuisse placari'. £t banc rursus excusationem
Longus, ni fallor, suis argumentis supplevit: et Homeri exemplum
secutum esse Vergilium et quamcumque suspendisset avem futurum
fuisse ut in crimen incideret, cum ^singula genera aiitum dis
quibusque consecrata' sint

Ergo Cornuto iunior Longum aetate antecessisse putandus
erit Urbanus. £t quoniam in obtrectando poeta quaestionibusque
nectendis yersatum novimus Cornutum, fortasse aliis quoque locis
Urbanus, ubi causam illius contra adversarium agere videtur, Cor-
nuti potissimum commentarios respexit. Velut paulo post in
eodem certamine ad Aen. V 493 in Guelferbytano codice haec
leguntur: ^quomodo Mnestheus (sc. victor), cum Cloanthus victor
extiterit? solvitur: sed victor Mnesteus virtute, qui de ultimo ad
tertium locum venit' e. q. s. Paulo diversam, quamquam minime
illam probabilem, sed quae tamen ad eandem difficullatem motam
fortasse a Cornuto spectet, senlentiam Urbanus protulisse fertur:
^Urbanus vero dicit modo propemodum, paene. nam secundus fuit '.
At nescio cuius ratio sauissima ei displicuerit in explicandis Aen.
VI 609 verbis * fraus innexa clienti ' *) : ignoravit autem quae an-
tiquo tempore patronum inter et clientem necessitudo intercessisset,
nec ultra suae aetatis pravam consueludinem sanctissimi instituti
rationem scrulatus erat. Perverse ideoi ge. II 424 ^gravidascum
vomere fruges' verba interpretatus est ^^tatim post arationem

*) Servius Aen. VI 609 'et fraas inneza clienti] ez lege duodecim
tabiilarum venit, in quibus scriptum est: patronus si clienti fraudem
fecerit, sacer esto. si enim clientes quasi colentes sttnt, patroni quasi
patres, tantundem est clientem quantum iilium fallere . . . Urbano tnmen
hoc displicet, et dicit rarum esse hoc magisque contrarium, cum magis
patronos decipiant frequenter clientes (cf. Fricdiaender, Sittengesch.
Roms I 207 sqq.)* Vult autem intellegi praevaricatores, qui patroni
sunt clientium, quos nunc susceptos vocamus.'

168 PBOLEOOMENA.

gravidas'. Atque oniniuo quantum ex paucis sanc frustuUs colli-
gere licet, parum vel expIicanJis vel reslituendts Vergilii carmi-
nibus profuisse videtur. Nam nie filum quidem narrationis recte
tenuit, quod Aen. X 661 Mlie autem Aenean' iegi voluit*), unde
servatum videtur quod in PR extat AENEAN. Quamquam inesse
in vulgato textu aliquid turbarum sensit profecto.

Alterum quendam locum (Aen. IIH 548 sq.}, cui et ipsi
transponendis versibus remedium adhibui, valde artificiosa ratione
tractavit, maxime, ni fallor, ut praesentium temporum 'oneras atque
obicis' usum vindicaret**). Nec magis probabilia quae de pro-
nuntiandis per interrogationem Aen. VII 556***) et de distin-
guenda oratione IX 391 f) suasit, quamquam hic aliis paulo
prudentior Niso Verborum suorum partem saltem restituit.

Subtiles eiusdem, sed tamen non verae ad IIH 384 de ^atris
ignibus'ff) et ad IIII 469 de agminibus Eumenidura ff-f-) sen-

*) Servius Aen. X 661 ^iUum tmiem etc. sic melius, quara sicut non-
nuUi volunt. Urbanus namque sic legit: ille autem Aenean abseniem in
proelia poscii, ut 'obvia — morti' de nautis in navi inventis intelliga-
mus, quod non procedit. nam absens dicitur qui recedit, quod nunc
Turno congruit, non Aeneae, qui interest proeliis'.

**) Servius Aen. IIII 548 'Urbanus hoc dividit, licet alii iungant,
et vult hunc esse sensum: tu persuasisti ut nuberem, victa lacrimis
meis, tu etiam nunc mc his oneras malis. nam me olim occidissem,
nisi te deserere formidarem'.

**•) Servius Aen, VII 556 'Urbanus tamen totum hunc locum per in-
terrogationem vult accipi: tcrrorum et fraudis ahunde est? siani helli
causae? ut qnasi por gratulationem non credat sicut illud Terentii: quia
plus cupio', 'minus cupio' (cf. adelph. IIII 5, 64).

f) Servius Aen. IX 391 ^iter omne revolvens; Urbanus hucusque verba
Nisi vult esse, alii poetae dant rursus — revolvens [fallacis silvae; ut
Nisus ^usquequaque sequar '*dizisse videatur]'.

tt) Servius Aen. IIII 384 'sequar atris ignihus; alii furiarum facibus
dicunt — alii sociorum — melius tamen est ut secundum Urbanum
accipiamus airis ignihus rogalibus, qui visi tempestatem significant, ut
Aeneae, sicut in quinto (7) legimus, contigit. hoc ergo nunc qubd fac-
tum est dicit, i. e. occidam me et rogalibus te persequar flammis' cf.
idem ad V 7.

ttt) Servius Aen. IIII 469 ^Eumenidum — videt agmina] aut impetus
aut secundum Urbanum agmina serpentium. [aut secundum quosdam
quia habitus earum et sibila serpentium, quibus crinitae sunt £umeni-
des, faciem agminis praebent, vel quia plures furiae putantur, vel qoia
furiosis pro tribus plures videnturj\

PROLEOOBfENA. 169

tentiae leguntur: ununi recte animadvertisse videtur, quod ^sunto'
llll 624 usurpatum iuris sernionem sapere monuit*).

§ 10.

Veiium Longum grjammaticum Gellio (XVIII 9, 4) antiquiorem,
Urbano ut vidimus posteriorem, qui negavit commentatorem Ver-
gilii fuisse Bergkius in diurnis suis 1845 p. 117 singuia testi-
monia gravissima vix satis pensitavit. Nam et Charisius expressis
verbis p. 154 P. Mn II Aeneidos', b. e. in commentario ad
secundum Aeneidos, testatur illum commentatum esse**) et quod
p. 88 P. Mn V eundem quandam de adverbiis reguiam dicit
exposuisse, ad quinti Aeneidos libri versum 380, quem ipse Cha-'
risius adposuit, talia praecepisse putandus est (cf. Charisii. exc.
556 K. Prisc. 647 P. Servius Aen. V 380 Lachmannus ad Lucr.
p. 146) ; nec aut artem poetae laudandi, qui Ascanii pueri indo-
lem recte descripsisset**^)» aut obtreclatorum crimina ad historiam,
non ad scribendi genus spectantia refutandi aut de versuum sin-
gulorum velut X 1 et III 84 sententia disputandi locus eral in
commentationibus mere grammaticis, quales de thermis Titianis, non
Titinis, de usu anliquae lectionis, de orlhographia denique conscripsit.
Ac non doctum modo sed omni fere ex parte egregium, accura-
tum et prudentem et elegantem Aeneidos (nam de ceteris libris
nihil traditur) inlerpretem habuerim, qui Probi exempio ad ube-
riores de rebus maxime grammaticis quaestiones digressus est.
Itaque ad II 1 de dualis numeri, quam quidam putabant, fornia
*conticuere' et similibus disputavit, ad V 380, ubi de 'alacris'
nominativo monuit, in rationes adverbiorum in ter exeuntium in-
quisivit, ad II 79 de adverbii ^primum' usu ^i de versu Lucre-

*) Servius Aen. IIII 624 ^nec foedera sunto] sunto autem, i. e. sint
— Urbanus dicit, verbo eum iuris uaum propter odia hereditaria'.

**) Charisius 154 P. 'amavere pro amaverunt, docuere — dixere —
muniere — quam figuram alii duplicem existimant, de qua eiiam VelUis
Longus in II Aeneidos satis commentaius est: conticuere omnes intentique
ora tenebant'. Huic ergo sua debet ad Aen. II 1 Servius.

***) Schol. Veron. Aen. IIII 168 p. 93, 22 K. ^votis optat aprum, Long.
indolem pueri vult ostendere, ut merito in IX 590 sqq. Numanum
occidisse videatur'. Cf. Servius: ^ et bene puerilem ostendit animum,
qui pcr mobilitatem frequenter optat timenda'.

170 PROLEOOMENA.

tiano III 94 coininentatum esse*) probabiliter statuit Lachmannus
Lucr. p. 146; nam Lucretianum Longi commentarium extitisse
iam Bitschelius Parerg. 363 negavit. Praeterea veriloquia voca-
bulorum 'segnis' et *formonsus' elicuit**), et adhibito etymo
Graecorum nominum Selinus***) et Plemt/riumf) formas con-
stituit» cum Selini/s aliis placuisse nostri libri (MPRV) testentur,
Plemyrium receptum in MR, at Plemurium in PV, Ipsius poetae
sermonem illustrans adverbium f5^/cPIauti exemplo comprobavitff)
et de ferus vocabuli vi quaesivit-j-ff). Patientior in tolerando
soloecismo erat quod X 245 crastina lux . . . specldbis anti-
quiorem ut videtur scripturam, quae sane in MP et a manu priore
in Y quoque extat et Donati ad Ter. hec. III 1, 6 testimonio
nititur, commendavit (Servius). Melius defendit poetam contra
Cornutum Homeri auctoritate*), ac fortasse idem adversarius fuit

*) Charisius 187 P. 'primitm Lucretios: primum animum dico, mentem
quam saepe vocamus (III 94). ubi VeliuB Longus primum , inquit, ad-
verbialiter audiendum est'.

' **) Schol. Veron. Aen. IIII 149 p. 93, 16 K. ^haud illo segnior. Lon-
gus: segrdor deformior accipiendum, siquidem segnis est sine igne, id
est frigidus. nam et /brmonsum non aliunde dicimus quam a calido:

formum enim dicebant antiqui calidum , un — h segnem pro

deformi — dioit Vergilius*. Cf. Servius ad Aen. VIII 453.

♦**) Schol. Veron. Aen. III 705 p. 93, 1 K. 'Selinus. Longus: quasi
Opuns Amathus, unde Selinuntii quasi Opuntii et Amathuntii dicuntur.
Selynas . . . Oljmpionicas multos fuisse adfirmat Milestos' (Melissus?).
Cf. Servius : ' civitas iuxta Lilybaeum, abundans palmis et apio. aikivov
enim apium dicitur'.

t) Scbol. Veron. Aen. III 693 p. 92, 15 K. 'Plemyrium undosum.
Long. plenutrium fuit, emendatum Plemyrium promontorium Siciliae:
dictum autem dno filijfiVQ^ag ideo est, quod undique fluctibus undisque
ndluatur'. Servius 1. 1. 'quidam insulam, quidam fluvium putant dici.
sane verbum de verbo expressit. hoc est enim undosum ({VLod plemyrium:
nlTj(i(iVQia enim inundatio Graecis dicitur\

tt) Schol. Veron. Aen. X 557: ^Lon. istic pro hic, ut Plautus in Ru-
dente (I 2, 43 sqq.)' cf. Servius.

ttt) Schol. Veron. Aen. VII 489 p. 98, 9 K., unde fortasse fluxerunt
Servii ad eundem 1. et ad II 50 coll. I 215 V 818 XI 571 et Nouii
p. 307, 15 explicationes.

*) Schol. Veron. Aen. V 488 p. 96, 10. 'Long. adnotat Cornutns,
quod indecenter sacram matri suae avem sagittis figendam constituerit.
sed videlicet Homerum secutus est' e. q. s.

PBOLEOOlfEMA. 171

cui de nymphae filio Tarquito respondit *). Merito dubitavit utrum
libri X initio pandi Olympus ad matutinum tempus significandum
dicatur an simpliciter ut concilio deorum aditus aperiatur**);
quamquam et rerum quae secuntur ordiue et lovis v. 107 verbis
^quae cuique est f oriuna hodie' manifestum fit, crastinam lucem,
quam ingentis Rutulae caedis acervos spectaturam esse somnianti
Aeneae praedixerat v. 244 Cymodocea, simui cum aperto v. 1
Olympo ortam esse. Quod recte perspexeriint Gossrau et Lade-
vicus. Sed poeta temporum rationes planius debebat indicare.
Restat Macrobii locus*^*), qui docet argutias Longum interpretandi
sanissimo iudlcio fugisse.

His vero frustulis accedit integer Longi de orthographia
libellus, qui qualem poetae textum probaverit sat multis locis
iuculenter testatur. Sed hunc in indice grammatico cum librorum
testimoniis conferam.

§ 11.

Q, Terentivm Scaurum ^Hadriani temporibus grammaticum
vel nobilissimum ' (Gell. XI 15), qui Plauti Pseudolum interpre-
tatus est (Rufinus'p. 2711 P. coll. Ritschelio Parerg. 374), com-

*) Schol. Veron. Aen. X 561 p. 106, 7 K. 'Long. qaaerunt quidain,
qnomodo, si ex Fanno et nympha creatos sit, mortalis esse potuerit,
tamquam non Eryz, Neptuni et Veneris filius» tamen *ab Hercule sit
occisus, aut tamquam constet njmphas immortalis deas esse'. (delevi
'quia' ante 'tamen'.) Qnae augeri possunt Servii adnotatione.

**) Schol. Veron. Aen. X 1 p. 102, 21 K. 'panditur interea domus
omnipotentis Olympi. Long. utrnm sic domum dixit aperiri, quomodo
et Homerus xaXino^axki dm^ avtofiatai dl nvXai fkvnov ovgavov, ag
l%ov igaiy et Ennius non tantum domun^, sed etiam cenaculum caeli?
an per hoc diem significat: facto enim die omnia reserantur' (inserui
an post 'caeli'). Cf. praeterea Servius.

***) Macrobius Sat. III 6, 6 ^eodem versu' (non Aen. III 89 sed 84 :
saxo venerabar structa vetusto. lege 'eodem loco' vel Mibro') 'non
omittendum pnto, cur saxo veiusto dixerit extructum templum. VeliuM
Longus immutatio est, inquit, epitheti: vult enim dicere vetustatem
templi. hnnc* multi) alii commentatores secuti sunt, sed frigidnm* est
aedificii aetatem notare. Epaphns autem, vir plurimae lectionis, libro
septimo decimo ait Delphis quodam tompore evenisse' e. q. s. Eadem
ad verbum fere redeunt apud Servium ad Aen. III 84: cf. idem ad I
376 et VIII 478. Epaphus ille quis fnerit nescio.

172 PBOLEOOMEMA.

nientatorem Aeneidos ter laudat scholiasta Veronensis, ad Aen. IIII
146 V 95 et ad incertum libri Xli inter 684 et 707 locum
((). 107, 22}. Et primo quidem cur iu Apoliinis clioro Deli Cretes
esse dicantur ^Phaiarcho' vel, ut H. Keilius cum aliis probabiiiter
statuit, Phylarcho auctore enarravit; altero, ubi serpentem ex
adytis ad Anchisae tumulum prorumpentem ^ genhimne loci famu"
lumne parentis esse putet' dubitat Aeneas, Pythagorae fabulam
(cf. Servius) repetiit, qua de meduUis hominum, sepultorum sci-
licet, angues creari putabantur. Accedit quod in disceptanda
unius versicuii (Aen. III 484) scriptura quid ille legerit Servius
narrat: *nec cedit honori . . . Scaurus vero honore legit et in-
tellegit: honore non cedit Heleno' e. q. s. Atque praebent eau-
dem lectionem, quae Siiio quoque placuerat, ex nostris libris
Pyla, alteram GMy2bc. Bucolica eundem commentatum esse
ex scholiis Bernens. ad ecl. VIII 65 erficio, ubi haec extant:
^verbenas genus herbae caslissimae vel ex loco sancto sumptae,
ut Terenlius et lunilius dicunt'. Terentium enim Scaurum nostrum
intellego, cuius etsi nomen tacens Servius interpretationem tamen
tetigit his: ^alii verbenas virgulta religioni apta'.

Quamquam dubium non est, quin aliis quoque in scriptis,
maxime in commentariis in artem poeticam nec non in eis quae
*de Caesellii erroribus' composuit (Gellius XI 15) et in ^arte
grammatica ' Scaurus Vergilii exemplis usus quae in ipso Aeneidos
commentario proposuerat vel, ubi res ferebat, suppleverit ampliore
disputatione vel obiter tetigerit. Unde factum ut ne eorum qui-
dem, quae Charisius et Diomedes ex illis in artem poeticam libris
attulerunt, umbra in Servii scholiis prorsus evanuerit*). In ortho-

*) Charieius 188 'primus pro in primis. Maro: Troiae qui primus
ab oris, ubi Q. Terentius Scaurus commentariis in artem poeticam libro X
non qni ante omnes inquit, sed ante quem nemo est, et addit: 'quo
genere plures primi accipi pos8unt\ Servius Aen. I 1 ' [primus non
ante quem nemo, sed post quem nullus, vel hic primus princeps vel
optimus]\ Eadem fere postea: (^primus ergo nou ante quem nemo, sed
post quem nuUus ut ge. I 12 ecl. I 45. vel laudative primus nt Aen.
VI 811'}. Apparet his Scanri explicationem refutari.

Diomedes 439 'hypozeuxis est cum singulae res aut personis subi-
ciuntur aut verbis, ut Aen. X 149—154. hypozeuxis est, ut Scaurus
ait, figura superiori (scil. zeugmati) contraria, ubi diversa verba sin-
gulis iunguntur'. Scauri mentionero omittit Charisius 250.

Diomedes 444 'macrologia — Scaurus ita definit, longa descriptione

PBOLEOOMENA. 173

graphicis rebus quae Scauri auctoritas fiierit, in indice nostro
apparebit.

§ 12.

Caesellii autem Vindicis quoniam mentionem feci, ex lectiO'
nibus eius antiquis Gellium IX 14 sua rautuatum esse si recte
Kretzschmerus (de Gellii fontibus p. 95 sqq.) coniecit, hic teslis
habendus erit genetivorum dies, quae forma in idiographo Ver-
gilii ge. I 208 libro inventa fuisse narratur, et Aen. I 636 dii,
Idem apud Gellium II 16 Mu commentario lectionum antiquarum'
explicavisse fertur Acn. VI 763, ubi quod Silvius posfuma proles
Aeneae longaevo a Lavinio educatus fuisse narratur, postumum
non qui mortuo patre, sed qui postremo loco natus sit, recte
intellexisse videtur.

Reprehenderunt errores Caesellii Vindicis quos non multo
recentiores aetate fuisse recte post Bernhardyum Krelzschmerus
coniecit Terentius Scaurns et Sulpicius ApoUinaris Carthagi-
niensis, quem Gellius adolescens Romae audivit. Hunc m.quae-
stionibus epistulicis maxime, quibus Gellius usus est, Vergilio
operam navasse Mercklinus annall. phlloll. suppl. III p. 659 sta-
tuit; et mirum ^quaestiones' aliquas vel ^silvas' Sulpicii circum-
spicientem Graefenhanium in diurnis antiquitalt. 1847 p. 20 illas
prorsus fugisse. Is autem Caeseliii de posluma prole seutentiam
supra laudatam argutius quam verlus refutavit, sed accepta eius
ratio, qua longaevus explicatur Mmmortalis factus', a Servio.
Docta idem dissertatione , qnae apud Gellium XVI 5 et paulo
muiatis verbis a Servio apud Macrobium VI 8, 14 sqq. profertur,
vestibuli Aen. VI 273 notionem explicavit, refutans hic quoque
alios, inter quos etlam Caesellius fuisse potest. Laudat praeterea
Gellius VII (VI) 6, 12 Sulpicii de praepetutn avium notione
sententiam, postquam Hygini pravum de Aen. VI 14 sq. iudicium
refutavit, ut illius ex commentario quodam sua hausisse putari
possit.

Convenit Sulpicio cum Probo de Aen. IX 369, quem con-
trarium illi VII 600 esse adnotaverat Berytius. Hunc autem con-

producta sententla, ut est Aen. XII 11.3 — 115, cum sit satis dixisse: sole
orto'. Cf. Servius ad 1. 1. et ad Aen. II 268 IIII 522.

174 PROLEOOMENA.

sensum ul proiiteretur, fortasse eiusdem illius Caesellii sententia
diversa adductus est. El defenditur locus culpatus apud Servium,
cuius verba ipsa ^non est contrarium ilii loco' e. q. s. Probi
iudicio opposita sunt: quid ergo si Caesellium in lectionibus an-
tiquis et illud regis, quod Mn omnibus bonis dicitur inventum^
et poetae neglegentiam adversus Probum ea fere ratione defen-
disse dicamus, quam apud Servium etiamnunc legimus ? Probura
Sulpicius in eo quoque secutus est, quod duplex i in ^subicit'
(ge. II 18) Mnice» (Aen. VI 366) ^obicibus' (ge. II 480) com-
mendavit (Gellius IIII 17), non tamen ut pervicisse videatur sen-
tentiam: nostri enim libri omnes antiquam scripturam servant.
Sed hic quoque Caesellii adversarium fuisse Sulpicium non suspi-
cabitur, qui meminerit, illum quoque in orthographia p. 2317 P.
praecipere, quod Probus docuerat, * Pompeiius Tarpeiius eiius per
duo ii scribenda' esse.

Idem Sulpicius exemplar Aeneidis sive a se ipso sive ab alio
aequali certe recognitum et epigrammate ornavit, quod in vila
Vergiliana de commentario Donati sublata servatum cst (Sueton.
rell. p. 63 ReilT.: cf. ibid. p. 54, 2 sqq. et quaestt. Suetonn.
399), et in singulos libros argumentis hexastichis (in fiurmanni
anthol. II 194, apud H. Meyerum n. 223: cf. L. Mueller mus.
Rhen. XIX 120. 122), ut singularum Terentii fabularum argu-
menta idem duddenis senariis enarravit et quindenis versibus
Plautina quoque argumenta comprehendisse valde probabiliter a
Ritschelio prolegg. Trin. p. CCCXVIII statuitur. Ergo princeps
fere eorum habendus, qui postea Vergilianorum poematum argu-
menta breviter adumbrare variis lusibus certaverunt: cf. an-
thol. Lat. fiurmanni lib. II 188—195 et in add. tomi II p. 726.
Notas crilicas cxemplari suo Sulpicium addidisse, quo grammatici
puslea usi sint, Graefenhanius I. I. coniecit, sed non demon-
stravit.

§13.

De Helenio Acrone, Terentii et Horatii commentatore nobi-
lissimo, quem extremo fere saeculo p. Chr. secundo vixisse Schott-
muellerus (de C. Plinii Secundi hbris grammaticis I p. 32) et
Hermanno Usenero (de scholiis Hor. p. Vli) et mihi persuasit,
unicum quod ad Vergilium spectet testimonium ex Servio elicuit

PROLEaOMENA« 175

Parrhasius epist. qu. IIH 5, qiii Helenii nomen in litteris hebrius
et hebrtis latere statuit. Legisse autem Hebrius ilie vel Hebrus
vei lielenius Aen. VII 6 quierant dicitur, non quierunt, quod
quamquam hoc Joco codices nmnes servarunt, tamen nescio an
XI 300 Romani scriptura quierant ex illius auctoritate nata sit.

Sed etiamsi certior Parrliasii emendatio esset, huic exemplo
nisi alia accedant, temerarius sit qui contendere animum inducat
in commentario potissimum Aeneidis Acronem hanc formam com-
mendavisse, cum Terentianos certe commentarios uberrimas de
aliorum quoque poetarum elocutione copias contiuuisse vel pauca
ex lulio Romano apud Charisium delihata exempla satis probant.

Ex quibus unum ut afferam, ad adelphon V 9, 5 de accusativi
forma amhos ita disputavit, ut Verrium Flaccum diceret errare,
qui putaret hos ambo dici debere. Ergo nisi fugerunt grammati-
cum doctissimum loci, quos lulius Romanus apud Charisium p. 96
P. attulit, Vergiliani ge. IIII 88 et ecl. VI 18, putandus erit hic
quoque ambos commendavisse. Et scriptum id ipsum extat priore
loco in Pc et e corr. in ab, utrumque legi testatur Philargyrius;
etiam in altero loco, ubi Servius solum ambo agnoscit, ambos clm
exhibent; denique idem codex c duos ecl. V 68 solus praestat,
cum ceteri duo tueantur. Nam de hac quoque forma Acronem
in adelphon commentario adnotavisse docet Charisius p. 101 P.

At ut eundem, qui scripluram quierani Aen. VH 5 commen-
davit, Vergilii carmina recensuisse statuamus cogunt quae in Ber-
nensibus scholiis ad georgicon libri IIH locos aJiquot traduntur:
ad V. 26 *conice, inebrii coice';

77 ^nactae, inebrii nanctae non nactae' (habet *nanctae' P
el in mg. y) ;

88 *ambos, ambo iuxta ebrium';

120 ^ iniyha inebrii, intuba in Corniliani ' (sed Mntiba inebrii
intuba in comiliani^ cod. 167 teste Hermanno Hagen);

131 *vescum, inebrii seram' (*seram' in litura leste
.eodem);

169 ^feruet, inebrii feruit' (Ar^// sic, litteris uit in litura;
teste eodem cod. 167: ^feruit', corr. m. 1 *feruet inebrii feruit';
•fervit' FJ et probat PhiJargyrius) ;

175 ^forcipe inebrii et forfice in Corniliani';

545 ^Orphei, inebrii Orphi, alii genetivo alii dativo'
(ORPHEI M)\

1 76 PROLEaOMENA .

564 * Parthenope, inebrii Parthinope ' (sic etiam in cod. 167)
^quae nunc Ncapolis, in qua scripsit Vergiiius'.

Primum certi cuiusdam exemplaris scripturas genetiva isto
inehrii indicari maxime eo demonstratur, quod v. 131 seramque
papaver pro vescwnque p, memoratur, qui apertus iibrarii error
est, cum ex eodem sequentis versus loco ^seraque revertens'
huc iniatum sit sera. Ceterum habes formas grammatico docto
haud indignas. Nam coice formam antiquam esse Lachmannus in-
primis ad Lucr. p. 136 demonstravit (cf. Corssen de pronunt. 1.
L. I 96), servaveruntque eam i> Aen. X 801 et ^ V 662 X 646.
De participio nancius nemo dubitat: extat autem praeter nostrum
locum Aen. IX 331 in P2Ry, item in R Aen. VII 511 et XII
749. Intyha scripturam non agnoscunt iibri nostri, qui utroque
loco ge. I 120 et IIU 120 de intiha consentiunt, quod in cod.
167 scholion quoque exhibet: ceterum cf. Wagneri orthogr. Verg.
485. De verbi fervere duplici coniugatione a doctissimis gram-
maticis quaesilum esse docent Priscianus p. 866 Probus p. 1413 P.
Nonius s. V. praeter alios (cf. Neue Formenl. 324), et proflcis-
cuntur fere a Terentii et Vergilii exemplis, ut horum maxime
poetarum .commentariis videatur quaestio profligata esse. De
forcipe praeter Servium Charisius p. 74 Velius Longus 2232
Marius Victorinus 2470 P. , ex quibus Charisius et Longus
ipso Vergilii exemplo VIII 453 usi sunt, ubi nunc forfice soli R
placuit, ut in eodem etiam XII 404 extat. Orphi dativus Aemilii
Aspri memoriam revocat, qui de genetivis Achilli Oili Promethi
Neri Teri docte disseruit. Parihenope uomen Buechelerus olim
per lilteras mihi significavit videri grammaticum nostrum, ut qui
antiquas formas diiexerit, sine aspiratione scribi voluisse: et legitur
m.l partenope in y. Parthinope legisse criticum nostrum statuit
Hagen. Denique accusativum amho quis commendaverit supra
vidimus. Et mire accidit ut, si in ebrii vel fiebri nomine
emendando semel ariolari audemus, litterae quidem ab Helenii
pari fere spatio atque a Verrii nomine absint. Et potuisse Ver-
rium Flaccum de omnibus illis vocabulis praecipere partim in
libris de orthographia partim in epistolis partim in aliis scriptis,
vel pauca ilia docent, quae hic illic inde excerpta collegit 0. Mueller
in praef. ad Fest. p. XIV sqq. Cf. praeterea quae de Mezentio
nomine in mus. Rhen. XII 419 sqq. disserui, quod duabus z scribi
VeiTius iusserat.

PROLEGOMENA. 177

£t ^prorsus quadrat ad eius auctoritatem quod ge. IIIl 88
ambo 'iuxta ebrium' fuisse dicitur, cum Helenium Acronem huic
ipsi formae adversatum fuisse supra niemoratuii) sit. Nec iiiud
non probabiie, Verrium Flaccum Vergiiii carmina in suo saitem
exemplari et cum doceret in schoia Palatina (Sueton. de gramm.
17) emendavisse emendationesque eius vel transcriptas vei a disci-
pulis calamo exceptas in alios codices et in commentarios transiisse.
Nec desunt in nostris etiam scholiis exempla, quibus ipsius poetae
nostri locos quosdam ab illo illustratos esse probetur (e. g. Serv.
Aen. XI 143 ecl. VII 53). Sed haec omnia quam incerta sint haud
dissimulo nec contradico, si quis Hehrum vel Hebrium ignotum
hominem inter Vergilii editores referre tutius duxerit.

§ 14.

Haierianum, quem lulium illum fuisse, cuius de Victorino
imperatore iudicium iu triginta tyrannorum historia cap. 5 lau-
datur, Graefenhanius IIII 304 coniecit, non Veronensibus tantum
scholiis, sed Macrobii quoque memoria novimus grammaticum
haud contemnendum, qoi Aeneidos textum et emendavit et dislinxit
et illustravit. Ac primum dignissinmm scitu est, quod Aen. X
243 eandem scripturam igni invictum Ignipotens probavit et ex-
planavit, quae in Veronensibus schedis extat, unde nascilur su-
spicio, etiam plura, quae peculiaria huius codicis sint, ad Hate-
riani auctoritatem redire.

De distinctione quaesivit ad Aen. IX 397 ('fraude loci, et
noctis subito turbante tumultu' an ^fraude loci et noctis, subito
t. t. ' V. schol. Veron.), quae Servius contraxit. Hunc enim usum
esse illius commentario etiam aliis locis demonstratur: nam et
Aen. II 558 ^sine nomine corpus' eodem ut ille modo ut nomen
pro facie dictum statueret*) explicavit et ad eiusdem libri v. 632
adnotationem doctissimam indidem compilatam esse prorsus veri-
simile fit Calvi exemplo, quod ne apud Servium quidem deest^^).

*) Cf. schol. Veron. ad Aen. VII 337 cum Servio. Nonii qnoque de

Jtomine titulus p. 354, 16 ex aliqno commentario Vergiliano desumptus

videtur: nam eadem quae illic exempla Aen. VII 337 II 558 adferuntur.

**) Macrobius Snt. III 8, 2 'nonnnllorum quae scientissime prolata

sunt male enuntiando corrnmpimus dignitatero, ut quidara legnnt (Aen.

RIBBECK, PBOLEaOM. 12

178 proleoomeka.

Ac probabile, Macrobium quoque plura ex Hateriani commentario
excerpsisse.

Prorsus incertum est quae de Aen. IX 360 difficiilimo loco
eius fuerit sententia, cuius ne noroen quidem satis clare in codice
Veronensi Keilio apparuit. liia autem quae Mai arbitrium ei
tribuit ad Aen. X 566 adnotata Aspro potius reddenda putavi
p. 132. Ciontra latet fortasse Hateriani nomen in scholii Veron.
ad Aen. VII 489 p. 98, 12 K. litteris his afccrjanam iam (v. Bue-
chelerus in Fleckeiseni ann. 1866 p. 71).

S 15.

Saeculo quarto medio Sancti Hieronymi praeceptor Aelitts
Donatm^ insignis Romae grammaticus (cf. H. Kliilii praef. ad
gramm. Lat. IHI p. XL) idem qui artem grammaticam scripsit*),
tam in Vergilii poemata (georgica certe et Aeneida; nam de bu-
colicis traditum non est) quam in Terentii comoedias commenta-
rios scripsit, ex quibus liaud pauca excerpsit Servius. Functus
autem est et emendando et distinguendo et explicando et quae-
stionibus solvendis omnibus fere interpretis officiis, tamen ut quae
restant vituperatione mullo saepius quam laude digna videantur.

Nam antiqua, qualis Vergilii aetate floruerat, lingua et arte
desuetus nec Probi optimorumque grammaticorum disciplina satis .
imbutus ubi ipse sapere ausus est, longius fere quaesita, saepe
adeo absurda vel ne turpis ignorantiae quidem crimine libera
protulit. Ac statim allegoricum interpretem produnt quae de
Vergilianorum operum ordine atque indole excogitavit, secutum
scilicet esse in^cribendis carminibus Vergilium ordinem naturalem:
^primo enim pastoralem fuisse in montibus vitam, post agricul-
turae amoreni, inde bellorum curam successisse' (Servius prooem.
ecl. p. 97 L.).

II 682} : discedo ac ducente dea /lammam irUer ei hostes expedior^ cnm ille
doctiasime dixerit ducente deo, non dea, nam et apud Galvam Aterianus
adfirmat legendom pollentemque deum yenerem, non deam* e. q. s. Cf.
Servias ad h. 1. Donati ad eun. V 2, 36 adnotatio Vergilii et Sallustii
exemplum commune habet.

*) Cf. Sergii explanat. in artem Donati prooem. (gramm. Lafvol.
Ull p. 486 ed. H. Keil.) 'hic enim Donatus V. C. D.' (V. CL. vel V.
P. coni. Keilius) ^Vergilianum carmen yel' (et?) 'Terentii comoedias
mirifice commentavit '.

i

PROLEGOMENA. 179

Parum feliciter cnticam artem exercuit eis certe iocis, de
quibus traditum est. Perverse enim antiquam scripturam in Vbc
servatam Menta quibus torno faciiis super addita vitis' tuitus est
ad eci. III 38 *) ; Lucani (I 675) exemplo male usus est, ut pravam
formam Edonii choriambicam, quam grammaticis nesdo quam ob
causam placuisse etiam aliis aiiorum poetarum lods corruptelae
codicum docent, fortasse et ipse aliquo libro manuscripto confisus,
in VergiJii textum inferret ^'^). Prudentius fecit quod Probum
secutus de Aeu. VI 177/requirendum adhuc esse' dixiL Eidem
et Aspro de difficillimo loco Aen. VII 543 adsentatus est, quem
lacunosum esse non magis quam ceteri intellexit. Ne suspicatus
quidem est, leviter corruptum esse Aen. II 546, cui explicando
frustra operam dedit (Serv. ad h. 1. et ad ge. I 403).

Nec mirum quod solvendae quaestionum *vel maximae' ut
Asper sentiebat, quae est de Aen. IX 363, inparem se praestitit.

Frustra ut ceteri desudavit in expediendo Aen. XII 514 sqq.
loco, cui Peerlkampus demum transpositis duobus versibus 516.
515 salutem tulit. Sed quod aut patronymicum aut gentile no-
men Rutuli Onytes esse sibi persuasit, prodidit se nec Graecorum
nec Latinorum nominum accuratiorem notitiam sibi comparavisse.
Dixit inter nostrates de triplici forma ^Ovvxri^ *0vs£t7ig ^Ovitrig
Lobeckius in pathologiae serm. Graeci prolegg. 387 sq.

Velium Longum secutus retinuit Aen. X 245 spectabis (ut

*) ServiaB ed. III 38 Menta qaibus torno facili saper addita yitisj
tomo fadlU: Doiiatas sic legit. legitar tamen et torno facili, ad excla-
denda dao epitheta, qaod est in latinitate vitiosam, si sit lenta facilis
vitiQ'. Servias Aen. II 392 ^non enim sant dao epitheta, qaod apud
Iiatinos vitiosam est. fecit hoc tamen Virg. in paucis versibas, qai
tamen emendati sunt at ecl. III 38, cum ante fdciiis fuerit^.

**) Servias Aen. Xli 365 * Edofd Thracii .... sane sciendum, hoc
loco errasse Donatum, qni dicit Edonii legendum, ut do brevis sit secun-
dum Lucanum, qui dicit (I 676) «Edonis Ogygio decurrit plena Ljaeo».
namque certum est systolen fecisse Lucanum. unde Edoni legendum
est, ut sit hic Edonus, huius Edoni. Statius et Virgilium et artem

II
secutus ait: tristius Edonas hiemes ' — non Edonias'. EDONEA M

udonii y: ergo diasceuasta Medicei exemplari ad Donati textum scripto

usus est; in Palatini et Oudiani archetypo ascripta videtur fuisse Do-

nati lectio. Ceterum praeter Bentleium in adn. crit. laudatum cf. L.

Mueller de re m. 362.

12*

180 PROLEGOMENA.

MP), quod ad Ter. hec. III 1, 6 ^absoluta' ait ^locutione' cum
eo quod praecedit ^crastina lux' coniunctum esse.

Sed dolendum quod eius ad Ter. Iiec. III 4, 3 adootatio
nimis contracta nunc extat, quae si integra esset, vix dubito quin
quod ge. Ilil 412 optimorum codicum ipdicia secutus edidi tam
tu essct conGrmatura. Nam cum Terentianum hoc 'tantum quam'
avaxoXovd-ov dicat flagitetque ^quantum', Vergiliano quod addit
exemplo non hunc vulgi usum, sed licentiam illam illustrare vo-
luisse, ergo ^ quanio , . tam tu* , non ^ianto* vel Uantum' apud
nostrum poetam legisse videtur, idemque Philargyrium eliam
reperisse Bernensibus scholiis intellegitur.

Vere praeter alios etiam de Aen. II 90 scriptura pellacis
testatus est ad Ter. Phorm. I 2, 17.

Prosodiae ignarum quater practerea Servius arguit: ad II
798 quod mira temeritate * collectam ex Ilio \ non ^exilio pubem*
legcndum praecopit; ad eiusdem libri v. 557 quod litus a litando
dictum putavit; ad III 535 quod idem latet interpretatus est Mate
patet' (Serv. ad h. I. et ad III 636: cf. Agroetius 2271 P.);
denique ad VIII 642 quod citas quadrigas intellegi voluit divisas
vel separatas (cr. Nonius 265, 24). Quibus sane exemplis vel
maximc apparet, quantum a Probi doctrina illius aevi vel claris-
simi doctoies ahhorruerint. Quid quod Parrhasium Euandrum a
parra dictum esse voluit (Serv. Aeu. XI 31)? Et Graece paruoi
doctum fuisse inde apparet, quod Lenaeus Bacchi cognomen a
leniendo derivavit ad ge. II 4.

Ceterupi distinxii textum poetae ita, ut non vocabula tantum
singula et oratiouis structuram notaret, sed etiam subtiliores, quos
quidem indagavisse sibi visus esset, sententiarum colores indicaret:
quamquam in his quoque argutatus est. Huc spectant Servii ad
ecl. II 17 ge. II S24 IIII 346 adnotationes et quae de notis
hyphen, diastole, apostropho eodem auctore sive Grillio sive Cen-
sorino sive adeo Remmio Palaemone (cf. Priscian. 560. 978. 993 P.),
quo Diomedes p. 435 K. usus est, eisdemque verbis praecepit in
arte gramm. p. 372 K., ubi quod in his ereptae virginis ira (Aen.
II 413) diastole post ereptae posita male cohaerentia discerni
iussit, intellegimus quosdam erepta e virginis ira legisse. Facil-
limam autem dictionem ^ mediis eflusus in undis ' Aen. VI 339
ne admitteret, mire contortum verborum ordinem ^dum servat
sidera in undis mediis' excogitavit.

PROLKGOMENA. 181

Communi sensu nisi destitutus fuisset, non ad simplicissimani
sententiam ge. II 412 Maudato ingentia rura, exiguum colilo'
adnotavisset laudanda videri latifundia, ^quod etiam non culta
praestant aliquid domino', nec dubitavisset, cuius a partibus Ar-
runs stetisset (Ser\ius ad Aen. XI 762 et 592), nec ad Aen XII
529 sq. Turni atavos et avos intellegi iussisset, ne v. 638 nar-
raret sorori Tiirnus quae poeta neglegentia quadam tacuerat. Nec
filum narrationis tcnuit qui raptas ^ab armigero' hastas Turnum
IX 763 torqucre finxerit, immemor solum et sociis destitutum
regem in portas irrupisse (cf. 729. 758. 783. 815 sqq.). Per-
verse idem Aen. IX 675 commissam Pandaro et Bitiae portam in-
tellexit, quod falsum esse ipsa verba docent: non enim dixit
poeta iibi vel ipsis commissam, sed iuxta positis *portam, quae
. . . commissa, recludunt* cavit ut redirent legenti in memoriam
quae v. 40 sqq. de conclusis Aeneac imperio intra portas Troianis
narrata sunt. Quod recte olim animadverterat Cornutus, cui et
Donatus et recentiores quidam commentatores parere debebant.
Nisi forte noluit ille verum videre, ut baberet vituperandi poetae
materiam, ut qui custodes portarum Bltian et Pandarum factos
supra commemorare neglexisset. Nam obtrectatorem vel iniquum
vel stultum etiam aliis locis agnoscimus, ubi non minus recte a
Servio refutatur. Calumnia enim est quod ad X 331 ante' dicto-
rum oblitum esse Vergilium adnotavit, et absurde vituperavlt ad XI
318, quod praesente Turno Rutulorum ager a Lalino donaretur
Aeneae, quem tamen ne ipse quidem in Rutulorum tinibus, se<f
Clarano, nobili sane Martialis tempore grammatico^), pravo iu-
dicio adsentatus in Campania iuxta Ufentem fluvium fuisse sta-
tuerat ad v. 616.

Item obtrectatorum maledictis (Macrob. I 24, 7) stulte in-
baerens ne adulteri sciiicet tilio Venus arma pcteret Aen. VIII
373 sqq., ante matrimonium cum Volcano initum Ancbisae amore
usam Aenean genuisse ridicula subtilitate finxit. Quod ut caret

*) ^Qaod etiam Clanaiius ait' Servias Parisiuas 7929. Claranus
coni. Osannns in symb. litt. II 329, ut sit idem qui in Horatianis scholiis
ad serm. II 3, 82 de Anticyra oppido testatas esse fertur, qaemque inter
doctissimos commentatores Martialis X 21, 2 et Ausonius epist. XVITI
26 numerant, iUe qnidem cnm Modesto confercns, hic adeo ante Scaurum
Asprum Varronem Cratetem commemorans.

182 PROLEGOMENA.

auctoritate, ita suo invento, quod minime poelae Aen. III 215
verbis probatur, e Styge natas docuit Harpyias, quo cur v. 242
invulnerabiles dicantur explicaret. Eadem recondita venandi libi-
dine adductus turpissimum Sallustii in Ciceronem et Tuliiam con-
vicium (Cassius Dio XLVI 18 Sallustii declam. in Cic. 2 cf. Dru-
mannus VI p. 416 adn. 63) in VI 623 versum satis illum tragicis
fabulis illustratum intulit: quamquam vetitos bymenaeos Servio
melius et verecundo poeta dignius ^natura et legibus vetitos' ex-
plicavit Ac vereor ut felicior fuerit cum ad Aen. VI 230 docuit,
poetam, ne principem scilicet lauro natalicia eius arbore ad triste
funeris munus adhibita ofiTenderet, felicis olivae potius ramo
lustrari viros fecisse.

Non soli difdcultates movit Aurora quae Aen. VI 535, quasi
kavTiomBQOQ ^A^iga (Eurip. Troad. 848) sit, roseis quadrigis iam
medium aetherio cursu traiecisse axem dicitur: et haec quidem
vidit spectare ad medlum diem peractum, quod vel Sibyllae v.
539 verbis *nox ruit' probatur, ut Solis patris quadrigam non
mane tantum, sed totum per diem praecurrendo comitari putanda
sit Haec certe ratio sanior quam qua apud Macrobium Sat. I
3, 11 Caecina Albinus Vergilium defendere conatus est.

Absurde quidem, sed tamen aliqua eruditionis umbra per-
ductus ipso libri Vil initio poetae verba pervertit. Nam quod
haec Hu quoque littoribus nostris, Aeneia nutrix, aeternam nio-
fiens famam, Caieta, dedisti' ita interpretatus est, ut nostra non
Italica litora, sed Mn comparationem Oceani navigabiiia' dici
statueret, videtur de etymo illo nominis Caietae cogitasse, cuius
Strabo V p. 233 memoriam fecit in his ^xal xov ^£ra|t; S\
x6Xicov ixBlvov Kavaxav dvoiiaOav za yag xolka navxa
xaiixag ol jidxavsg n QO0ayoQBvov0iv ivLOi d^ inci-
vv^ov xiig AlveCov XQotpov xov xoknov q>a0lv. Ergo quia
sinus omnes Lacones xaiixag appellabant, Vergilium quoque * iilo-
ribus nostris^ scripsisse sibi persuasit, ut sinuosis et hospitalibus
maris litoribus Caietam nomen dedisse doctis scilicet innueret

Item docta quadam de Boreae venti ortu notitia (cf. Strabo
I 22 p. 61 sq.) stultissime abusis est, ut Aen. Xli 366 altum
Aegaetm montem esse contenderet, qualem non novi nisi in
Creta insula (Hesiod. theog. 484). Sed geographicis studiis
captus aliis quoque Aeneidis locis vim intulit. Nam de Gangis

PROLEGOMENA. 183

fluvii aiveis ut cum Seneca Vergilio conveniret Aen. IX 31 im-
mani hyperbalo Nilum praecedere Gangen coegit, hoc ordine
verborum: ^ceu surgens septem amnibus Nilus aut Ganges' (cf.
quae supra de VI 339 narravimus). Apud Varronem cum legisset
in Lucania circa fluvium, qui Calor vocatur, aditum ad inferos
monstrari, hunc potissimum locum nescio qua de causa Vergilium
quoque VII 563 describere contendit, quamvis abhorreant a tali
opinione verba *est locus Italiae medio^ nec montes omnino iliic
sint, sub quibus tamen hunc locum fuisse poeta dicit.

Helenor a matre serva vetitis ad Troiam armis missus dici-
tur IX 547: Donatus cum servos quoque interdum militavisse
legisset et eonim fortasse exemplorum, quae Macrobius Sat. I 11,
30 sqq. congessit, meminisset, non lege militari, sed fato vetita
arma interpretando a poetae mente longe abhorruit.

Argutatus est etiam in singulis vocahulis explicandis, ut usu
fere sermonis Latini caruisse vldeatjir: quo si instructus fuisset,
nec poterat inpressum balteo Pallantis nefas Danaidum (Aen. X
497) perverso sensu *coactum' nec in ge. II 514, ubi aratro
agricola patriam parvosque penates sustinere dicitur, patriam in-
terpretari villam, quasi non suo quisque labore universae civitatis
famem levaret.

Simplicem sensum aspernatus est etiam in Aen. XII 585
interpretando , ubi distrahi rumoribus malignis Latinum statuit,
quem trahi inter trepidantium discordia et timore civium tumul-
tum in moenia narraverat poeta*). Eodem spectat, quod VIII
333 in verbis 'petagique extrema sequentem' maluit interpretarl
^in pelago' vel ^per pelagus' extrema sequentem quam cum
vulgo coniungere ^extrema pelagi'; et quod X 463 in Pallantis
cum Turno dimicaturi precibus Wictoremque ferant morientia
lumina Turni' meminerint intellexil, non sustineant, Merito deni-
que vituperatur a Servio, quod lunas sequentes ordine ge. I 424
noctes statuit esse diem sequentes, cum lunae vices et varias
formas inteilegi voluerit poeta.

*) £x alio commentario sumpta sunt Servil haec ad Aen. II 480
'vellit non deiecit . . . sed movet . . . (vel certe vellere vult ut XII
585. nam quare facit fenestram?)'. In boc enim 'trabunt' ezplicatum
fnit 'trahere volunt'.

184 PROLEQOMENA.

Paiica tamen quaedam de sermone Vergilii recte et ni falior
antiquo auctore quodam observavit. Quod enim ausus est poeta
XI 124 Aenean fama ingentem, ingentiorem armis dicere, sen-
tentiae quidem figuram, ut Furius Aibinus apud Macrobium Sat.
VI 2, 33 statuit, Ciceroniauam imitatus, romparativo autem usus,
cuius nec ante nec post euni novi exemplum, id iam Verrii Flacci
animud) advertisse vide.tur, ex cuius libro quae Paulus Diaconus
p. 114 M. excerpsit ^ingens dicitur augendi consuetudiue, ut in-
clamare invocare. quia enim gens popuii est magnitudo, ingen-
tem per compositionem dicinius, quod signiGcat valde magnum'.
Ergo non sane nibili est quod negavit Donatus comparationem
hoc nomen recipere.

Item ^commento Aeneidos' Donati Priscianus p. 1004 usus
doctam ad Aen. III 686 ('ni teneant cursus') excerpsit adnotatio-
nem: * ni pro ne. sic veteres'. Pleniorem servavit quamquam
non nominato auctore Scrvius, quem ilio ex commentario bausisse
quam maxime probabile Gt comparatis Donati ad Terentii eun.
11 3, 36 et III 3, 2 titulis. Quod tamen ad idem commentum M.
Hertzius rettulit sententiam Dohati de Aen. VI 62 a Prisciano p.
1157 prolatam minus certum videtur, cum ^antiquiores Donato
artium scriptores' eodem loco laudet grammaticus, nnde Donati
quoque artem. non comnientarium respici coniecerim.

Male tamen Terentianam nominativi pluralis formam ^f^ ad
Vergilii ecl. III 102 transtuiit, ubi neque amor causa est paren-
thesin esse vohiit (ad Ter. eun. II 2, 38). Nec magis probandum
quod Aen. II 548 illi pro adverbio loci hiterpretatus est ad Ter.
adelph. I 2, 36 hec. I 2, 19 Phorm. I 2, 41.

Alia verbo tangenda: ^v dia dvotv animadvertit ^costas et
cratis' XII 507; recte ge. IIII 153 pro qua mercede verba
relativa, non ptr interrogationem vel exclamationem accepit; m-
tiba ge. I 120 quid essent docuit, de quibus convenil ei cum
Acrone qui dicitur Horatii commentatore ad carm. 1 31, 16; ge.
I 198 vim humanam violeutiani vel laborem humanum interpre-
tatus est, quo cavetur ne in deterius ruat natura. Recte ad Ter.
Phorm. n 2, 31 explicavit praesentius ge. II 127.

Ceterum multo plura etiam quae bonae frugis essent in Ver-
gilianis quoque Aelii Donati commentariis fuisse facile credet qui
meminerit, quam docte et subtiliter idem Terentii comoedias

PROLEQOMEMA. 185

illustraverit. Exeniplari sanctioris vetustatis usum non vidimus;
nec laudata olriter in commentario Terentiano verba Vergilii ex
integerrimo fonte hausta esse consensus cum deterioribus nostro-
rum codicum scripturis exempla haec evincunt:

cum yc ge. II 472 parvoque pro exiguoque
X Aen. III 61 linquere pro linqui

IIII 534 heu quid agam pro en quid ago (cF. w)

VI 351 omnia pro aspera

- 664 alios pro aliquos (cf. F)
- My2 Aen. XII 47 incipit pro insiitit

Alia in quibus soius genuinum textum deseruit vei memoria
lapsus vel pravis coniecturis obtemperans (nisi forte librarii bic
illic Donati magis quam ipse culpandi sunt) iufra composui haec:

ad Andr. V 4, 8 circumdata filo pro dit)ersa colore ecl. VIII 73
I 1, 101 imposuit pro inponit Aen. V[ 233

- Andr. IIII 3, 3 avuisum pro abreptum Aen. IIII 600

- eun. V 3, 4 properabat pro celebrabat vel celerabat Aen.

IIII 641

- adelph. I 1, 54 hanc . . vocem pro haec . . dicta Aen.

VII 292

- hec. IIII 4, 15 verberet pro volneret Aen. VIII 583

Dubitare possis utrum coniectura an neglegentia ad adelph.
III 3, 7 traditum sit Aeaciden pro Alciden Aen. VI 392. In
arte grammatica quae ad exempla maximam partem Vergiliaiia
praecipiuntur, ex antiquioribus libris [grammaticis et rhetoricis
compilata sunt.

Prorsus vero ab Aelio divrfsus Tiberius Claudius Donatus,
qui saeculo quarto extremo senex ad Tib. Glaudium Maximum
Donatianum filium suum Aeneida cursim, ut ipse dicit, el relinquens
plurima interpretatus est, olim, si vita suppetiisset, uberiora de
personis oppidis insulis regionibus montibus fluminibus herbis
lignis fanis reliquis similibus ex commentariis veterum additurus.
(Gf. epist. dedicatoria et v. d. Floeven epist. ad Suringarum de
Donati comm. in Virg. Aeneida data Leovardiae a. 1846^ Grae-
fenhanius IIII 315 sqq., M. Hertzius ad Prisciani vol. II p. 61.)
Gorrupto hunc codice usum esse vel ad Aen. XII 412 adnotatio
docet, ubi cum ipse legerit ^ipsa manu genetrix Dictaea carpit
ab Ida' ^nonnulli' inquit ^sic reponunt hunc locunj^ ut asserant

186 PROLEGOMENA.

Vergiliuni dixisse Dictamnum g. Cretaea c. ab Ida' (ut et Ser-
vius lestatur et nostri libri omnes habent): ^quod usque adeo
non est, ut si sequentia coniungas fiat vitium'. Satis de con-
iecturae istius indoie atque origine disputavit Wagnerus. Getera,
si quam ad textum constituendum frugem adferre videbuntur,
aliis reliqui excutienda.

S 16.

Carminium, cuius aetas certioribus terminis quam inter Pro-
bum et Servium saecuiis definiri nequit', ut inter commentatores
Vergilianos ponam maiime facit ad Aen. VI 862 adnotatio. Nam
licet sciamus, eundem cum de elocutionihus disputavit praecepisse
utrasque palmas a Vergilio Aen. V 233 vitiose dictum esse (Ser-
vius I. 1.*) cf. idem ad I 93) et in libro de Italia secundo cul-
trorum aeneorum usum antiquissimum memoratis fortasse falcibus
quoque aenis Vergilii Aen. HIl 513 docte exposuisse (Macrobius
Sat. V 19, 13); porro licet nec etymon vocis amoena (quasi
amunia) necessario ad Aen. V 734 vel VI 638 protulisse (Servius
Aen. VI 638 cf. idem ad V 734) nec Probi emendationem (^pla-
cidumque petivit coniugis infusum gremio per membra soporeni'
Aen. Vin 406) in commentario potissimum Aeneidos probavisse
(Servius ad 1. 1.) statuendus sit: tamen unam illam de Marcelio
adnotatiunculam ad Aen. VI 862 ^ egregium forma iuvenem et fui-
gentibus armis] tria sunt secundum Carminium: pulchritudo aetas
virtus' aegre mihi persuadeo alio consilio nisi ipsius textus
iilustrandi causa propositam essfr a Carminio.

§ 17.

Singulari commentandi arte et ratione usus est Rufus Feslus
Avienus, ^gemino proconsulis auctus honore', cuius aetatem intra

*) Siqnidem Carminius est: nam Carpinius scribitar teste G. Thilone
in Cassellano et Florentino bibl. Sctae Crucis plut. XXII n. 1 qui sae-
cnli X est, Carpius in Basiliensi, Caspius in Gnelferbytano.

PROLEGOMENA. 187

quarti saeculi terminos ita inclusit Wernsdorfius poett. Latt. min.
V 2 p. 640, ut a Vaientiniano usque ad luliani imperatoris tem-
pora exteuderet. Hic igitur quod praeter Livii liistorias iambis
scripsisse fertur Vergilii fabulas (Servius Aen. X 272. 388), non
tam exornatas ab ipso poeta fabulas mutatis numeris et verbis
recoxisse quam, ut in Arati quoque Phaenomenis interpretandis
fecit (cf. Buhlii vol. U 481), obiter ab illo significatas adhibitis
antiquioribus auctoribus, Graecis maxime, suis versibus enarravisse
videtur. Quod probatur Servii ad Aen. X 388 testimonio: de
Anchemolo enim thalamos auso incestare novercae fabulam uno
verbo a Vergilio tactam enarravit auctore usus Cornelio Alexandro
Polyhistore Milesio, grammatico Crateteo, qui cum SuUae aetate
Romae servus primum, deinde libertus tot historias tradiderit, ut
ipse Historiae cognomine vocaretur (cf. Suetonius de ill. gr. 20
Graefenhanius 1 420 U 160 Wegener de aula Attalica 194 sqq.),
atque adeo de Roma quinque libros composuerit, mirum non est,
ex eius copiis Vergilium hausisse. Nec dubito quin in scholiis
nostris alia quoque sive ex Alexandro sive ex Avieno excerpta
lateant. Maxime vero Hyginus, qui * studiose et audiit et imitatus
est' (Sueton. de ill. gr. 20) Milesium grammaticum, in commen-
t^ndo Vergilio magistri thesauros compilavisse putandus erit.

Certo quidem testimonio alter tantum ex Avieni oonunentario
locus apud Servium adfertur, qui mirum in modum comprobat
iudicium nostrum. Nam cum imaginis causa, ut flammam ex
Aeneae yertice et clipeo coruscantem describeret, cometarum
mentionem iniecisset Vergilius, Avienus, qui etiam in Phaenomenis
Arateis v. 594 sqq. brevius de illis exposuit, plenissiihe totam
cometarum naturam edocuit (Servius Aen. X 272 et ge. I
488).

Magni etiam, si extaret, ad verba poetae emendanda pretii
esset Arriani Graeca geor^icon metaphrasis (Suidas s. v. cf. Mei-
nekius anal. Alex. 370 sq.), quae quo tempore facta sit nescimus.
Polybius Senecae amicus quae Vergilii carmina pluribus quam
scripta erant nota esse voluerit, utrum versibus an prosa oratione
Graece verterit numque absolverit opus, ex Senecae dial. XI 8
significatione levissima non perspicitur. (Cf. Graefenhanius III
312 sq.)

188 PROLEGOHENA.

§ 18.

Nec prorsus ab his ii€rag>Qa6rav studiis alienae declama-
tiones rhetorum fuerunt, qui ihemata controversiarum ex Vergilio
^eiicuerunt et adformaverunt ad dicendi usum' (Servius Aen, X
18). Nam veneratos esse Romanos Vergilium tamquam vel Cice-
rone praestantiorem eJoquentiae magistrum, soli Homero aequi-
parabilem, satis docet ex Hacrobii Saturnalibus liber IIII (cf. I
24, 14. V init. item dialogus de orat. 20). Exemplo est quod ad
Aen. X 532 Servius colorem rhetoricum commemorat quo Aeneae
responsum tractatum est: Mnprobus es qui aut regi dones aut
filios exheredes'. Praeclarum vero controversiis componendis locum
Veneris et lunonis libri Aen. X iuitio altercatio dedit, quem ex-
ornaverunt Tiiianus, *fandi artifex', qui Ausonii aetate Aesopicas
fabulas pedestri stilo vertit (Auson. epist. 16, 74 sqq. et praef.
epist. cf. Vossius de bist. Latinis II 1), et Calvus, ut in Reginensi
1674, sive Caiuiinus rectius in Parisino 7929 Servii ad Aen. X
18 scribitur, aequalis illius, ni fallor. Sanctus Augustinus quoque
puer saeculo quarto medio in Numidia solutis verbis dicere iu
schoJa cogebatur quae versibus Vergilius exornaverat, velut iras-
centis in primo Aeneidis libro (37 sqq.) lunonis verba (confess.
I 17).

Versibus composita ihemata Vergiliana extant in.anthologia
Lalina Burmanni iib. I nuni. 108 Mn Aeueam patrios penates ex
Troiae incendio curopatre auferentem', 110 de Laocoonte, 114 sq.
de Pallante, 116 de Turno et Pallante, 118 de Euryalo. 119 de
Niso et Euryalo, 173 Didonis ad Aenean epistola (secundum Aen.
Illi 304 sqq. 365 sqq.), denique orationes 174 Didonis ad Aen.
IIH 365 sqq. exeraplum, 175 Sancis secundum Aen. XH 653 sqq., ^
176 Aeneae secundum Aen. IH 315.

Ceterum hanc scholasticorum industriam etiam ad ipsa Ver-
gilii carmina inlerpolanda multum contulisse proclivis suspicio
est. Quam autem iam a saeculis inde secundo et tertio usque
ad sextum frequcns fuerit elegantiorum etiam hominum studium
carminibus Vorgilianis non minus quam Homericis ad varia lusuum
genera abutendi, primum demonstrat Osidii Geiae a Tertulliano
de praescriptionibus adv. haereticos c. 39 praeter alia laudata
iragoedia cenionaria Medea (anthol. Lat. [ 178 B. — 235 M.),

PROLEaOMENA. 189

tuni Ausonii cento nupiialis, concinnatus ille iussu imperatoris
Valentiniani, qui ipse ^nuptias quondam eiusmodi ludo descripse-
rat% porro Zuxorii Vandali viri saec. VI spectabilis epiihalamivm
(anthol. Lat. VI 84 B. = 382 M.), ut de ceteris centonibus in-
certonim auctorum (anthol. Burm. [ 14. 46. 146 sq. 168. 170
— 172 III 81) taceam.

Quos omnes qui accurate coUatis libris manuscriptis ad Ver-
gilianum textum adhibebit, fortasse operae admodum fastidiosae
pretium aliquantillum faciet. Me quidem qui satis vitae et roboris
labori huic Vergiliano inpendisse mihi videor, hanc quoque aerum-
nam exanclare nimis pigebat.

S 19.

lam eorum commentariorum, qui actatem tulerunt, virtutes et
vitia excutere nostrae operae non est, qui id maximc quaerimus,
quid ad restituendum pootae textum auxiiii ex antiquorum aucto-
rum reliquiis reduudet. Inter quos muito rrequentissimus testis
est Servius vel quae nomine eius circumferuntur variis modis con-
taminata contracta amplificata interpolata scholia^). Lectiones
enim vel singulae vel variae saepissime in his commemorantur,
tamen raro ita ut librorum fiat expressis verbis memoria. Semel
ad Aen. HI 40 •vetus rodex* auditus pro auditur, ^antiqui co-
dices' ad VII 568 horrendus pro horrendum et piracula pro
spiracula, ^multa exemplaria' ad XI 142 at (an ^c?) portis, non
ad portas habere feruntur. Nec quid ipse invenerit in libris,
sed quid ipventum esse dicatur tradi solet: Mn omnibus bonis
re^is dicitur inventum* pro regi (.4en. IX 369); ^quidam in novis
(bonis?) et emendatis libris pro detinet demeret inventum asse-
runt' (IIII348); *hi versus circumducti inventi dicuntur et extra
paginam in mundo' (III 204); Miic versus variasse dicitur' (III
157); *hic versus in plerisque dicitur non fuisse' (II 775). Cer-
liora testimonia sunt: ^hic versus in multis non invenitur' (III
153), 'sed sane bic versus qui circumductus est talis auditur'
(226). Sed haec omnia nec per se probabilia excepta versus II
775 athetesi nec nostrorum librorum memoria ulla confirmanlur;

*) Of. G. Thilo mii9. Rhcn. XIITI 634 fiqq. XV 117 f <.«. Th. Moram
senns ibid. XVT 442 sqq.

190 PROLEaOMENA.

ac vereor ne partem eorum ?elut de circumductLs post III 204
tribus versibus fabeilam critici nescio cuius vel interpolatoris
industria effinxerit.

Nec ubi Wera lecUo' commendatur, authentici exemplaris
fidem, sed grammatici iudicium sequi iubemur, quod potest saoe
rectum esse: e. g. turbatur ecl. I 12, quod Quintiiiani et Gon-
sentii auctoritate firmatur, amaror ge. II 247 ab ipso Hygino 1n
optimo libro inventum, et quisquis color 256, sententiae et metri
necessitate efflagitatum; sed coniecturas habeo varias ge. I 383
et expersa Aen. III 625, item fictus analogiae causa nominativus
fronds ge. II 372. Distinctione verborum ineptissima Aen. I 643
difficultatem quae nulla est removere studuit.

Certorum qui in his scholiis laudantur auctorum memoria
omnis supra coliecla est: aliquanto saepius notantur ^multi' (e.
g. eci. II 20 Megunt'. V 64 *distinguunt% Aen. X 150 ^dicunt
oportuisse dici'), vel ^plerique' (inperitissimi fere, ut Aen. III
336 corruperunt), vel ^nonnuUi' (e. g. ecl. VII 51), vei ^quidam'
(ecl. III 108 ^maie quidam totum iungunt', Aen. VIII 627 ^qui-
busdam videtur hunc versum omitti potuisse', II 787 ^hunc ver-
sum quidam ita supplevit', Vlil 40 ^mire quidam conciusit hunc
versum'. cf. ge. I 20 et Aen. I 636), vel ^alii' (ut ecl. IIII 61),
vel deniquo formulae Megitur et' (e. g. ecl. III 38), Megimus
tamen et' (ge. I 166) usurpantur.

Universam quidem scholiorum farraginem perlustranU apparet
non tam quid poeta vel ediderit vel reliquerit, sed quomodo gram-
matici textum eius temptaverint testari. Qui et distinguendo et
emendando et interpolando mulUmodis variatus vulnera curarum
criUcarum etiamnunc in nostris exemplaribus ostentat plurima.
Quamquam sunt aiiquot veterum coniecturae, quarum soli com-
mentario Serviano noUtiam debemus: ad Aeo. I 100. 115. 258.
289. 734 II 59. 65. 75. 247. 321. 455 III 40. 75. 108. 372:
635 IIII 204. 545. 551. 599 VI 84- VIII 261 IX 173 X
481 XI 142. 152. 169. 258. 422. 524. 644. 818 XU 290.
815. 859.

Ceterae quae in his scholiis proferuntur variae lectiones ita
per codices nostros omnes dispersae sunt, horum ut nullus Servii
si qua fuit vel alius grammaUci recensionem solius dici possit
amplexus esse, nec omnino qualis ab illo traditur textus ullo cor-
ruptelae genere caruisse staluendus est; quamquam solet quod ipse

^ROLSGOMENA. 191

testatur genuinum esse. Longum est omnia perlustrare: pauca
sufficiat exempla delibavisse, ubi deteriora secutus est.
Legit Servius
cum FM2y2ac et Agroetio aliis pro arcis ge. IIII 125
MRy2bc maniplfs, non maniplos Aen. XI 463
MP2ybc et Pri.sciano causas, non casus Aen. II 105
My2b virtutem — factis, non virtuie — vires Aen.

VI 406
M2PRybc concretam^ non concretum ge. II 318
PRybc oleae pro olea ge. II 302

- PlRy2bc (cf. M) ruebat pro rubebat Aen. X 256
Plcl insignis, non insigni Aen. I 625

Rybc et Seneca caeli pro caelo ge. I 337

^^ et scbol. Lucani duces pro omnes Aen. XI 93

- /?c2 terram pro herbam ge. I 155

yft^c (cf. ilf) admorso pro ad morsum ge. II 379
^j^ Nonio Agroetio Prisciani exenipl. at//, non e/ Aen.

XII 727
cx <mni pingues inverso biatus causa ordine ge. I 341
Mentel.2, % pacis, non paci Aen. VI 852
X tarda pro parva Aen. XI 430.
Solus corruptum praebet textum velut Aen. III 421 vasio pro
vasios. Quaedam ambiguum certe utrum vere an falsa sint, ut
ed. VII 24 Veneris pro corylos, Aen. VII 34 aequora pro
aeihera.

Nulto autem magis fide carent eae lectiones, quae non suo
loco nec certo testimonio proferuntur, sedubi exempli causa
laudantur verba poetae: vaga enim et incerta commentatoris me-
moria, qua simiies maxime loci inter se confunduntur, niti solent.
Quo ex genere baec sunt:

Aen. II 478 muro et flammam ad fasiigia, non tecio et
flammas ad culmina
IIII 460 gemiius, non voces

- 482 fulgeniibus pro ardentibus

- 522 placidam carpebant membra quietem, non pla-

cidum c. fessa soporem
VI 424 corripit pro occupai

VIII 190 hanc primum suspice rupem pro his: iam
primum saxis suspensam hanc aspice rupem.

192 PROLRGOMEMA.

Sed cum ex simiJibus locis variae lectiones solitae sint a
commentatoribus singulis verbis ascribi, haec quoque praeter Ser-
vium et apud alios auctores et in nostris codicibus modo his
modo illis reperiuntur, velut quod

in bm et apud Arusianum legitur labori pro dolori Aen.
II 776
et quae infra multis locis commemorabo.

§20.

luvabit ex Probi etiam qui dicitur bucolicon et georgicon
commerilario pauca exempla expromere, quibus intellegatur lem-
mata et firmandi causa ex alio Joco adsumpta poetae verba nisi
in eis de quibus expressus sermo est certa (ide carere (cf. p.
165). Velut in lemmate ge. I 103 iactei et mirentur coniunctivi,
quorum [cum hic elegans sit et prope necessarius, illum ad huius
similitudinem eadem temeritate accommodatum sentio, qua in libris
nostris propter iactat antecedens factum est miraniur, Sententia
enim, quam recte interpretatur Servius, haec est: ne Mysia
quidem quamvis diligenfissimo cultu tantum proficit quantum
iuvat caeli gratia, quae si contingat, vel feracissima terra messis
ubertatcm miretur.

Memoriter ge. II 385 iu lemmate orsa pro missa videtur
scriptum esse, item ecl. IX 14 in prooeuiio p. 6, 6 K. ^componere
lites' pro ^incidere\ nec probaudum quod ad ecl. VI 31 p. 11,
15 R. ex Aen. VI 202 ^tiquidum super aethera^ pro ^liquidum-
que per aera^ exhibetur, aut quod etiam in Leidensi uno
reperilur effusa pro infusa ex eodeni Ubro v. 726 (p. 13, 23 K.).
Soli Jibrarii fortasse inscitiae debetur inmissa pro innexa ex
Aen. VIII 277 proJatum ad ge. II 66 (p. 46, 19 K.), nam sae-,
pissime ss litteris .r commutala est: certe ilhid ineptum, quasi vi
iniecta capiti corona diceretur. Aliquanto magis placet Aen. II
691 augurium^ quod pro auxilium codicum scriptura p. 14, 11
in docta illa ad ecl. VI 31 quaestione iegitur. Quis enim neget
potuisse etiam in eis quae obiter tractantur antiquae memoriae
vestigia latere?

PROLEGOMENA. l93

§21.

Magna in variis georgicon scripturis recensendis lunii Phi-
largyrii*) auctoritas, qui cum saepius quam alios, velut Asprum
et Modestum, laudet Celsum, ex huius potissimum commentariis
hausisse videtur, ubi de ipsius poetae manu (ge. IIII 141), quid
ipse emendaverit (ge. II 225 cf. IIII 231) quidve reliquerit (II
332) quaeve prior lectio fuerit (II 344) teslatur. Ad Verrii Flacci
rationem revocanda et aedera scriptura ecl. III 39 et amho accu-
sativus ge. IIII 88, de quo supra dixi. Ergo cetera, quae etiam
in nostris libris apparent, ipso Philargyrii testimonio evincuntur
antiquae coniecturae esse, varias dico lectiones ad ge. II 382
(^quidam legunt ingeniis*: B, quod non debebam spernere), III
3 (Megitur et carmine, ut puto, rectius': PV?), 133 [^iusts,
sinen iegendum': R), 305 (Megitur et haec!": FMR), 310 (Me-
gitur et ubera': PR), IIII ll2 (Megilur et tinos': P), 208 'et,
alibi ar (et R), 370 (saxosum: cf. Servius et bc), 373 (Megilur
et influit: c), 443 (Megitur et pellacia*: cf. M). Ipse non pro-
bavit lectiones pingues paleae ge. 1 192 et pernox III 230,
ex quibus ilJam solus servavit, hanc et scholiasta luvenalis praebet
et b m. priore habuisse videtur. Accedunt pauca quae vel ad
orthographiam spectant (ecl. III 8 hirquis: Oblongus Pierii, cf.
P et Servius; ge. III 177 mulgaria: cf. Nonius) vel ad distinc-
tionem verborum (^e. II 71. 312 III 165. 187). Unum locum
aut non intellego aut lacunosum esse puto, qui est ad ge. III
498: ^quidam volnnt ideo dictum studiorum atque immemor
herbae^ quod antiqui in pratis certamina exhibere consuevcrant.
reliqua grammatici legunt'. Nam haec ultima quid sibi velle
dicam nescio.

Ceterum cum soleant flde dignissima esse quae ipse ut vera
testatur velut fervit ge. IIII 169, quod solus servavit Fl,
tamen ipse interdum deterioribus credidit scripturis, velut con-
sentiens

cum MRybc et Servio ge. IIII 229 (thesaurisj,

*) Hanc enim veram nominis formani vindicaverant nuper G. Thilo
mu8. Rhen. XV 136 et lulias Caesar ad Aristid. Quintil. p. 14.

BIBBBCK, PBOLEGOtf. V^

194 PROLEOOMENA.

cum Mlyl ge. IIII 230 (fave),

- Myb et Servio ge. IIII 400 (frangentur).
Item ex interpolato libro sumpsit si II 167 geniem legit.
Aeneidis vero laudans VII 289 memoriter protulit Ilaliam ionge
prospexii pro Dardaniam Siculo p. Quod autem Aen. III!
169 probat quod in P m.l extat lahorum, cum ceteri malorum
habeant, non ausim decernere ulrum verius sit

S 22.

Non diversum a lunio Filargirio esse luniiium Fiagrium qui
in schoiiis Bemensibus appellatur et olim a Pbilippo Wagnero
(comm. de lunio Philargyro partt II) intellectum et nuper a G.
Thilone (mus. Rhen. XV 127) comprobatum est. Qui cautius
quam ille non post sextum saeculum; fortasse vero aliquanto prius
scriptum esse statuit genuinum Mediolanensis grammatlci com-
mentarium, qui nec Servio ipse t^us nec ab hoc exscriptus est.
Excerptus autem in Britannia est ab homine Scoto, Adanano ut
videtur, saeculo fere VIII. Idem alios commentarios duos ex-
cerpsit adpositis singulis notationibus auctorum nominibus, quorum
alterum, Gaudeniium, scholia Serviana breviora, qualia ante Da-
nielem nota erant, alterum, T, Gaiium nomine, pleniora compi-
lavisse statuunt homines docti (cf. Monimsenus mus. Rhen. XVI
447 sq.).

Uno praetcrea loco in scholiis Bernensibus laudatur Isidorus
ad ecl. IX 29 allegoricae interpretationis auctor. Idemque nomen
C. G. Muellerus coniecit latere in compendiis Isib (ad ecl. III 111
ge. I 50. 88) et Eus (ad ecl. X argum.). Explicantur autem
singulae voces: ^ciaudite, i. e. cantare desinite' e. q. s. (ecl. III
111), ^aequor pro campo. hic metaphora' (ge. I 50); ^exudai,
exsiccatur. hic^hypallage, dum non humor exudat, sed terra^
(ge. I 88). Quae cum partim eisdem fere verbis in Servianis
quoque scholiis legantur (cf. Serv. ecl. III 111 ge. I 88), vel ex
Servio Isidorus hausit vel ex Isidori nescio quo commeutario
quaedam in Servianam farraginem translata sunt.

Eus autem ille qui in ecl. X argumento tradidisse fertur
*C. Asinius Gallus orator, Asinii Pollionis filius, de quo Vir-
gilius meminit', Hieronymus est, cuius eandem notationem vide

PROLEOOMENA. 195

apud ReifTerscheidium in reliquiis Suetonianis p. 86. Ex Hiero-
nymo enim quamquam non fatetur alia quoque Bernensis scholiasta
ad verbum compilavtt, velut ad ecl. III 90 *M. Bavius poeta quem
Virgilius in bucolicis notat, in Cappadocia moritur' (cf. Hieron.
01. 186, 2 Sueton. rel. p. 41 R.) et ad ecl. V argum. ^Aemilius
Nacer, Veronensis, in Asia moritur' (cf. Hieron. 01. 191, 1
Sueton. rel. 43 R.). Quamquam Sueionii quoque libris usus est
^lunilius^. Nam licet quae ad ge. II 158 adnotantur ^Adriaticum supe-
rum vocatur, Tyrrhenum inferum, utlunilius et TranquUlus dicunt',
ex Isidori potius de nat. rer. XLIIII hausta esse videri possint
quam ex Suetonii pratis (v. Sueton. fp. 157 p. 242 R.), tamen
ad ge. IIII 14 ipsa Tranquilli ex decimo pratorum verba exscripta
sunt (v; Sueton. fr. 164 p. 257). Cf. praeterea schol. Bern. ad
ge. UH 127 (item Servius etProbus: Sueton. fr. 209 p. 355 R.)
et ad 564 (Sueton. fr. 203 p. 350 R.).

Varlae ad hucolica et georgica scripturae ex Bemensibm
scholiis etiam enotandae simt haece, quas commentario critico
suo tempore inserere non potui, quia Caroli Guilielmi Muelleri
programmata quattuor Rudolphipolitana annorum 1847. 1852.
1853. 1854 tunc temporis frustra quaesiveram. At nunc libera-
litate Hermanni Hagen, qui novam horum commentorum editionem
niolitur, contigit ut iterum accuratissime cum codice collata paulo
etiam emendatiora possem quae ad nostram rem faciunt proponere.
Sunt autem haec:

ecl. I 54 rorem

- 68 iuguri, i pro ii.

- 72 ^ quis (ut c^: cf. yab)

' II 20 'alii sic distinguunt: pecoris. nivei, quia antiqui
laneam albam admodum diligebant'. [pecoris nivei
cod., recte disUnxit H. Hagen: cf. Servius. Com-
mentator in suo codice* coniuncta legit pecoris
nivei,)

- V 3 ^consedimus pro considimus* [consedimus bis codex,

considimus pro consedimus Muellerus, consedimus
scholiastam legisse Hagenus ex argumento eclogae,
ubi in eodem versiculo consedimus laudatur, evicit.
considimus y2)

- . 28 feri

13*

196 PR0LE06MENA.

ecl. VI 18 ^ambo pro ambos, hos ambo . . . lunilius dicit'.
{ambos clm. cf. Servius et Philargyrius ad ge.
Iffl 88)
ge. I 13 equum (cf. Servius)

- 102 Moesia (ut P2c, schol. Leid.)

- 192 paleae (cf. Philargyrius)

- 218 adverso (ut M: cf. Servius)

- 277 ^Orcus • • . quidam cum aspiraUone orcum legunt'

{Horcus P: cf. Servius)

- 315 lacteniia (ut MR, Servius)

- 332 Athon (ut libri et Servius)

- 479 ^manes id est amnes, non dii' {amnes libri)

II 45 ^alii sic distinguunt: m manibus terrae non* (Mn
manib; | terre. M in manib; enim terram habeam
N proelio | lio' cod., in quibus quid lateat nescio)

- 65 ^durae, alibi edurae leguntur' (cf. Servius)

- 69 ^horrida . . . nam male quidam horrens legunt'

(eadem Servius)

- - 81 exiit (ut M)

- 316 ^gelidam, alii rigidam^ (sic libri)

- 352 ^alii munimen', in mg. munine, i. e. mtf^imine

{munimen libri)

- 382 ingeniis (ut R: cf. Philargyrius)

- 413 ^rusti, rusci magis legendum' (ut y2b2, cf. MJ,

rusti M2PR)

- 425 ^nutritor {nutritur cod.), *cum n!//n dicere debuit,

pro activi imperativo passivum posuit' (eadem ut
Servius). ^nutritur pro nutrit, i. e. humor vel pastor.'
(sic MP, Prisc.)

- 453 ^arboris antro, vitiose pulridae' {ilicis alvo libri

et Servius)

- 464 ^inclusas' (erasa c), ^inlaesas': cf. adn. crit.

- 494 in mg. driadasque puellas.

" in 77 ^minantis, minaces' (in textu georgicon minacis ut
R, corr. m.2 minaces ut MybCj in mg. manu eadem
minantis ut .P et Sener^)
85 premens in textu» fremens (ut M) m. eadem in mg.
88 pulsu

- - 194 '/Mwroca/' (ut JFiW), ^provocet' (sic-P)

PROLEaOMENA. 197

ge. III 230 ^perntx, pcrseverans * : cf. Servius

- 241 'subvectai' (ut MB), ^sublevat*

- 263 ^super, alii supra* (sic P)

. 279 'sidere' {ul B), 'frigore' (sic ceteri)

- 309 ^quam magis, quo magis' (sic B)

- 345 ^Cressam' {\xi libri et Probus), /Creticain, alii

crassam* (sic cl)

- 403 ^parvo, Mi parco* (sic libri el Servius)

- 449 vivaque sulphura (ut Servius et Hacrobius)

- 452 ^malorum esi, veP (w/ cod.) *alii laborum* (sic

libri) *pro malorum*.

- 475 lapygis (ut WlPB: cf. Servius)

- IIII 41 lentius (ut libri^ Servius cum ceteris gramm.)

- 114 Uenaces . . . alii feraces^ (sic libri)

- - 141 ^Ulic vel Uli, id est Corycio' {iUic P, illi ccteri

cum Servio)

- - 174 Uollunr (ut libri), ^alii iactanr

- . 188 Uimina' (ut libri), 'alii litora'

- 221 omnes {oths cod., ut Servius: cf. adn. crit.)

- 228 augustam (ut libri et Servius)

- 230 * ore /ov^' (/Vit/^ cod.) ^ipsos baustus, vel or^/at;^,

id est cum silentio accede' e. q. s. (cf. Servius
et adn. crit.)

- 233 ^reitulit, oritur, alii reppulit* (sic libri)

- 234 ^fugiens^ (ul libri), 'aliiswr^^^'

- 242 Ugnoius' (ut iibri) . . . *aJii ignoios, id est oculis'

- 254 ^vultum' (ut libri), *alii vuliu, id est pro cor-

pore, boc est habitudine'

- 301 ^ohsuitur^ (ut M), ^circumcluditur, truditur, alii

obsiruiiur (ut PB), i. e. spargitur'

- 315 ^extudit' (ut iibri), ^extultt, studiose reperit. alii

extundii* (cf. c et Servius)

- 345 'quidam distinguunt Vulcani curam inanem^

- - 360 'a/ vel ad' {ad Gy)

- - 412 'taniur (ut MJPyJ) 'alii dicunt' (^dicun' cod.)

Uaniid' (ut bJ), *alii tanio magis' (ut M2By2b2c2).
4unilius dicit. quanto legitur et' (ut?) 'tanto* (cf.
Servius)

198 PROLEGOMENA.

ge. Illl 443 ^pellada^ (ut M? h2: cf. Philargyrius), 'astuUa'

(iii textu: pellacia)

- 447 ^alii quicquam^ (ut MR) Megunt' (eadeni Servius)

- 473 ^in foliis^ (ut libri), *alii legunt in fluviis*
^ - 540 'iniacias' (ut BV ?), Mndomilas'

- 548 ^capessit^ (ut J/) . . . *alii \e%m\i facessit^ (ut

FRV?)
• 565 ^auxi, alii legunt audax^ (sic Jibri).

§ 23.

Veronensia scholia quanti ad criticam Vergllianorum carmi-
num historiam, ad commentatorum praecipue antiquorum indolem
cognoscendam momenti sint, satis ex eis quae supra collegimus
elucet. Sed quantavis auctoritas eorum sit, ubi certis auctoribus
scripturae proferuntur, tamen ubi ad firmanda pra^cepta vel opi-
niones exempla laudantur, de singulis vocabulis, quae non ad
ipsam rem pertinent, caute iudicandum erit. Velut Aen. IX 403
cum Asper probavisse videatur, ut supra dixi, suspiciens altam
lunam et distinctione hic demum posita, lirmavit hanc particulae
copulativae coUocationem versibus duobus Aen. II 369 et VI 254,
in quibus necessarium quidem est, ut scriptum est in scholio,
pavorque et superque legisse grammaticum, sed infundens poste-
riore loco , ut interpolatum est in Mediceo et suppletis scbolii
lacunis positum ab H. Keilio, utrum Asper an qui commentarium
eius excerpsit an denique librarius intulerit nescimus.

Nec auget Medicei auctoritatem quod ad Aen. I 1 in his
commentis ex Aen. VII 444 exhibetur gerant, ut in illo solo
praeterea extat, cum genuinam ceterorum scripturam gerent Ho-
meri exemplum tueatur.

Item ge. I 38 quamvis in Aspri ad Aen. IX 363 adnotatione
sic laudetur ^quamvis Elisios miretur Graecia saltCusj*, tamen
testatur ille tantum de Graecia schemat^ usurpata, saltus pro eo
quod codices tenent campos vel ipse memoria falsus vel qui verba
eius descripsit neglegentia interpolasse videbitur. Nam prorsus
ut libuit supplevit scholiasta nescio quis ad Aen. I 1 sentenUam
cum canendi verbum pro vaticinando usurpari probaret Aen. 0

PROLBGOM£NA. 199

124 bis '(et mihi iam) multi crudele canebant exitium* , sed
scripserat Vergilius ^canebant artiOcis scelus'.

Ergo nullius fldei quod ad Aen. II 311 (p. 88, 3 K.) ex
eodem libro versus 193 talis adfertur ^(ul)tro Asiam magnam
Pelopea ad moenia bello venturam', cum nostri codices omnes
praestent magno. Firmare enim commentator id tantum voluit,
Asiam pro incolis Asiae dici, cuius elocutionis magnificentia debi-<
litatur addito magnitudinis quae per se nota est epitheto. Sed
haec sufOciant.

Excussit autem nuperrime haec scholia post A. Haium et
H. Keilium denuo Arnoldus Herrmannus, cuius ex opera diligen-
tissima Fr. Buechelerus excerpta in Fleckeiseni annalibus novis-
simis (1866 p. 65 sqq.) cum docUs communicavit. Unde elegi
quae ad criticam Vergilianorum carminum quam conteximus histo-
riam vel ad corrigendum supplendumve commentarium criticum
nostrum alicuius momenti esse videbantur: lacinias ipsas scholio-
rum resarcire meum non fuit.

Ad ecl. VI 14—19 laudatus Aen. X 835

- VU 24 laudatus Aen. VU 14 sic: ^arguto ienuem per-

currens pectine telam^

- 33 Comeli nomen legi non potest.

- ge. HI 7 umeroque Pelops (non umerique)

- Aen. I 5 laudata VI 271 ^ubi cae(Ium condidit umbraj'

- - - 8 . U 396 *numin(e) no(stro)'

II 89 - V 621 ^cui gen[us et quondam nomen]
natique fuisse[nt]'

- - - 160 laudata VUI 643 'at tu dictis Alba[ne maneres]'

- - - 170 - I 482

- 657 in lemmate mene, non men

Inter li 665 et 678 marginalis scholii reliquiae ^melius

legitur sed plerlque — — (m)etu po-

nunt' e. q. s. ad variam nescio quara iectio-
nem spectant.
ad Aen. III 691 in Aspri scholio: poetice pro patice

- lUI 146 in ^5/>ri scholio: Protesilaodamia fac papyrin

- 178 in Comuti scholio : (quid)

(e)posset

. - VIU 105 n quod, non N

200 PROLEGOMENA.

ad Aen. VIII 94 iaudatus Aen. IX 605

IX 386 in Aspri sclioiio ignaruSy uon ignorans

- - 402 in Aspri sclioiio: 'adnotandum

. . (uex) .u . . ns . . . eam ue(dui) qi. quae

ii| metro . . promn untes'

[p. 105 in marginali scliolio, quod ad Aen. XI 244 spectare con-

icit Bucclieierus, fortasse de lectione nescio
qua verba facta erant]
ad Aeii. XII 709 in margine: ^cernere — decernere*.

Caput X.

. Veterum de carminibus Vergilianis praeter .
commentatores testium qualis fides sit quaeritur.

Libris manuscriptis Vergilianis qualibus usi fuerint commen-
tatores atque editores antiqui coilectis quae extant testimoniis
supra indicavi. Neque credo ut Heynius vol. I praef. CXXXII
Caligulae furorem, qui ^Vergilii ac Titi Livii scripta et imagines
paulum afuit quin ex omnibus bibliothecis amoveret' (Sueton.
Calig. 34), in causa fuisse, cur minus emendati codices poetae
ad nostram aetatem pervenerint. Nam paulum afuisse quin amo-
veret, non amovisse fertur princeps. Nec fugerunt Heyniuui
ipsum de libris idiographis testimonia. Nam et Plinius in nat.
hist. XHI 12, 26 ^manus' eiusdem ^saepenumero' ait ^ videmus '^
et Quintilianus I 7, 20 manum Vergilii, qiia cat^^sae tKcassus
geminata s scriptum sit , antestatur. Ergo quod ille in ^ dubii
sermouis' libro VI apud Cliarisium testatus est Achaii Aen. I
120 et Oronti 220 Vergilium scripsisse fide dignissimum docetque
interpolatos esse codices noslros MRbc, in quibus Achatae, ei
Rlm, ubi Orontis legitur.

PROLEGOMENA. 201

QuintUiantm tamen cave credas, ubicumque verba Vergilii
inseruit, manum poeiae religiose reddere. Verae sane scripturae
turbatur ed. I 12 testis est antiquissimus, pro ({ua libri fere
omnes turbamur receperunt, quamquam vel quinto saeculo Con-
seniius de inpersonali turbatur praecepit. Legit idem quod
non minus in exemplaribus oblitteratum est addunt in spatia
ge. I 513. Sed tamquam non minus certam ct indubitalam laudat
^figuram' banc ^qui non risere parenti^ e. q. s. ecl. IIII 62,
cum nos In codicibus eadem legamiis quae Servius interpretatur
^cui non risere parentes^: iilud qui scripsit non videtur QVI
dativi formam intellexisse. Coiiiecturae, quae in Pyabcm redit,
fagi pro fagos in laudando ecl. IX 9 credidit; et cum deteriori-
bus etiam, Bigotiano et Gothano tertio, posuit Aen. XI 406
iactat fTo fingit.

Praeterea vel memoriter prolata vel ex interpolato codice
bausta haec:

agrestem pro silvestrem ecl. I 2

sedet pro stupet Aen. II 307

praecipiam pro praedicam Aen. III 436

caelo pro pelago Aen. V 212

caedis pro stragis Aen. XI 384.
Nec qui ante Quintilianum obitcr usi sunt carminibus poetae
nostri/ fidissimi testes habendi.

Columella ubi ex georgicis verba suis praeceptis inmiscet
quam neglegens genuinae memoriae sit satis demonstrarit quae ad
Iin 89 sqg. adnotavi. Cf. praeterea I 195. 197 IIII 70. Mutato
ut libuit ordine accommodavit oralioni frustala poetae qualia fere
in mente haerebanl, non descripsit accurate bono ex codice.
Accedit quod ne textus quidem Columellae ea qua opus est dili-'
gentia adhuc pertractatus est.

Senecam rhetorem Aen. XI 288 ad adversae pro nostris
apud durae legisse videri ex codicis corruptela coniecit Bursianus.
Quod si ille in exemplari suo repperit, certe interpolato usus est.
Inter illa, quae philosophus Seneca praestat, probabile visum
est iilis ge. I 251 fittic codd.^. Nec .paenitet eo auctore in tex-
tum recepisse qua Aen. VI 96, quod a vera ratione aberraverunt
quL nuper (in Fleckeiseni ann. 1863 p. 69. 1865 p. 304 mus.
Rhen. XIX 633) coniectura factum statuerunt ex eo quod post
comparativum ponere proclive ersiiquam (vel QVA), ut et nostri

202 PROLEGOMENA.

libri habent el Servius . frustra interpretari studet. Haiic enini
sententiam lum demum non inepte expressam concederem si
legeremus: ^sed contra audentior ito quam tua te Fortuna iubet\
Quamquam sic quoque mali ominis est vaticinium. Immo iuvat
Fortuna audentes (X 284), illa autem formula sollemnis Vergilio:
cf. II 387 V 23 X 49 XI 147 XII 677.

Conflrmat praeterea Seneca Palatini scripturam minantis ge.
III 77, qua audacia equi fluvios transnantis melius extollitur quam
illo minacis. Quamquam idem memoriter fortasse hunc locuiii
laudans in sequenti versu vulgare ponio cum Mlyb2c dedit pro
elegantissimo et genuino ponti genetivo. Simile quod Aen. II 61
in orationem suam inserens ^fldens animo* ppsuit (ut B) pro
genetivo animi exquisitiore. Deteriora item secutus est ge. 1
337 caeli c\xm Rybc, Servio et Arusiano legens pro caelo, Con-
suUoautem suis verbis accommodavit Aen. VIII 442, ubi optis
est pro omni interpolavit.

Neque haec probanda, in quibus vel memoria vel codex ia-
terpolatione depravatus fefellit:

ge. I 139 laqueo pro laqueis

- 140 latos - magnos

- 424 stellas - lunas

- II 45 longo - ficto (quod consulto videtur

mutasse)
Aen. III 417 ingenti pro medio

ingens - undis
- 419 aequore - litore
VI 256 celsa - coepta.

Vidit Gellius etiam pretiosissimum poetae codicem, cui Fidus
Optatus, ^multi nominis Romae grammaticus' ostendit, Mibrum
Aeneidos secundum mirandae vetustatis, emptum in Sigillariis
viginti aureis, quem ipsius Vergilii fuisse credebatur' (II 3, 5).
In quo quam repperit suprascriptam voci adna (v. 470) aspirandi
notam, xn nostros codices non magis transiit quam quod alio
loco (ge. I 296) 'in optimls libris' scriptum se invenisse testatur
aheni. Item deest aspiratio in nostris exemplaribus omnibus fere
ubique: Aen. I 213. 295 IID 513 V 102 VI 218. 228' VII
463. 633 Vm 22 IX 165; uno solo loco Aen. I 449 Hedicei
corrector minio H supraposuit.

PROLEQOMENA. 203

Ergo aut Vergilius ipse varie scripsit.aut grammatici aiicuius
praeceplo alterutra forma iu codices inlala est. Probabiiius au-
tem aspiratam ut antiquiorem (extat euim in SCto de Bacanalibus,
el Servius maiores dicit nomini a?iena aspirationem dedisse) prae
ea, quae Vergilii aelate fortasse usu iam vulgata erat, a Probo
fortasse, quem de aspiratione tractavisse Catholica docent, com-
meqdatam fuisse.

Praeterea duplicem scripturam commemoral Gellius Aeu. i
703 longam vel longo, Quod v. 636 dii a Vergilio scriptum ad-
firmat, non ^ quod inperitiores legunt ' dei (MRybc), Probi videtur
iudtcium et verba fortasse reddere ut aliis locis, de quibus
supra monui. Sed praeter expressa testimonia quae laudat dubiae
Odei sunt: e. g. interpolatum in ge. I 203 cum Mybc (cf. R) et
Nonio tradit, memoriter in ^notissimis' versibus 395 sq. tunc
astris pro tum stellis posuit, nam videri pro videtur nescio an
in libro aliquo invenerit, conformatum ad iufinitivos sequentes,
quos ex hoc ipso videtur pendere non animadvertit corrector.

Omnino studium, quo a grammatislarum et rhetorum grege
et.in puerorum scholis carmina Vergiliana inde a primo saeculo
pertractabantur, nocuit magnopere textus integritati, qui cum
initio partim (in Aeneide certe) neglegentius ipsius poetae manu
scriptus esset, ut ipsa litterarum ambiguitate coniectandi libidinem
invitaret, mox non coniecturis modo, sed interpretamentis et ad-
ditamentis omnis generis magna parte in tironum usum vere
oppletus est. Accessit ignorantia et stupor roagistellorum, qui
mentem poetae artemque iam assequi non possent, tum librario-
rum incredibilis oscitantia, quae multitudine tantum exemplarium,
cum manus, ut aiunt, manum lavaret, poetae nostro minus quam
aliis antiquitatis scriptoribus falalis evasit. Nam veterum aucto-
rum de singulis versibus testimonia, quamvis ad fastidium usque
tanto numero dispersa suit, ut, etiamsi continui carminum Vergi-
lianorum libri plane interiissent, ex illis solis pleraque eorum
pars contexi posset, tamen ipsis poetae verbis summa cum fide
constituendis minime tantum quantum expectaveris auxilii adferunt.
Ex quibus qui meliorem quam nos habemus codicem diligenter
et prudenter adhibuerit praeter illos, quorum supra mentionem
feci, Dovi neminem. Immo' quod de illorum neglegentia dixi
multo etiam magis de reliquis valet, quibus ne tum quidem, cum
expressis verbis testantur quid scripserit poeta, temere obtempe-

204 PROLEGOMENA.

raiidum est, neduiu in ceteris, quae addunt, fides habenda. Sole-
bant enim notissima carmina fere, ut memoria tenebantur, lau-
dari. Grammatici vero, quibus nos utimur, cum pleraque com-
pilaverint ex vaiiis antiquiorum commentariis , quibus tamen ex
suis copiis quaedam adderent (nec quisquam tani indoctus sibi
videbatur, quin ex Vergilio exemptum adferre iuvaret), ne de
auctore quidem testimoniorum semper constat. Denique.id quo-
que accidlt, ut in ipsis horum auctorum exemplaribus Vergiliana
potissimum verba vel a librario litterato nonnumquam vel a cor-
rectore, qui suum poetae exemplar conferret, mutarentur. Sed
haec ut exemplis illustremus, age aliquot auctores, eos saltem,
quorum maxime frequentia sunt testimonia, perlustremus. £x-
haurire omnia immensi taedii esset.

Ac primum inesse in Prohi quae dicuntur Catholicis. et in
insiitutis artium nec non in iibellis de differentOs et de nomine
ex Berytii grammatici commentariis uberrimis excerpta docuit H.
Keilius in praefatione quarti grammaticorum Latinorum voluminis.
Sed quonialn noviciis artigraphorum et puerillbus praeceptis mul-
tifariam contaminata et corrupta sunt, VerjB[iIianorum quae in his
libris adferuntur verborum fides longe minima ex parte ad Probi
auctoritatem redit, sed ex scholasticorum tertii vel quarti p. Chr.
saeculi memoria diiudicanda est. Probo quae lectiones Vergilianae
vindicari possint in his aliorumque grammaticorum scriptis, supra
quamvis breviter significavi.

Sat memorabilia memoriae antiquae vestigia in libro qui
falso oltm inter Probianos ferebalur de'uliimis syllahis reperiun-
tur. Cuius auctor et novit duplicem scripturam el genuinam vin-
dicat his p. 226, 33 ^o littera genetivus terminatus Graecus est
eamque produci necesse est, ut in forihus letum Androgeo (Aen. VI
20). est enim proprie Graecus genenitivus, licet aliqui sic
legunt in forihus letum Androgei, Graecae declinationis ignari:
et poriusque subimus Chaonio (III 292) pro Chaonii patris portus,
quamvis legatur portusque suhimus Chaonios. est ergo genetivus
Chaonio\ Quae ultima licet perversa sint, tamen docent gram-
maticum in exemplari aliquo eadem reperisse quae habet Medi-

s

ceus: PORTUS et CHAONIO .

Illam autem genetivi Androgeo analogiam secutus fuit qui U
425 commendaret Peneleo pro Penelei, quod in nostris Ubris om-

PROLEOOMENA. 205

nibus est: nam dupliceni scriptnram tradidit Vindobonensis dc
nomine et pron. grammaticus p. 135 E.

Sed qui de ullimis syliabis scripsit testatur solus ecl. III 12
Daphnidos scriptum esse eodem quidem loco (p. 228, 23 K.)
quo Panos genetivum Acn. VIII 344 consensu librorum et gram-
maticorum yetenim conHrmatum commemorat, ut non temerarius
habendus sit qui illud quoque i^el posthabitis codicibus nostris
omnibus in textum inferat.

In P et recentioribus quibusdam libris redit, quod p. 237,
5 K. ex Aen. IX 11 adfertur manus, non manum, sed illud quo-
modo ortum sit ipse monstrat Palatinus, in quo cum manu priore
MANVSOLLECTOS extiterit, fuerat in huius archetypo paulo for-
tasse neglegentius sic exaratum MANVCOLLECTOS. Commen-
davit Servius non sine specie quod p. 233, 25 K. veniunt (Aen^
VII 98) laudatur pro eo quod in nostris optimis est venient; sed
potest hoc a commentatore aliquo factum esse.

Vel memoriae lapsu vel ex interpolato codice orta sunt haec:
in Prohi qui dicitur de nomine commento

p. 213, 23 K. tremuit pro gemuit Aen. VI 413

- 210, 22 - aevo pro orhe Aen. VI 745
in libro de ultimis syllahis

p. 255, 23 responsa pro praecepta ge. IIII 398 coll. Phi-
largyrio

- 254, 29 conversum a lumine pro incendia vana Aen.

VIII 259 (cf. 246 sq.)

- 262, 30 altis pro summis Aen. X 766

- 235, 21 sive meum pro his et me seu Aen. XII 935.
Charisius quam totus fere pendeat ex lulii Romani, Palae-

monis, Cominiani commentariis satis ab H. Keilio et Schottmuel-
lero (de C. Plinii Secundi libris grammaticis) monstratum est,
eisdem autem magna ex parte fontibus usum esse Diomedem do-
cuit idem Keiiius. Itaque a III viris illis multa quae de Vergilii
textu memoriae tradiderunt, immo etiam altiore ex origine repe-
tenda, quamquam hic maxime tenendum est quaedam intermiscuisse
ipsos compilatores, quibus tritissimi poetae carmina in memoria
fuisse consentaneum.

Ac de Plinii libris grammaticis, quos luJius Romanus ex-
cerpsit, et de Probi commentariis a Diomede adhibitis supra mo-
nitum.

206 PROLEGOMENA.

Ad Ifdium Romanum, qui injtio tertii p. Chr. saeculi Yixit,
redire videtur quod Aen. I 703 ^longam f^mm* scriptum esse
adfirmat, cum longo et noslri libri omnes exiiibeant et fuisse qui
praeferrent Gellius narret. Idem potest testis esse auctore for-
tasse Plinio genetivorum Achilli et Ulixi, Praeterea, nisi quid
ipse Cliarisius intermiscuit, tuetur Latinam accusativi formam
Parim (ut Irim et Tigrim) Aen. X 705, cui Graecam nostri co-
dices substiluunt. Sed si ipse legit Aen. II 90 quod apud Cha-
risium est fallacis (ut PyIaJb2m) pro pellacis, interpolato usas
est codice. Et turpiter delusus est pessima scriptura- tertio pro
tertia Aen. III 37, qua nostrorum librorum nuilus inquina-
tus est.

Palaemon, non Remmius ille, sed Gallus quarti p. Chr. sae-
culi rhetor et grammaticus (cf. Schottmueller 26 sqq.)^ vereor ne
interpolato codici crediderit quod Aen. IX 764 tergus a Vergiiio
scriptum esse adseverat (cf. Schottmueller 1. 1. 21). Eiusdem negle-
gentia est quod ex Aen. VII 453 iuvenvm pro regum excerpsit.

Cominianus quoquc malum interpolamentum in carcere Aen. V
147 pro genuina memoria habuit, quae sine dubio est in ver-
bera. (Cf. v. 145.)

Commendat Diomedes Aen. IX 109 quod in nullo codice extat
sacras, sed ita ut appareat eum coniectura mutari velle quod
traditum sit sacris^ quod tamen opus minime fuit. Etiam IX
144 secutus est scripturam an non a nostris exemplaribus, quae
at non habent, alienam, sed tamen Servio quoque notam et pro-
batam.

Conspirant Charisius et Diomedes in deteriore lectione magna .
pro magnae Aen. XII 168 cum y (cf. Servius).

Diomedis textus redit in % Aen. VII 171 media pro summa.

Diversam a nostris codicibus memoriam apud Charisium hoc
loco habes:

Aen. VI 760 iuvenem male pro iuvenis,

Cum simili loco contaminata apud eundem

Aen. IX 358 pictos pro pulchros,
apud Diomedem

Aen. X 149 decusque pro genusque.

£x interpretatione orta apud Charisium;

Aen. II 108 votuere pro cupiere: cf. Servius
X 875 sanctus et magnus pro altus.

PROLGGOMENA. 207

Memoriter laudata apnd utrumque
Aen. XII 161 pro interea] continuo, ilem Donali p. 397 K.
- 166 - hinc] tum,
apud Charisium solum:

Aen. VI 351 pro traxi mecum'] traxii omnia,
apud Diomedem solum:

Aen. VII 811 pro celeris nec] cursu non

IX 657 - mortalis medio aspectus] m. visus
- XII 373 - dextra] cursu

- 787 - ab radice] de stirpe,

Tertio saeculo legit Vergilium Terentianvs Maurus, Diomede
antiquior. Cuius si fides habenda Mediolauensi exemplari expresso
ex codice Bobiensi, ge. I 449 ut postea Nonius quam tradidit pro
eo quod in libris nostris est tam; et poterat illud quoque ex-
clamando poeta ponere, sed verius hoc pulo. Eidem, si ge. II
181 gaudet legit, non gaudent, convenit cum Mac. Certum
cst ipsum scripsisse Aen. VI 179 cum diphthongo eitur, quo
auctore usus sit infra videbimus. Aen. IX 503 consulto mutavit,
ut commodo exemplo praecepta illustraret.

Quarto saeculo lulius Rufinianus ilgurarum exempla collegit,
cui adiungimus imitatorem quem illius nomen mentitum esse
Ruhnkenius vidit. Huius autem lihelli exemplari unico, Basiliensi
scilicet editioni, debemus bonam formam ni Aen. VI 353 pro vulgari
ne, Eidem parendum videtur, qui Aen. VIII 236 ^in amnem'
testatur, quamvis in libris nostris omnibus praepositione ad ob-
litteratum, eius ipsius figurae, quam rhetor ille animadvertit, no-
tandae causa suprascripta , ut suspicor. Recte notavit genuinam
lectionem Aen. XI 230 petendum, quae tamen praeter M2 et
Servium etiam in bc aliisque recentioribus libris servata est,
quamquam cdrrupta grammatistae interpolatione petendam in
MlPRy, Sed quod ecl. VI 30 mirantur figurato sermone pro
singulari numero positum narrat, facile potest deceptus esse gram-
malicorum studio, qui ubicumque plura cum uno verbo subiecta
coniunguntur pluralem intulerunt, qui etiam hoc loco in Ralm
invenitur (cf. Wagneri quaestt. Verg. VIII 3).

Cetera, quae vel verus vel personatus Rufinianus in exemplis
diversa a nostro textu tradunt, partim neglegenter ab ipsis ad-
scripta partim a librariis corrupta sunt. lllo ex genere est quod

208 PROLEGOKENA.

?erus ex Aen. III 600 caelum pro caeli protulit. Plura per-
sonatus commisit:

ge. II 161 quid pro an
- III 383 peciora pro corpora
Aen. III 603 Argolicos pro Iliacos
VI 835 pius pro meus
X 74 succendere pro circumdare
' 76 omissus, quia niliil ad figuram illustrandam
faceret.
Librariis tribuerim quod apud verum lcgilur
Aen. III 490 tenehat pro ferehat

V 190 hortor vos pro Heciorei,

apud personatum

ecl. VI 15 infractum pro inflaium
Aen. III 545 velabar pro velamur

X 330 consiliunt pro coniciunt
XI 416 oculos felix functus pro fl/ios fortunatus,
ubi immixto /(^//o; glossemate et compendiis male intellectis verba
corrupta sunt. Eadem interpolatione, quae in Palatini manum
priorem irrepsit, Aen. III 545 capite factum ex capita, quod
ipsum rhetor se legisse teslatur.

Unum Arusianus Messus verius tradidit, quod aliunde uolum
non esset, sciiicet ge. I 54 illi adverbium in noslris codicibus
vulgari forma oblitteratum. Paucis praeterea iocis, ubi duplicem
exemplaria nostra lectionem praebent, integriorem suo teslimonio
bene confirmavit: nam dativum silici cum MRy ex Aen. I 174
excerpsit, non genetivum silfcis; et Aen. XII 865 ^ob ora' legit
ut Servius utque in Bb extat et in Medicei archetypo fuisse vide-
tur. Sed nollem praeoptavissem quod testatur Aen. XII 92 co-
lumna, ut habent ybJc, prae antiquiorum librorum MR scriptura
columnae. Recte praeterea apud eum ut in Pb2 arcis legitur
ge. IIII 125. Dubito nunc uum recte Aen. VII 416 quod textus eius
praebet cultus praetulerim librorum scripturae simplici et bonae
vulius,

Sed idem correctori credidit testans Aen. II 380 humo scrip-
tum esse, quod sollemni fere licentia in codicibus ex humi forma
tironibus miuus facili routari solet. Absurdum ac puerile quod
Aen. VII 623 'ardet in excitam Ausoniam* extare narrat, cum-

PROLEOOMENA. 209

que unice verum et necessariuni sit inexcita Amonia omnibus
libris comprobatum, boc exemplo monemur ne quid iudicio eius
in eiigendis scripturis securi tribuamus. Nam etiam X 359 in-
prudenter verum babuit obnixi quod legi pro obnixa sane Servius
quoque adnotavit. Tum glossema vel coniecturam commemOratam
item a Servio quoad XII 147 pro genuino venditavit» at Vergi-
lius qua reliquerat; et quod ex similibus locis IX 350 X 788
a commentatore adpositum erat instat XII 748 poetae esse sibi
persuasit, qui urget scripserat. Nec debebat interpolatam etiam
in Bbc» apud Priscianum et scholiastam Lucani a praepositionem
ge. I 360 agnoscere.

His accedunt alia quamvis expresso grammatici testimonio
non probata, sed tamen in exscribendis exemplis prdpagata.

Ac memoria falsus ex^ Aen. III 300 progredimur citavit, ubi
legitur progredior. Interpolata vel in textu Arusiani vei in co-
dice Vergiliano quo hic usus est Aen. VII 640 induitur loricam
humeris pro his loricam induitur, IX 796 per ignes pro
virosque (ut in Venelo per hostes), X 59 Troiae pro patriae,
212 caeruleo pro semifero (cf. 209).

Corrupta sunt haec quoque: poteris ecl. I 79 pro poteras,
alienum ge. II 76 pro aliena, prono Aen. X 586, cum verum
sit pronus.

Multa praeterea, quae etiam in nostrorum librorum parte
reperiuntur, ex interpolato exemplari hausta sunt. Composui '
exempla quaedam: ^

= FlMl, Nonitis: omnipotentis pvo^omniparentis Aen. VI

595
= MB, cf. Servius: quicquam pro quiquam ge. IIII 447

cf. My: suum pro sua Aen. IIII 233
= M2PRybc: validam pro duram ge. IIII 331
= MlPybc, cf. Servius: silva pro Sila ge. 111 219
= M2Rbc2: saliere pro saluere ge. II 384: cf. comm. crit.
= yiw, Fronto: temperat pro temperet Aen. II 8
= ^^ cf. Servius et Pompeius: haud pro aut Aen. UIl 370
= y2aibc Achillis pro Achilli Aen. II 275
= cl manebat pro manebit Aen. VII 596
= X Libyae pro Libycae Aen. IIII 320

amplectens pro amplexus Aen. III 607.

BIBBECK, PBOLBOOK. 14

210 PROLEGOMEMA.

Librario grammatici tribuo mores Aen. VI 743 pro manes,
ammovit biiugis Aen. X 587 pro admonuit biiugos.

Ex interpolato codice Marius Victorinus videtur sumpsisse
quod Aen. V 428 redduxere testatur extare, quod et codicibus
nostris omnibus repudiatur et merito displicuit L. Muellero de re
m. 362: nam manifestum rarioris yerbi abduxere glossema est.
Contaminavit idem Aen. IX 503 dedit ex similibus locis in ?ocis
procul vicem inserendo.

Cledonius Constantinopolitanus quoque ex corrupto exem-
plari hausit quod etiam in P2Ryb2c nunc iegitur equites Aen.
XI 464 pro equitem,

Nec magis iulegram memoriam quam Servius Nonius Pris-
cianus et ex libris nostris b% Agroecius Gallus secutus est, cum
Aen. XII 727 aut coniunctionem poelam interposuisse dicil.
Memoria falsus est cum in ecl. IX 52 solitum pro puerum
scriberet.

Saeculo quinlo quanto studio in Vergilii poematibus versatus
sit Macrobius ex eis, quae supra disputavimus, satis superque
elucet. Ac vindicavit recte accusativum Diomede Aen. XI 243
contra eos qui Diomeden scribendo numeros pessum dederunt.
Sed non rationem habuit Hygini et vetustissimi quod hic inspe-
xerat exemplaris, quod ge. II 247 amaro (PRcJ), non amaror
legit. Laudandus quod ge. III 223 longus (Mj, non magnus
tradit, et Aen. IX 584 matris (y), non ilfar//^. Ambiguum per
se utrum dolorem quod legit vel ut apud Orosium est doiores,
m labores Aen. II 362 verius sit. Sed ex interpolato codice
sunt haec: praestantius pro praesentius ge. II 127, pliadas
(ylX) pro pluvias Aen. III 516, talibus ausis (y2b2mx) pro
laudibus istis IX 252, quassantem (x) pro iactantem V
469, alios (b2c2x, Donatus) pro aliquos VI 664, loquentis
(Moret. tert.) pro ardentis XII 101. Nec magis probandum
quod solus habet molis pro montis ge 1111361. Librarii potius
quam correctoris vitium est stant Gauranae acies pro et Sa-
cranae acies Aen. VII 796. Contaminatum ex simili loco ulla
apparet tellus pro ullae a. terrae Aen. III 192 sq. Memoriter
ascripta mugitus veluti pro qualis mugitus Aen. II 223, et
diversi magno pro adyersi rapto 416, quae ipse aliis locis
rectius tradidit.

Nihil fcre qnod ad rt^slitueiHhi Vrrgilii carminn bonae frugis sit

PROLCOOMEKA. 2ll

Claudius Sacerdos memoriae prodidit. Eandem enim quam nostri
fere omnes (MPRyc) et Servius interpolationem Aen. X 705
(Parim creat), et IH 340 a correctore ortam librorum Fyahc et
Servii lectiooem quem pro iila quae (M) propagavit. Obtrecta-
toris nescio cuius maliguitate suppositum esse puto quod aeschro-
logiae exemplum protulit arrecii pro intenti Aen. II 1. Com-
mentatori (cf. Serv.) reddendum quod Aen. V 739 Phoebus apud
eum,legitur pro saevos.

Quoque in libris Vergilianis nihil saepius factum est, ut in
scholae usum iam inde ab antiquissima aetate similes aliquo modo
loci conferrentur suprascripto ex compari versu uno vei altero
vocabulo, unde saepissime genuina suprascriptis expulsa sunt, id
etiam in eo libro, unde apud Ciaudium Sacerdotem exempla Ver-
giiiana sumpta sunt, factum esse praeter alia hoc indicio proditur.
Quod enim tmeseos illustrandae causa bis ge. III 381 laudatur
sic ^septem conpacta trioni' pro suhiecta, inde explicandum
quod ecl. II 36 scripsit poeta ^septem compacta cicutis'. Ergo
vel tenuissimam utriusque loci similitudinem schoiasticus nescio
quis in exemplar inferendam esse putaverat. Item scholam sapit
quod Aen. III 229 ^scandi' rurs in secessu iubet, ^cum rursus
posuerit poeta', quod tamen a litteratoribus etiam in Pierianis
plerisque interpolatum pro genuino rursum, Librarius gram-
matici commisisse potest acquirere pro accedere ge' II 483.

Praeclaris ex fontibus hausit Nonius Marcelius, cui unam
debemus emendationem populos pro vulgata Rutulos Aen. X
lll^ quam prudentiore^ interpretes satis explicari non posse con-
fessi sunt. Aptum erat post haec ^Tros Rutulusne fuat nullo
discrimine habebo' non idem de Rutulis separatim adseverare,
sed sequentia *sua cuique exorsa laborem fortunamque ferent',
quae ad utrosque pertinent, hoc promisso praeparare: nec ipse
intercedam ut solvam acies populorum, nam ^fata viam invenient'.
Repetit idem pulcherrimam lectionem ge. II 81 exilit in solo
y servatam, quam librariorum (Mahc) neglegentia corrupit omissa
L inter duas I: sed recentiores his vel Lachmanni coniecturae
parum numerosae credere maluerunt quam antiquae memoriae.
Tesiimonio confirmat calorem ge. II 344 (MRyhc) eodem neu-
trius generis exemplo Plautino addito, quo Philargyrius calor, ut
in P extat, defendit, ut ex eodem utrumque commentario hausisse
suspicer. Praeterea tenendum ge. il 371 (iuendum RV?),

14*

212 FROLEGOMENA.

serenas I 461 fserenus bl), pecudum IIII 327 (pecorwn
PRylbJ, ablativum oleo ge. II 222 foleae Mbc).

Fidem meruisse idem videtur qubd Aen. IX 764 tergtun
(MP2yhc) testatur, quamvis Charisius sive Palaemon tergus (ut
PlR) legerit. Nam cum pecorum grege fugientes hostes nullo
praeterea vocabulo comparavit poeta. Verum esse potest quod
solus testatur obnixi Aen. III 208, quod potuit facile aliis videri
adnixi, ut in omnibus libris extat.

Sed non credo ei subnixus, ut etiam in libris optimis legitur,
Aen. IIII 217 poetam scribere maluisse quam subnexus, quod
Statius probavit. In inlerpolato codice, quales MR sunt, iegit
Aen. V 520 contendit, quo et fortius et ante ^ostentans' versu
sequenti eiegantius exhibent M2Pyb contorsit, Falso probavil
Aen. II 62 cum b (cf. Serv.) dolo, cum melior lectio sit dolos.
Ex ge. IIII 246 durum exhibuit, quod est in c, cum ceteri di-
rum praeferant. Agnovit cum Servio ti M2yabc interpolatum
versum ge. II 129, cum Vyc contaminata ex simili ioco per
annos ge. II 294 pro nepotes. Absurdum quod ^veteres' nar-
rat 'numina leva*, ut pro laeva ge. IIII 7 in ^ extat, a levando
dici putavisse.

Solus auctor est corruptae lectionis tribulaeque trahaeque
ge. 1 164 ^pro tribulaque traheaeque, sed cf. Myc. Ex
lemmate Mercerius Aen. III 180 ancipitem pro ambiguam iegisse
glossatorem effecit.

A certis testimoniis transimus ad ceteras scripturas partim
etiam librariorum neglegentia (velut ge. 1 183 IIII 522) turbatas.
Raro, ubi duplex memoria est, meliores nostrorum codicum tradit
his exemplls:

ecl. IIII 26 parentis (ylbc: parentum Ry2)
V 80 votis (PRlyabc: voti R2).
Multo saepius adoptavit deteriores, quarum quam varii testes
sint his locis satis apparebit:
= FlMl, Arusianus: omnipoientis pro omniparentis Aen.

VI 595
= F2MRybci>: iacteturque melri causa factum ex iacteiur

Aen. I 668
= F2MRybc: iubeto pro iubebo ge. UI 329
= MPy: transadigit pro transabiit Aen. IX 432
= MRybcm^ longo pro lorigam Aen. I 703

PROLGGOMGNA. 213

= MRTybc, Gellius: m praeceps pro praeceps ge. | 203

= Afliy umbram pro umbras ge. 1 157

= MB aristis pro avenis ge. I 226

= Myabc^, Priscianus: feius pro fetum ge. II 196

= Mt: ingetiti pro ingentis ge. II 351

= PRybc et alii grammatici : magnus pro longus ge. 1112^3

= ilRc, cf. Phiiargyrius: ubera pro flumina ge. III 310

= PVyabcm, Servius (cf. R): quinas pro binas Aen. V 96

= yc et alii graniroatici: j^art^o pro exiguo ge. 11*472

= b herbam pro herbas Aen. IIII 404.

Quae solus vel in codice corrupto et inrerpolato invenit vel
ipse memoriter laudando genuinis supposuit taiia sunt:

ge. I 143 pascuntur vero silvas pro saltibus in vacuis
pascunt
- 508 formantur pro conflantur

- III 447 mersus - missus

Aen. I 414 et - aut: cf. Diomedes

IX 690 gradum - manum

I 574 habetur - agetur

III 651 pnmo a^ /i/ore pro primum ad litora

IIII 283 quonam pro (^ko niinc

VI 661 maneret - manebat: cf. ServiMs

ge. I 221 vulnera - corpora

- IIII 441 commutat - transformat
Aen. I 724 /a^/f - magnos

- mi 462 5<?rfl - 50/a

VIII 405 no/u»i - placidum
Codices etiam Vergiiianos, sed alio fortasse, velut Probo,
auctore in teslimonium vocat Prisdanus, qui duplicem scrjpturam
liis locis novil:

ge. II 384 ^saliere . . . in quibusdam tamen invenitur co-
dicibus' fMlPylcJJ 'etiam saluere scriptum'.
Aen. I 323 ^pharetram . . . sed melius in quibusdam codi-

cibus' (nostris omnibus) ^sine m pharetra ab-
lativus invenitur'.
Vn 307 ^Lapiihis . . Calydona mtrentem; sed melius hie
quoque in quibusdftm invepitur . . Lapithis . .
Calydone merenie vel . . . Lapithas . . . Ca-
lydona merentem^: cf. comm. nc^ster crit.

214 PROLEGO&fENA.

Aen. XI 126 ^iustiiiane,.. sed inyeniiur etiano iustitiaene^

fPybcm), *quod est apiius': cf. Servlus.

- 382 ^fossas . . . invenitur tameu in quibusdam co-

dicibus' (nostris omnibus) ^fossae*.

Semel ^in antiquissimis codicibus' adfirmat duplici c scrip-

lum esse Aen. II 664 hocc, quod a Velio Longo commendatum

in deteriores tantum codices nostros receptum est. De distinctis

vario modo verbis Aen. IIII 373 eadem fere narrat quae Servius.

Vere testatur de formis Typhoea (FMR) Aen. I 665, nutri-

tor (Ryc) ge. II 425, die (MlPy) ge. I 208. Sperchius (R)

ge. II 487 quam certum sit non dixerim. Mycena quod ex Ae».

V 55|2 tradidit, reperitur mcx, nam elegantius poeta Mycenae

scripserat: sed numerum saltem singularem recte commendavit.

Parum pro consilio confidenter poeta legat scrlpsisset ecl. VI 10,

si fides habenda esset Prisciano, cui ex nostris solus /?} adstlpu-

latur, cum ceteri Veget praebeant. Nec eidem credendum quod

Aen. X 788 cum mx legit femore, cum optimi testes femine

confirment; nec de his scripturis: syrtis (Menag. alt.) Aen. X 677

pro rupes, ille (M2%) VII 110 pro ipse, tereti (Menag. alt. et

Zulich.) 731 pro lento, terra 290 pro terrae^ regno pro

terra VI 811, bellatur pro pugnatur VII 553, cum ipse alio

loco certatur adferat.

Ac manifestam interpolationem, qua nostri quoque plerique
(MP2Rycm^) inquinati sunt, decemere pro cernere Aen. XII
709 inperite excusavit. (Eadem pcrversitate in tractatu iilo, quem
quinlo Prisciani libro subiecit Hertzius, feius ge. 11 196 defen-
ditur, pro quo solus /^ genuinum servavit /*e/f/m.) Ne inspexerat
quidem textum, cum eci. VIII 8 testaretur extare ^quondam tua
diiJere facta*, et iabitur Aen. IIII 68 pro uritur.

In laudatis praeter testimonium poetae verbis deteriora dedit
his exemplis, quibus varia vice codices nostri quidam adstipu-
lanlur:
= FlMP2y2bc, cf. Servius et Cledonius: Aen. II 445 tecta

pro toia
= F2Ryb2cm Aen. V 143 strideniibus pro tridentibus
= Jlfy^c/Servius: Aen. 11 105 causas pro casus
= Pyabc al. Aen. III 621 effabilis pro affabilis
= yc, Nonius, Donatus al.: ge. II 472 parvo pro exiguo
= b2% Aen. IX 371 portis pro castris

PROLEGOMENA. 215

= ArundeL ge. III 367 aequore pro aere: cf. Aen. V 862
= Montalb, Aen. IX 418 v(^ai pro it
= Erfurt, Aen. X 847 succumbere dextra pro succedere
dextrae.
Solus ex interpolato et corrupto codice protulit
Aen. IIII 323 morituram pro moribundam
- 374 suscepi - excepi
ge. II 175 adgrcdior - ingredior
Aen. n 377 illapsus - delapsus
ge. «1111 120 fibris - rivis

Aen. VI 400 Ord (ut Seneca)'pro antro,
Memoriter prolata et partim contaminata cum simiiibus locis
haec sunt:

ecl. IX 54 ipsa fugit pro his iam fugit ipsa
ge. II 439 ullxs pro rastris

IIII 69 animosaque regum pro trepidantia bello
(neque enim quisquam putabit haec ex priore
georgicon editione sumpta esse: cui opinioni
totius loci sententia repugnat).
Aen. I 87 it caclo pro insequitur

III 621 nec dictu f, nec visu ordihe inverso.
IIIl 282 magno imperio monituque pro tanto monitu
imperioque
V 133 auro pro ionge

- 140 omnes pro suis

aurea clamor Siderja pro aethera clamor
Nauticus

- 188 Mnestheus pro socios

- 189 socios pro Mnestheus

- 441 Ao5 aditus iamque hos aditus pro nunc hos

nunc illos aditus

- 500 summis pro validis

VI 270 obscuram noctem pro incertam lunam

- 372 vix ea pro talia

virgo pro vates

- VII 682 Cetemnac pro Gabinae

- VIll 557 m^/ti^ pro timor

IX 281 iV/5«5 atf haec pro Eurijatus,

216 PROLEGOUENA.

Quaedani etiam consulto mutavisse videtur Priscianus, ut
paulo iucundiora lectu efficeret eiempla sua, velut

Aen. V 510 qui primus cum sequentibus coniunxit pro his

non valuity quae ad praegressa respiciunt.
- VII 714 prope flumen Himellae, ubi legimus et fl. H,
ge. II 483 sin has naturae non possim pro sin has ne

possim naturae,
Aen. XII 533 quatit ungula cursu pro super u, puisu.

Efficitur his omnibus nec iidem Prisciani in tradendis carmi-
nibus Vergilianis sinceram nec melioribus quam nos libris usum
esse, etiamsi quaedam etiam in describendis institutionibus librarios
vel peccavisse neglegentia vel sibi indulsisse, alia diorthotas inter-
polavisse concedamus: cf. e. g. ge. IIII 267 Aen. VI 289.

Mala coniectura Isidorus deceptus Aen. IIII 43 tegit Vaccaei qui
in Pyrenaeis habitabant, cum a Vergilio Barcaei scripti et a Servio
recte descripti essent. Sed cum in pronuntiando ^ et t; litterae
permutari solitae sint, in codice aliquo Varcaei factum erat.
Quem interpolatum fuisse etiam additum in Isidori exemplaribus
vagantes epitheton prodit, quo in cx quoque genuinum furenies
expulsum est. Sed coQfirmat solutis verbis explicans II 349 quod
recte Servius commendavit audentem nt est in y2a2bc; quam-
quam in textu Isldori a librarlis eodem fere modo corruptum ut
in ceteris nostris codicibus. Quo exempio satis monemur ne quid
umquam in hoc genere nisi diserto testimonio confidamus (veiut
de Aen. I 165. 185 IX 76).

Restant scholia poetarum variis doctorum indoctorumque
magistrorum commentis ita contaminata, ut nec auctor nec aetas
singularum adnotationum satis discerni possit. Et Horatiana qui-
dem, quae Acronis nomine circumferuntur, ab Helenio Acrone
aliena esse cum constat inter prudentes tum ex codicum saeculo
XV antiquiorum silentio nuper collegit Hermannus Usener (de
schol. Horatianis). Commentator igitur ille Horatianus Aen. I 481
testalur extare proruit, quod nemo dubitaret verum esse iiisi
libri nostri omnes haberent pro/wi7 exempIoXII686 confirmatum.
Praeterea XII 876 legit dirarum pro alarum, ascriptum iliud
abi interprete aliquo ex v. 869.

Deteriora in describendis exemplis ubi sequitur, cum his
congruit:
= MRc, cf. Servius: ftt pro it Aen. 1 725

PROLEQOMENA. 217

== Mylf cf. Servius: dedii pro dabat Aen. XII 394

= Mabc exiit pro exilit ge. II 81

= y, cf. Mlbc, 8ervius: mirata estque pro miraturque

ge. II 82
= a2b2x e levi pro et levi ge. IIII 45: cf. Servius.

Discrcpal in laudandis Vergilii locis praeterea his:
ecl. IX 52 puerum] longos ex versu antecedenle.
ge. I 186 atque inopi metuens] metuensque inopi

- III 351 redit] iacet, sed idero alio ioco recte redit.

- - 381 talis] quin et

Aen. XII 84: auras] amnes, non maie.

Lucani scholiasta novisse videtur duplicem scripturam Aen.
XI 268 devictam Asiam et devicta Asia: nam qua significa-
tionis difTerentia subsidere cum accusalivo vel cum abiativo con-
iungatur eodem quo Servius modo adnotat, unde tamen utram
ipse praetulerit non apparet.

Non inprobabile esset, si testimonio niteretur quod in his
scholiis legimus incertum lunae Aen. VI 270: et videtur quod
m.l m F scriptum est INCERTVM eodem spectare.

Interpretis csse Aen. V 154 certamine pro discrimine
Servius docet. Vel memoriter prolata vel interpolatione corrupta
haec: ge. I 467 obscurum Titan pro obscura nitidum, Aen.
I 747 piausum pro piausu, III 383 sera pro longa,

Ceterum conspirat teitus scholiastae cum nostrorum librorum
parte in deterioribus lectionibus his:

= Ml: aut proa/ ge. I 430

cf. R ad 434: carebit pro carebunt ge. 1435
= clx praeruptus pro praereptus Aen. IIII 516
= X' domus pro manus Aen. XI 259.

Uno loco scholiasta luvenalis agnoscit quam Philargyrius
antiquam coniecturam esse testatur pernox ge. III 230, cum nostri
libri omnes fere cum Nonio et Servio per ni xreimuerini. Cum
Romano ei convenit de magistelii nescio cuius commento, qui
Aen. VI 824 Brutos scripsit pro Drusos,

Memoria fortasse falsus pessum dedit scribendo ecl. VI 44
reclamat pro sonaret^ Aen. II 507 colapsa pro convolsa,
nisi forte haec quoque in codice interpolato repererat.

218

PROLEOOMENA.

Caput XI.
Describuntur quos adhibui codices.

lam de codicibus, quos ad recensenda Vergilii carinina nos
adhibuifflus, niembranaceis omnibus, dicendum est, inprimis autem
de eis qui quadrata scriptura venerabilem prae se ferunt vetusta-
tem. Singulari enim felicitate septem buius generis exemplaria
supersunt, quorum tamen integrum nullum, quattuor fragmenta
tantum quaedam exhibent. Enarrationeni de libris FMPRV redux
Italia anno 1854 academiae lilterarum regiae Berolinensi tradidi,
quae menstruis eius relationibus anni eiusdem lanuario inserta
est (p. 36 sqq.). Ceterum de FMPR adeundi qui Vergitianorum
codicum pinaces concinnaveruut.

Litteris autem capitalibus et continuis scripta usurpavi exem-
plaria haec :-

1) Schedas Vaticanas (F) numero 3225 signatas, forma
quadrata, «xornatas picturis. Correctae sunt manibus diversis,
quarum una rudior (Aen. VII 267), aiia minusculis litteris usa
(ge. UI 297 Aen. III 115. 325 VI 494), semel (Aen. VI 865)
minio. Iticipiunt a georgicon libro III. Singulae paginae et folia
quot versus contineant, in commentario critico indicatum: pro
picturarum enim mensura variat numerus. Foiii XXIII pagiua
postica vacua relicta, antica tota picturam continet, ut accuratius
numeratum quod Aen. III 1 — 12 continet folium XXIIil (non
XXIII) dicendum fuerit et sequentia deinceps. In folio XXXIII
post versus 62 — 82 et 83 — 92 duae columnae versus 93 — 121
littcris saeculi X continent: has nota f signavi. Primo hae schedae
fuerunt lo. loviani Pontani, postea Petri Bembi Cardinalis, deinde
Fulvii Ursini, qui eas bibliothecae Vaticanae, cui praefectus erat,
dono dedit.

Picturas saeculo Constantini superiores fortasse ad tempora
Septimi Severi perlinere, immo nihil in cis csse quod primam
Romani imperii maiestatem noii redoleret, censuit Emmanuel a

PROLEOOMENA. 219

Schelestrate, qui bibliolhecae Vaticanae praefectus aiino 1686 cum
Mabillonio et Bellorio codicem inspexit (cf. Bottari praef. IIII),
nec a tam magnifica aestimatione longe abfuerunt patres Bene-
dictini (tractatus diplomatici toI. III p. 57).

Scriptura quoque, cuius specimen dedit p. 3, Bottarius praef.
V saeculi tertii ineuntis habita aequalem bunc codicem Medicei
esse statuit; quo aliquanto antiquiorem esse primus monuit Rit-
schelius in epistola illa nobilissima de Plauti Ambrosiano ad G.
Hermannum data, quae in diurnis Darmstadiensibus antiquariis
anno 1837 inserta est.

Textum una cum picturis aeri incisis exprimi curavit Botta-
rius (^antiquissima Virgiliani codicis fragmenta et picturae ex
bibliotheca Vaticana ad priscas imaginum formas a Petro Sancte
Barthoii incisae. Romae ex chalcographia 1741'), sed non sumiiia
ilie usus diligentia. Excerpsit postea Philippi Wagneri in usum
varias lectiones Fr. Guil. Schulzius, quas ille in praef. voluminis
quinti editionis Heynianae a se repetitae p. XX sqq. composuit.
Ipse integrum codicem contuli.

2) De schedis rescriptis Sangallensihus (G) undecim partim
tegumentis librorum adglutin^tis dixit C. G. Muellerus in analccto-
rumBerncnsium particula III (1841) p. 1 sqq. addito etiam scripturae
specimine. Sunt forma quadrata maiore, partim corrosae vel erasae,
partim lacerae, scriptae a duobus iibrariis, nam Aen. I 381—399
paulo diversis litteris ac cetera confecti. Versus continent in
quaque pagina XIX foliis praeter inscriptionem X, scilicet ge. HII
345—382.383-420.535—566 Aen.I 381— 418.685— 722 nil91
—228.457-494.495-532 IHI 1-38 VI 688— 724 (inserto 67a
post 695). In quibus quae legi potuerant, postquam Muellerus
I. 1. excerpsit, ipse anno 1859 iterum adgressus codicem quantum
potui delibavi. Quod Aen. VI 678 sequitur versum 695, illuc
spectare videtur, quod exemplaris, unde G descriptus est, vel
pagina vel folium integrum versus undeviginti 678—695 continebat.

Eiusdem fragmenta alia, sed ea tam lacera ut paucae tantum
litterae legi possint, quas ad Aeneidis IIII 675 — 682 pertinere
Hattemerus vidit, in codicibus Sangallensis bibliothecae n. 248
et 275 extare narrat Muellerus p. 6.

3) Codex Mediceus (M) plut. XXXIX num. XXfX, olim biblio-
thecae Vaticanae a Cbsimo I ab heredibus Cardinalis Rodulphi
Pii Carpensis mortui anno 1564 redemptus, iit narrat Bandinius,

220 PROLEGOMENA.

quo primi usi sunt Aldus Manutius et Norisius (cenotapb. Pisan.].
Cpntulit totum primus Nicolaus Heinsius (ed. Eizeviriana Amstelod.
1676), typis repraesentavit Petrus Franciscus Fogginius anno 1741
Fiorentiae, cuius fidem ut Freytagius laudavit Wagnero, ita ipse
expertus sum. Cum enim integrum codicem conferre milii non
fuerit permissum, inspectis aliquot locis debui contentus esse, in
quibus quid priore manu scriptum esset, e lituris elicere contigit,
vix ut dubitem quin ei qui totum librum summa diligentia, in-
tenta oculorum acie serena luce denuo excusserit, spicilegium
quoddam relictum sit. Ceterum ubicumque a Fogginio diversa
testatus sum, meam interpono fidem.

Incipit codex ab eclogae sextae versu 48, reliqua optime
plerumqjue conservata, nisi quod marginibus attonsis et forma libri
aliquantum deminuta est et scbolia marginalia quaedam mutilata
sunt. Continet in singulis paginis versus XXIX, nisi quod in fine
librorum paginae pars vel adeo aversa eiusdem folii pagina vacua
relicta est. Praeterea singulare folium insertum est post Aen.
VII 580, in quo versus 581-^^600 et 601 — 615 largioribus spatiis
manu aliena, sed ea quoque antiqua scripti sunt. Videtur autem
Medicei librarius nescio quo casu bunc locum omisisse praeter
V. 582 — 585 qui in summa pagina sequente extant. Quod deest
in ipso Mediceo folium Aen. VIII 585—613 et 614—642 con-
tinens Vaticano F in fine adnexum est.

Scripturam, cuius specimen exbibuit in praef. p. XV Foggi-
nius, Valentis aut Tbeodosii tempora, b. e. quarti saeculi fineni
prodere Lucas Holstenius aestimavit, antiquiorem etiam Bottarius
praef. lUI babuit. Sed de bac infra videbimus. Correxit codi-
cem partim eadem manus quae scripserat atramento, partim mi-
nio aliena, sed ut miniata quoque bic illic superducta videantur
atramento, litteris etiam minusculis adblbitis e. c. ge. II 187
mi 461. 464. 482 Aen. H 281 XII 588.

Sat multis locis corrector usus est apice, miniato plerumque,
quo vel delendam litteram significaret, ut Aen. I 122 HI£MPS VI

445 FPOEDRAM VIH 206 FUISSENT, vel corrigendara, ut Aen.
VH 74 fiamma] ^LAMMA, 102 fauni] ^AUNI, IX 185. fit] 6lT,
617 o] Q, vel efierendam vocalem, ut praepositiones k Aen. lUI
656, et E Aen. HI 176 IIII 572. 586 V 270. 644 VII 178,
etiam in compositis ut ifeUINCTI Aen. V 269, JfeRIPE 690, EUOL-

PROLEGOMENA. 221

UITE IX 528. ^UERSAE X 45, ]6LATE XI 715. inde errore
Aen. VIII 494 •J^TRURU, porro interiecUo 6 Aen. IIH 622 V
195, imperativus DX Aen. IX 83, tuni ad separandam ne pro-
nunliando aliquo modo debilitaretur , velut in his: Aen. III 588
EOO. V 105 PHA^TONTIS, 339 D.- I6RES, 518 XERIIS. 843
•lASIDE VII 633. -X ENEOS XI 770, A^ NIS VIII 710, liPYGE
IX 774 AEOUDEN; errore, ni falior. Aen. HI 150 lACENTIS;
vel producendam ut Aen. lUI 32 CARP^RE, V 18 X 829 H6C
ablativo, item V 314 UAc abl., 259 L^UIB^ cf. VH 349. 634
V 306, L^UATO VI 118, LUCIS VHI 83 SUS.

Denique apicem repperi in pronomine relalivo QUA Aen. V
476 VI 882 VIII 49 XII 507, reclius QVA XI 310, QUAE
Aen. X 628.

Non intellego causam apicis in his Aen. V 613 ACTA-E, 831
DEXTROS, IX 171 INSTANT, XII 940 FLECTERE, denique Aen.
I 207, ubi supra et infra vocalem lineae pictae sunt.

De ceteris notis adpictis supra p. 158 sqq. exposui.

Bucolicon carminibus et in margine et inter lineas eadem ut
Tidetur qua subscriptio manu, sed raro ascripta scholia quaedam,
qualia in ceteris libris bis aut ter redire narrat Fogginius*).

^) Ezexnpli cftasa anam ad Aen. IX 279 qnod roihi peramice Theodorus
Heysias naperrime a se snmma diligentia enucleatum Florentia trausmisit,
bic edendum patayx , quamvis per se nullius pretii sit (cf. p. 161 sq.). Po-

sita enim in teztu supra bella vocem nota sic: BELLA lectoc ad ea,
qnae infra in margine scripta sunt| animum attendere inbetnr. Ubi
HeysioB legit fiaec:
G at. tendum quomodo dixerit sen pacem sen bella

geram non est quod ei meritomm non conferat
cni se creditnmm et pacis inra et bellorum cansas
spondit b vide quam moderata responsio. tam
magna praeclaraque sibi ascanio promittente qixid
/////////// ili^d . . tam rebns fortibns dissimilem
Addit amicus diligentissimus, versicuU sexti initium cultro resectnm esse
et 8eptimi;m quoqne sententia ipsa flagitari. Inter litteras quidem dif-
ficillimas esse C hac forma Y, quae yiz a T discemi possit, et R in-
terdnm sic K ezpressam. Ceteram emendandum esse y. 1 aitendendum^
distingnendum post geram y. 2, certnm esse y. 4 spondii, non spondeif
qno^ seqnitnr d yideri bene sig^ificare, y. 6 ascanio diyinatum a se po-
tius quamyis sat probabiliter quam lectum, y. 6 supplendnm esse [ait
Euryains?] illudj [«e], et y. 7 necessaria fnisse [non fore],

Cetera quoqne scbolia marginalia pleraqne narrat cultro mntilata
esae, sed legi qnae extant quamyis moleste omnia posse.

i^ »8 -a Od

^-

(%

1

5*
ts
2.

•5-

S*
•e

3
(%
8

I-

(«

ti

ct

Ob

^

9

<D
O
(9
OD

tn

(%

s:

Oft

«o

Q

GC

GD

so

09

CD

OQ

H

so

o •

W;
H;-

ci

QD t-t

H
O
H

O

o
5

c

Wi'

OD

H
C

s

3

>/ w

OD •

Q
O
Q

H

^'

OD

5

H
H

O
5z5

OD

C

OQ

CD

Pd

a

OQ Q

O H

O .H

>^

W

5

o

H

o

2;0

c

w

Pd

H

o

o
>^

03

2 c^.S.SZ.

OET

03

C
>^

o

QD

H
<T>

H
SO

H

O

H

5^

03

PO

o

H

H

a>

5

OD

CD

2 w ^

&i Pd

^ ^ h'

t^ O QD

o w o

r H ft>

w S 3

o ^ «>

O

H

3

:5 w

5?:

Or
O

^'

H
O
rD

03

H

a> CT

H >^

a CD
^' a

(D

>^

a

OQ
C

oc

W
O

H§

H OD

CD

55 OD

_ a> a

^ PO C0

;2 CD -i

H

O

o

55
O

CD

a>

o

a

3 ^

^D 05

o

H

^

o
o

tr

o
o

2 o c

-cj a o

QD 5 «

o 2 ^'

hrj-^ O

o ^

2 £ «^

g 3 2

w ^ w

w ^ 2

g • o

2 d

H 2 g

cD a t:

>"P O H- 1

OD

H

525
O

B

CD

525
Or

>^

03

PO

^'

H

3

w

M
W

2 g 5 'gB S tr'
» ^::^ h3 >r . . n HH

;^ O

3

a

525

c

OD

3

QD

a

OD
O

w

525

OD

QD

rt>

a

tr"

a

GD

525

O

c

] hdi

[

[

[

[

w r

<4>

525
O
525

W

H

CJ

" o
^' a

W Hj co

o
a
o

PO

w

c

c

OD

QD ^' W

w S 2

H 2 2

t^ £

w

c

QD
O

c;

OQ

w

H

^'

O

o

525

5 2

QD

W >^

<^ 2

o w

525
OD
CJ

o

ci

OD

c
o

w

H

52515

03

w
c
o

H
C

OD
>^

PO

w

w
w

H

W
X

o
o

M ^

2 w

2 o

2 ^

O Cfl

M H

H

o

hH

><

§2-

M

o

w

o

o

o
w

h3
P0
O
H
W
O
H

H O

PC o

3 5^1

o »^

H Cl

^' •

50 tr"

"^ PO

C ^
o

c

OD

p»

s

3

o

o

QD S.

CB

tf»

1

PUOLEOOHENA. 223

Disseruerunt de hoc titulo post Nicolaum Heinsium (in Ver-
gilio Burmanniano J p. XXXVI sqq.) multosque alios nostra aetate
inprimis 0. lahnius in commentatione de subscriptionibus antiquis
(acta soc litt. Lips. 1851 p. 348 sqq.) et loannes Horkelius in
analectis Horatianis p. 10 sqq.

Ac certum inde hoc discimus, legisse, h. e. legendo emen-
davisse et distinxisse Vergilii carmina in codice fratris Macarii
Turcium Rufium Apronianum Asierium anno p. Chr. 494, quo
consul fuit ordinarius.

' Sed ipsa subscriptionis verba cum partim corrupta, partim
correcta in margine vel supra textum hodie legantur, iure nega-
verunt viri docti Mediceum nostrum ipsum Macarii exemplar vel
subscriptionem ipsa Aproniani manu nostro insertam esse. Nam
eo sane confugere possit qui illud pertinacius contendere velit,
ut coniciat, librarium consulis inperitum, non ipsum consulenv
verba illa cursim ab auctore in cbartam coniecta mendose in co-
dicem transcripsisse. At gravissima susplcio nascitur prorsus di-
verso et novicio litterarum genere quo subscriptio olTendit oculos,
aperte quidem illa manu recentiore inter textum et verba BUCOLI-
CON LIBER EXPLICIT (miuiala) INCIPIT GEORGICON LIb • I • FELI-
CITER interposita. Nam cum in textu Medicei quadratae sint omnes
litterae, in epigrammate subscripto maiuscularum quae dicuntnr
formam praebent hae : b € vel e q (et Q) h I m p q z, quadratarum
hae tantum XBFNRST, nam illae Cl OU utro pertineant incertum
est. Ergo vix poterit epigramma in nostrum codicem ante sae«
culum sextum vel septimum inlatum esse. Sed cum in eis, quae
antecedunt epigramma, antiquae formae mnlto constantius servatae
sint, siquidem eadem manus totam subscriptionem pinxit, sic
staluendum erit: codicem saecUli quinti l^Iediceum vel sexto vel
adeo septimo cum altero libro sive ipso Macarii sive apographo
inde facto collatum et ad eius fidem emendatum, subscriptionem
autem Aproniani ex hoc in Mediceum a librario ita translatam
esse, ut quae prosa oratione subscripserat ille satis accurate ad
manum eius imitaretur, epigramma autem fortasse membranae
^ngustiis coactus consuetis litteris deproperare sat haberet.

Ceterum Macarii fratris exemplar num ab hoc ipso vel quando
ante consulatum Aproniani exaratum sit nequit definiri. Praeterea
vero cum solis bucolicis subiecta sit subscriptio, id saltem Hor-
kelio concedendum erit minime constare, num ultra harnm eclo-

224 PROLEGOMENA.

I

garum fines Aproniani recensio processerit. Qiiamquam minlme

a ceteris carminibus diversam bucolicon iil boc libro condicionem

esse infra videbimus, ubi quae inter Mediceum et rcliquos codi-

ces ratio intercedat examinabimus.

Quem autem Pomponius Sabinus qui dicitur in commentario

suo ex autiquis sclioliis concinnato laudat Apranianum, modo

librarius niodo corrector modo glossator Medicei codicis inteile-

gendus est, quos ille vel levi ductus coniectura vel brevitatis

causa pro uno eodemque habuit. £t congruit quidem Mediceus

vel primae vel alterius manus cum Aproniani quae ab illo ferun-

tur lectionibus bisce: ecl. IX 61 stringuni (ut omnes nostri ba-

bent), Aen. I 636 dei, II 51 ferii, 56 siarei et manerei (sic

M2\ 62 cerie, 691 auxiiiumy III 636 Pergamam, IIII 27 vido

et resolvo (ut omnes), 298 fureniis, 314 ie (ut omnes), 436

dederii, 464 piorum, 528 om., 551 ferae (ut omnes nostri),

552 Sychhei, V 143 irideniibus, VI 1 principio sexti. libri posi-

tus, 126 Averno, 412 ei nunc (ut omnes), 583 scilicei fMJj,

IX 214 dist. fosi humo, 230 campisj X 18 rerum, 791 opiime

A
(OPTIMAE M), XI 149 Pallania (PALLANTE J/), XII 394 dedU.

Contra ex scboliis sumpta quaeciumque liis ^ut ait Apronia-
nus', Mntelligendum putat, A.', Mntelligi vult', Megendum pu-
tat', *alt legendum' vel similibus formuiis proponuntur, non illa
tanlum quae vel ad interpretationem (ad ecl. 16 II 15 lU 60
VII 6. 17. 21. 33. 53 VIII 7 X 66. 67 ge. H 295 ni 39
Aen. V 620) vel ad probandas lectiones in Mediceo obvias (Aen.
I 636 II 51. 76 mi 9. 27. 298. 436. 464 VI 1? — 'princi-
pium esse docei^ — ) pertinent, sed etiam ab hoc diversae
scripturae, quas ad Aproniani auctoritatem revocat Pomponius,
haece:

ad ecl. IX 50 nepoies] Mn codice Aproniani hoc scriptum
erat nepoies hi^ (quod nihili est)
ge. II 247 ^Apronianus legit sensu amaro' (sed ama-

ror M)
Aen. IIII 273 ^secundum Apronianum' (sed deest versus

in M)
- 663 ^mediam legit Apronianus' (sed media M)
- VII 773 *Probus et Apronianus legunt Phoebigenam'

(sed Poenigenam M)

PROLEGOMENA. 225

AeD. XI 696 ^Apronianus legit valida securi congeminat

vulntis^ (sed M habet validam et securim
et dist. post ^congeminat').

Praeterea structura prorsus iutolerabili XI 3 ^Apronianus'
legisse fertur mens iurhata praecipiiat funera^ ubi sane funera
in M quoque, sed in eodem praecipitant eitat. Denique coniectura
quamvis deterrima in scholiis istis etiam ecl. III 18 Lacessa
quasi Lacaena propositum, ubi Lycisca. M habet.

Sed haec, quae collegit Suringarus hist. scholl. Latt. II
152 sqq. , num re vera in Mediceo libro adnotata vel sint vel
fuerint, docebunt ipsae membranae si cui inspicere concessum
fuerit. Unum ad ecl. X 66. schdlion revera in eo extare testatur
specimen paginae ab Heinsio expressum.

4) Codex Palatinus bibliothecae Vaticanae numero signatus
1631 (P) ex bibliotbeca Palatina Heidelberga Romam translatus
a Leone Allatio, forma quadrata^ litteris oblongis magis quam
quadratis, quarum specimen Bottarius praef. 3 et Benedictini in
tract. dipl. III p. 63 tab. XXXV dederunt, elegantissime scriptus,
sed corrosis partim ad marginem maxime foliis. Perierunt autem
folia XXXIII, in quibus haec inerant: ecl. III 71 — IIII 52, ge. I
322— H 139, IHI 461— Aen. I 277. HII 116-162, VH 277
— 645, X 463—509, XI 646-692. 737—783. XH 47—93.
Unam paginam Aen. X 509 — 531 aliena manus scripsit. Versus
singulae paginae continent XXIH, tamen ut in libri cuiusque fine
quod vel paginae vel folii superest vacuum sit relictum. Praeterea
post Aen. I 690 nescio qua causa uni versui spatium ima pagina re-
lictum est. Distincta verba et sententiae manu prima omnino non sunt:
posterior fere constanter exitum versuum, multo rarius sententias
sentenliarumque cola notavit. Correctus codex modo eadem manu
(ut ecl. IIII 60) modo aliena, sed ipsa quoque valde antiqua, modo
denique aliquanto recentiore, raro colore caeruleo (Aen. VI 336)
adhibito vel adeo minusculis (e. g. ecl. I 4 ge. I 40. 213. 314
Aen. X 527. 537. 631) litteris suprapositis.

Ad hulus codicis, qui ad saec. HII vel V vulgo refertur,
fidem, sed parum accurate expressae sunt editiones Commelinianae
a. 1589. 1599. 1603. Nulla fides habenda Ambrogio. Ipse
primus codicem Romae excussi.

SIBBRCK. PROLRGOM.. 15

226 PROLEGOMENA.

5] Codel Vaticanus numero 3867 signalus (R), picturis sat
barbaris ornalus aere incisis anno 1741 in Bottarii i. 1. p. 5. 29.
41. 43 a Bartolo, formae est quadrata paulo maioris, eodem ut
P litterarum genere, sed earum paulo maiorum conscriptus (spe-
cimen dederunt Mabillonius, Bottarius et Benedictini} , continens
versus in singulis paginis XVIII, folia CCCIX. Perierunt folia
LXXVI vei LXXVn (ecl. VII 1 - X 9 ge. II 2—215 Iin 37—180
Acn. II 73— III 684. IIII 217— V 36. XI 757—792. XII 759—
830. 939 — 952); neque enim satis constat, utrum inter ecl. VII
1 et X 10 folia VII an VIII fuerint. Distincta vel potius ad libi-
tum punctis iacerata (e. g. ecl. V 29 VI 35) singula verba usque
ad Aen. V 91 manu crassa hominis Latino sermone vix imbuti.
Correctus est textus manibus diversis, ut singulis locis indicavi.
etiam minusculis litteris (ecl. IIII 14. 31 VI 74 X 23 ge. I
152 II 233. 272. 315 IIII 318 Aen. I 188. 323). Instructus
est ad singulos libros argumentis metricis, quae in corollario com-
ponam. Fuit hic codex saeculo XIII S. Dionysii in monasterio
aliquo Francogallico (cf. Blontefalconius diar. Ital. 277 Bottarius
praef. VI), inde Romam translatus, adhibitus ab Angelo Poliliano,
qui eum formae Vergilius testem laudat misc. c. 71 et 77, tum
a Pierio et Romani nomine insignitus. Varias lectiones
in calce lihri sui collegit Boltarius, qui et litteras et picturas
Vaticano F recentiores, sed tamen superiores esse iudicavit sae*
culo IIII, ullra quod Benedictini III 62 noluerunt ascendere.
Ipse hunc quoque librum Romae excussi.

6) Schedas Veronenses (V) rescriptas, unde scbolia primus
edidit Angelus Maius Mediolani anno 1818, repetita in class. auct.
VII p. 247 sqq., accurate H. Keilius descripsit (M. Valerii Probi
in Vergilii'bur. et georg. commentarius. accedunt scholiorum Veron.
et Aspri quaestionum Verg. fragmenta. Halis 1848. praef. p.
XI sqq.). Sunt autem bibliothecae capituli Veronensis n. 38,
olim ut videtur Bobiensis, forma quadrata, numero una et quin-
quaginta, compage codicis antiqui solula, binis tamen vel quater-
nionum vel quinionuni quae inter se cohaerent foliis compositis,
confuso ceterum ordine confiatae, de quo singulis locis in coni-
mentario critico indicium feci. Continent paginae singulae versus
XIII, margines autem ampli scholia, quae quamquam litterarum
formam ad minusculum genus accedeutem praebent, tamen quin
aut ab eodoni librario aut eodeni certe tempore quo verba pjoetae

PROLEGOMENA. 227

scripta sint non dubitat Keiiius. ^Maguam autem' inquit ille
^autiqua scriptura a recentiore «[saeculi IX] passa est iacturam'.
Neque enim transversis chartis, sed eodem atque in antiquiore
scriptura faclum erat ordine supraposito textu novicio non sclio-
liorum tantum» sed ?ersuum etiam Vergilianorum pars oblitterata
est. Quorum quantum nullis adhibitis medicamentis temporis a
canonicis permissi angustiis coercitus explscari potui, diligentcr
in commentario critico enotavi.

7) Accessit his sex Vergilii exemplaribus antiquissimis nuper
septimum, indagatum illud a G. H. Pertzio. Qui cum anno 1862
ex auctione librorum Limborchianorum Hagae habita tria Vergilii
folia membranacea pulcherrima litteris capitalibus scripta biblio-
thecae Berolinensis nomine et auctorilate redemisset» statim in-
tellexit eiusdem codicis esse, cuius fragmentum aliquod Aen. Hll
302 — 305 Mabillonius saeculo XVII admirabundus aniicis mon-
straverat, quod post mortem eius anno 1709 Ruinartus in Ma-
billonii de re dlplomatica libro (p. 635) exprimi curavit, repeti-
verunt autem patresBenedictiniiu tractatus novi dipJomatici volumine
III p. 41. Nam quod Silvester in palaeographiae universalis vol. II
coniecit in Vaticana bibliotheca Mabillonium anno 1685 vel 1686
schedam illam vidlsse narratque quattuordecim tum temporis eius-
dem codicis folia in ea extitisse, unde tamen inter incendii, quod
anno 1768 accidit, tumultus duo, tertium scil. et quartum, per-
ierint, reliqua autem duodecim se ipsum anno 1841 ibi vidisse,
hoc et fide et probabilitale carere persuasit Pertzio Ulricus Koeh-
ler (in commentariis menstruis academ. Berolin. 1864 p. 278
sqq.). Qui certo documento firmavit, iam ante medium saeculum
XVII non plus quattuor foliis georgicon, quae etiamnunc in Va-
ticana bibliotheca numero 3256 signata adservantur, Romae ex-
tilisse. Sed haec ipsa ita comparata sunt, ut non scripturae
tantum genere et forma membranae, sed versuum etiam conti-
nuitate intellexerit Pertzius Berolinenses et Vaticanas hasce sche-
das eiusdem codicis particulas esse. Nam excipiunt sese singula
folia hoc ordine, ut

schedarum Vaticanarupi folium I contineat ge. I 41 — 80
Berolinensium ' - I - - - 81 — 120

Vaticanarum - H - - - 121—160

III - - - 161—200

15*

228 FBOLEGOMENA.

schedarum BerolineDsium folium II conliiieat ge. I 201 — 240
VaUcanarum - IIII - - - 241—280

Ac totidem versus, quadraginta scilicet, vel in singulis paginis
viginti, tertia quoque scheda Berolinensis exhibet, sciiicet ge. III
181 — 220. lure igitur Pertzius haec septem folia Vaticano-Bero-
linensia et fragmentum illud Aeneidis Mabillonianum unius codicis
nomine comprebendit ; quo quldem iure Avgtisteum appellaverit,
infra videbimus. Descripsit autem et pulcherrime imitandum cu-
ravit in commentatione academica Berolinensi anni 1863 sic in-
scripta: ^Ueber die Berliner und die Vaticanischen BUtter der
altesten Handschrift des Virgil', quam mox appendice quodam
correxit in menstruis acad. Berol. commentariis anni 1864 mense
Aprili inserto p. 276 sqq. Unde provenerint schedae ipsa in-
scriptione constat hace : CLA VDIVS - PVTEAINVS • FVLVIO • VRSINO.
D*D-, unde consentaneum , eas ante annum 1594, quo mortuus
est Puteanus, ex Gallia in Italiam, anno autem 1600 post mortem
Fulvii Ursini cum reliquis eius libris in bibliothecam Vaticanam
translatas esse. Si autem integrum etiam tunc volumen, quod
plus trecentis olim foliis constitisse Pertzius computando statuit,
fuisset, non in nostrorum foliorum primo inscriptio illa legeretur,
sed in ipso libri fronte posita fuisset. Textum harum schedarum
edidit vir clarissimus I. I. p. 105 sqq., cuius particulas Vaticanas
Helbigius conferente Brunnio ex codice descripsit, Berolinenses
ipse et typis vulgaribus exprimi et egregia lithograpbi arte ad an-
tiquarum membranarum imaginem ita depictas oculis proponi cu-
ravit, ut ad perfectae imitationis laudem nihil deesse videatur.
Variam huius codicis scripturam infra proponam. Dubitanti mihi
de paucis quibusdam minutiis amice et accurate per litteras re-
spondit Hugo Hinckius meus, qui nunc Romae versatur.

8) Antiquissimis his proximus accedit codex Gudianus fol.
no. 70 signatus (y) membran. saeculi IX foliis LXXXVII. Desunt
ge. H 212—260. h. e. versus XLVIIII, transposki ge. H 53—211
h. e. versus CLVIIU post 293, turhati igitur 53— 260, h. e. versus
CCVHI vel octies XXVI, item I 53—104, h. e. LII vel bis XXVI
versus post v. 130, h. e. post v. XXVI; porro III 123 — 144
(versus XXII) post v. 170 (h. e. post versus XXVI). Repetitur
Aen. V 665 post 689, h. e. post versus XXIIII. Unde conicio
etiani in archetypo aliquo, non tamen eo undc ipse Gudianus

PROLEGOHENA. 229

descriplus est, folia quaedam, quoruni singulae columnae versibus
XXVI constabant, turbata fuisse.

Post explanationem de vita Virgilii et argumenta decem ecio^
garum prosa oratione enarrata brevis VITA VIRGILII PVLLII
MARONIS sequilur, deinde CARMEN OVIDII NASONIS 'Virgilius
quantus concessit homero' e. q. s. (Burmanni anthol. L. II 192)
et argumenta tetrasticha georgicon (Burmanni II 189), monosticba
(190) et decasticha (192) Aeneidos; item tertia VITA VIRGILII
et post commentarium eclogae primae quarta cum introductione
in bucolica. Geterum pauca a bucoiicon et ab Aeneidos initio
folia iu margine scholia exhibent. Versus autem ipsi Vergilii
binis in quaque pagina columnis redeuut quadrageni, ascriptis
eadem manu in margine scripturis variis. Godicem» qui oliin
Tornesii fuit, nunc in bibliotheca Guelferbytana adservatur, Bernae
excutere contigit nota liberalitate Bethmanni illi bibliothecae
praefecti.

9) Godices Bemenses membr. 172 saec. X (a), 165 saecuii
IX (h), 184 saec. IX (c) describendi otium fecit G. G. Mueller
in analcctis Bernensibus p. 7 sqq. Hic pauca quae scitu neces-
saria sint monenda.

Gontinet igitur a, qui olim fuit P. Danielis, post vitam et
prolegomena bucolica, georgica, Aeneida usque ad V 852, singulae
textus pagiuae ut complectantur versus XXilll. Sed ultiuii folii inde
a libri quinli versu 805 dimidium dextrum rescissum est. Mar-
gines ^ bucolicon maxime et georgicon scholiis antiquis oppletl,
quae parum accurate,. ut audio, edidit Muellerus programmatis
Rudolphipolitanis quattuor aunorum 1847. 1852. 1853. 1854,
mox emendatiora repetet Hermannus Hagen Bernensis.

Repletus, item scholiis et in margine et inter lineas codex
b, qui XXX in quaque pagina versibus continet textum Vergilia-
num usque ad Aen. XII 918, sed aliena manu diiobus in foliis ut
adiecli sint versus LXXVI ge. IIII 311 — 386, quinque lineis in
ea quae praecedit pagina vacuis relictis. Unde conici fortasse
potest binionem, cuius singulae paginae versuum XVIHI erant,
archetypi periisse. Sed Aen. I post 124 sequitur 159 omissis
versibus XXXHU vel XXXV, nam 159 quoque in margine demum
adiectus; et post Aen. I 686 omissi versus X.

230 PROLEGOMENA.

Ei libro uncialibus litteris scripto hunc codicem orlum esse
docet corruptela ecl. IIIl 36 achilUs pro ACHILLES. Suntque
Aen. I 310 et 419 hoc charactere, simili illo quidem Vaticani F
scripturae, picti.

Bongarsii olim fuit codex c a librario inperitissimo Latinique
sermonis prorsus ignaro scriptus, vel potius duabus manibus di-
versis» quarum altera incipit a georgicon libro secundo. Continent
in priore parte singulae paginae versus XX, in altera XXYIIL
Omissi ge. IIII 41 — 75, h. e. versus XXXII, qui fortasse unum
archetypi folium efflciebant. Scholiorum aliquanto minus in hoc
libro quam in b,

Contuli textum librorum hc integrum^ codicis a eas tantum
partes quae non leguntur in Romano (R).

10) Non vidi Minoravgiensem (m), unde primus excerpta edidit
Hasslerus in progr. Ulmensi anno X855, tum accuratius ab ano-
nymo collectae scripturae in programmate gymnasii f^eldkirchensis
anni 1860/61 prodierunt. De hoc quidem codice enarrationem
uberrimam diurnis gymn. Austr. anno 1865 p. 141 sqq. inseruit
Emanuel Hoffmannus. Ortus autem codex ille ex Praemonstratcn-
sium abbatia Weissenauensi, quae Augia Minor appellatur, sublato
sancto collegio Comiti a Waldburg-Zeil per hereditatis vicissilu-
dines traditus, apud quem anno 1854 ab Hasslero collatus est,
ab illo postea patribus a societate lesu donatus nunc in biblio-
theca eorum Feldbachensi extat. Continet codex membr. saeculi
XII probabilius quam decimi bucolica et Aeneida, cuius tamen
folia quaedam recentiore manu scripta sunt.

PROLEGOMENA. 231

Caput XII.
De scriptura codicum antiquissimorum«

Aetatem librorum litteris capitalibus scrijUorum arctioribus
quam saeculorum quiaque p. Chr. primorum finibus circumscri-
bere quam sit difGcile et lubricum satis inter peritos constat. Qua
de re tum demum certiora fortasse eruere licebit, si quis omnium
quotquot huius generis extant codicum specimina accuratissima
arte expr^ssa collegerit et sub conspectum posuerit. Quae cum
inscriptionum imperii Romani exemplis eadem quam liberae rei-
publicae monumentis Ritschelius inpertiit arte imitandis compa-,
rata, in auxilium vocatis cum subscriptionum si quae suht indiciis
tum orthographiae quae dicitur mutationibus et barbariae ingra-
vescentis maculis num certos quosdam aetatum gradus ut prodant
futurum sit expectandum. Ego in magna subsidiorum penuria
quid de Vergilianorum codicum aetate apud me constituerim,
breviter signiflcabo.

Ac primum Prudentius poeta quoniam anno aetatis quin-
quagesimo seplimo (praef. 1 sq. coll. 24), b. e. p. Chr. 405
opera sua in vulgus edidit, certum est codicem eius carmi-
num Parisinum, cuius apud Mabillonium de re dipl. 354 no. 2
et in Benedictlnorum tractatu diplomatico vol. III tab. 35 speci-
mcn cxtat, non posse saltem hoc ipso tempore antiquiorem esse.
Atqui capitalibus li^teris integerrimis, quales fere in Palatino ma-
xime ct Romano Vergilii conspiciuntur, hic totus scriptus est, ut
iniquius profecto videatur Alberti Dresselii arbitrium, qui in pro-
legg. ad Prudentium p. XXXVIU adn. 28 ad octavum saeculum
detiusit: sexto tribuit Arevalus prolegg. 74. Rursus intra annos
ante Chr. 31 et post Chr. 79 certissimum est scriptum esse quod
in volumine Herculanensi II extat carmen de bello Actiaco, nec
post annura nostrae aerae 79 ortae esse possuut inscriptiones quae
in PompeJauis parietibus leguntur. Herculanenses autem litterae
satis indiiigenter et inaequaliter scriptae partim vel ad uncialium
quae dicuntur formam accedunt. Nam praeter rectam E rotunda

232 PROLEGOMENA.

quoque ( , iiem pro F anguillae simiHs ^ , pro 1 vocali quasi
numerus arabicus simplex 1 legitur, litterae Q eadem Tere
forma quae in Prudentii codice est Q (apud Prudentium q),
duplex forma litterarum G {(, et G), H (h et H), P (P et T),
T (T et T), quam maxime denique varia vocalis V (V V
y 11 l| et quae inter has media suut: \) in Prudentii codice).
Accedit autem ad huius codicis simiiitudinem inter omnes cete-
ros quautum video proxime Ambrosianus Ciceronianarum ora-
tionum (pro Scauro etc.) palimpsestus. Atque eandem vel
adeo maiorem formarum varietatem in rouris Pomp^ianis agnos
cimus (vide in Ritschelii thesauro tab. XVII n. 28. 30, quH^us
paulo diligentius scriptae 23 et 22).

Ergo per se multo minus ad amussim scriptum exemplar vel
splendidissimo et accuratissimo quattuor adeo saeculis potest anti-
quius esse, nec abstinuerunt vel primo saeculo librarii neglegentiores
formis litterarum rotundioribus et cursivo generi similioribus. Imitari
autem vel pulcherrimas lilterarum capitalium formas in sacris maxime
libris et in titulis subscriptionibusve ne post quintum quideni sae-
culuni usque ad decimum dedidicerunt. Mlxtae ex capitalibus et rai-
noribus lilteris scripturae exemplum quod certae adsignari posail
aetali Augustini Bellovacensis apud Mabillonium p. 357 n. 3 codex
est, cuius subscriptio ad annum 625 pertinet. In quo cum ca-
pitaies sint C^ILNOKST, maiusculac d b (D i (J , minuscuiae
t) e h p q, universam quidem hanc normam vere videmur sta-
luere, ut saeculis sexto et septimo ei tribuantur libri, in quibus
mixta appareant litterarum genera, eo autem propius attingere
quintum saeculum codicem quo plures servaverit litteras capitales,
octavum, quo plures admiserit maiusculas.

Sed inter Vergilianos codices antiquis&imos septem hae in-
tercedunt scripturae rationes. Maxima similitudine inter se conli-
nentur ab altera parte schedae A ti G (id quod non fugit £.
IIoiTmannum cum Pertzii inventum enarravit in ephem. gymn.
Austr. anno 1865 p. 132), ab altera P ei B codices. Nam illae
cum largioribus ct crassioribus et quadratam fere formam aequan-
tibus litteris coospicuae sint, hi oblongis et aliquanto gracilinribus
et magis curvatis, sed eis profecto non minus nitidis aliam sane
disciplinam vel consuetudinem scribendi repraesentant. Proxiinas
a Palatini et Romani elegantia schedas Veronenses (V) dixerim^
sed hae ut similiores etiam sint Valicanis (F). Omnium vero si

PAOLEGOMENA. 233

quid video maxime exilis et rudis species est Medicei, in quo
adeo sunt quae a capitalium litterarum norma magis quani in
ceteris rccedant, scilicet litterae i l i u,

Cetera ex tabulis lithographis, quibus exempla codicum
proposita sunt, cognoscentur. Similia autem Palatino et Romano
praeter Prudentium supra laudatum maxime dixerim Sallustii frag-
mentum Toletanum, nunc Berolinense, et Taurinenses Ciceronia-
narum in Pisonem et pro Tullio scbedas quales Peyron imitatus
est, nisi quod in ntroque codice vocalis U forma non Palatini et
Romani, sed Vaticananim Vergilii schedarum consuetudinem se-
quitur. Item medius inter has et illos videtur Sallustius Vatica-
nus rescriptus, cui adiungas Verrinarum Ciceronls codicem pa-
limpsestum , Plauti Ambrosianum , Bemblnum Terentii. Inter
Vaticanas Veronensesque Vergiiii schedas et Mediceum posuerim
palimpsesta Vaticana Lucani et Livii.

Sed hi codices omnes cum certa temporis nota careant,
librariorum nobis sectas, non certa aetatis discrimina litteraruni
dlversitates indicant. Verum est singulares propter magnitudinem
formae et quadratae scripturae integritatem esse schedas A et G,
sed ne huic quidem praestantiae tantum tribuerim, ut ceteris ve-
tustiores esse concedam. Concedo magniHcentiores et pretiosiores
esse, sed quales vel post primum saeculum opulento homini, qul
et membranas amplissimas et pingendi artifices pretio sibl parare
posset, librarii facile efOngere potuerint. Omnes autem codices
iiostros, pulcberrimos etiam, ultimis imperii Romani saeculis multo
rectius quam vel Augusteae aetatis clegantiae vel Iladriani Anto-
ninorumque temporibus cultissimis tribui ipsis verborum formis et
corruptelis satis probatur, quae partim pronuntiandi qualis sequi-
oribus saeculis ingruebat barbariem vel rusticitatem, parlim igno-
rantiam adeo sermonis Latini lurpissimam produnt. Nec intacta
bac labe nostra exemplaria Vergiliana esse et ea demonstrabunt,
quae paulo infra propositurus sum, et indice quem prolegomenis
subieci grammatico apparebit.

lam vero multo gravior quaestio est, quale fuerit scripturae
genus in eis libris sive in co libro, unde nostri vetustissimi orti
sunt. Cicero quidem in epistola ad fam. \S\ 22 Tironem iussit
si quid librarii ipsius niaiiu uon intellrgerent monstrare, unani-
que omuino addit interpositionem difficiliorem esse, qiiam ne ipsc
quidem facile iegere soleat; nec minus memorabilia quae fratri

234 PROLEGOMENA.

Quinto scripsit (ad Qu. fr. II 15 b): ^calamo et atramento lem-
perato, cbarta etiam dentata res agetur. scribis enim te meas
litteras superiores vix legere potuisse; in quo nihii eorum,.mi
frater, fuit quae putas. neque enim occupatus eram neque per-
turbatus nec iratus alicui, sed hoc facio semper, ut quicumque
calamus in manus meas yenerit eo sic utar tamquam bono'.
Una librarium hora peragere secundum epigrammatum suorum
librum adOrmat Martialis II 1, 5, ut poetarum quoque carmina
non minus quam orationes et acta notis, quae linguam veiocitale
vel aequarent vel superarent (Seneca ep. 90, 25 Manilius illl
197 sqq. Martialis XIIII 208), scripta fuisse statuendum sit.
Ergo ne Vergilium quidem, cuius Gellii etiam aetate idiographi
libri venibant, aut qui illius aevo ad vulgi usum exemplaria con-
ficiebant librarios tales proprie litteras, quales in Pantheo vel iu
aliis monumentis publicis lapidi vel aeri incisis conspiciuntur,
roira diligentia pinxisse quisquam Pertzio credet. Quod nullo
certius argumento refulatur quam erroribus librariorum, quibus
quae in vetustissimis libris maxime inter se similes fuerint litterae
ita demonstratur, ut dubilatio nulla reliqua sit

Atqui feliciter contigit ut vulgaris vel ut ita dicam cursivae
scripturae exempla quamvis rudia in ollis cinerariis (quarum ia-
scriptiones in Ritschelii priscae Latinitatis thesauro tabulis XIII
— XV repraesentatae) et in parietibus Pompeianis maxime (unde
ibidem tabb. XVI et XVII pauca saitem delineata sunt) talia ex-
tent, quae cum singulos fere librariorum errores clarissima specie
illustrent, doceant quam certissime currenti et minime laborioso
stilo pugillares Vergilii antiquissimos exaratos fuisse. Quod ut
tuis ipse oculis agnoscas, varias singularum litterarum formas,
quales saeculis ab u. c. septimo vergente et octavo rasae vel
sculptae sunt, ex thesauro Ritscheliano additis locorum numeris
describendas curavi et in tabula lithographi arte confecta Iiuic
libro adiunxi. £rrorum autem a librariis commissorum tabulam
quae infra descripta est ita composui, ut genera omnia quantum
potui eaque omnibus ex libris antiquis (h. e. ex AFGMPRV),
uon tamen singulorum quotquot omnino extant exempla, sed quau-
lum ad persuadendum satis videbatur colligerem, ceterum ut ra-
riorum earumque quae in schedis ^/*6rF reperiuntur permutatio-
num nullum facile exemplum praetermitterem. Numeris autem,
quos in parenthesi ad siugulas litieras adposui, indicari volebam.

PROLEGOHENA.

235

quae potissimiira earum rorma ex tabula lithographa ad expli-
candum librarii errorem adhibenda essel. Ceterum digesseram olim
omnia, cum nuperrime Schuchardtii de vulgaris sermonis Latini
vocalismo volumen I prodiit, qui cum quaedam recte ex ore vulgi
repetiverit, scrlptarum tamen litterarum similitudines parum cu-
ravisse videtur. , Cui etiamsi omnia in hoc genere concedenda
essent, tamen tanta restat villorum, quae ne ilie quidem ex scriptura
orta esse negare possit, multitudo, ut nostrum de antiquissimls
Vergiiii codicibus iudicium nihilominus stare evincatur.

A (10. 11) visa D (5 — 9): Tegeae de pro Tegeaeae yhc Aen. V

299 cf. MP2R
De A et E sonis commutatis vide ind. gramm.
A visa I in F Aen. IX 43 aggere] IGGERE
A (6) scripta pro IS in ^ Aen. IIII 669 immissis] IMMISSA
A (9) scripta pro M in i^ Aen. IIU 35 quondam] QUONDAA
A visa M in /^ Aen. IIII 32 perpetua] PERPERTUM
A (1) sripta pro 0 in A ge. I 273 oleo] ALEO

- F - Ull 294 sonandum] SANANDUM cf.

Schuchardtius 182

- - Aen. V 798 peto] PETAO

- ilf ge. UII 396 omnem] AM-

NEM, sim. 350

- - Aen. lU 444 notas] NATAS,

sim. VI 221

- - Aen. VII 610 robora] RO-

BARA

- P ge. Ul 330 potare] PATARE

- - Aen. VI 452 adgnovit]

AGNAVIT

- - Aen. XI 255 violavimus]

VULAVIMVS m. 2
. R Aen. 1 425 optare] APTARE,
sini. F2 VI 501

- - Aen. VH 506 obusto j

ABVSTV

- - Aen. Vll 462 sonorej SA-

NARE

cf. Schu-
chardtius
p. 173.
181.182.
184. 185.

RUREA
UERBeR

236 PR0LE60MENA.

A visa 0 in ^ ge. 1 233 quarum] QVORVM

- F Aen. I 608 pascet] POSCET

' M ' S 488 traiecto] TROIECTO ]. cf. Schu-

- IX 30 amnibus] OMNIB- ( chardUus

- />ge. UIl 62 sapores] SOPORES \ 171.175.

Aen. X 602 lalia] TALIO ) 176. 181.

- F - V 241 magna] MAGNO
Redit autem idem vitium multo saepius.

A (6) scripta pro R (3. 10. 11) in i!f Aen. XII 38 Turno] TUANO

- P ge. IIII 331 urej VAE
A visa ^in M Aen. V 299 Tegeae] TEGERE

- VIII 672 aurea
cf. F ' IIII 5 verha

AE visae R (7) in M Aen. IIII 655 praeclaram] PRRCLARAM
A scripta pro S (5) in M Aen. V 802 compressi] COMPREASI

- /> - mi 590 abscissa] ABSCIASA
A (9) visa SS in M Aen. IIII 392 stratis] STRssTIS
A (7—9 ?) visa SE in P ecl. VIII 53 floreat] FLORESET
A (2—5) scripta pro \ \n M Aen. XI 384 tu] TA

. /> - V 777 ventus] VENTAS
pro A scripta V in i^ Aen. III 133 Pergam^am] PERGAMEUH

- IIII 674 clamat] CLVMAT a Schu-

chardtio p. 91. 169 revocatum
ad Gallicam consuetudinem coU.
clumar clamar formis.

- M ge. II 361 tabulata] TABVLVU

Aen. III 583 immania] IMMVNU

- X 869 aere] UERE

- MBy ge. II 534 facta] FACTV

- /> ge. UII 291 fecundat] FECVNDVT

Aen. I 586 fatus] FVTVS
. II 269 gratissima] GRATISSIMV
. XII 863 quondam] QVONDVM
AV visae MI in M Aen. VI 733 auras] MIRAS

. - VI - iW - IX 320 audendura] UIDENDUM
AV scriplae pro ORNI in M Aen. XI 677 Ornilus] AUTUS
A (2. 3) scripta pro \ in B Aen. X 545 Anxuris] ANAVRIS
A visa X in R Aen. VI 238 scrupea] SCRVPEX

PROLEaOM£NA. 237

B.

B (5) scripta pro D (8. 9) in A ge. I 91 adstringit] ABSTRINGIT

- F Aen. V 141 adductis] ABDUCTIS

- ^ ge. I 240 ad] AB: cf. Vahlenus
in ephem. gymn. Ausfr. 1860 p. 5.

- P Aen. X 682 induat] INBVAT

. XI 786 ardor].ARBOR

- R •- VIII 149 adluit] ABLVIT

- - 656 adesse] ABESSE

- y ge. II 161 addita] ABDITA
B visa D in F Aen. VII 313 prohibere] PRO . IDERE

- GMPRbc Aen. IIII 25 abigat] ADIGAT

- M ge. n 60 avibus] AUIDUS

Aen. Vm 263 abiuratae] ADIURATAE
IX 579 abdita] ADDITA
XI 179 debere] DEDERE

- 307 absistere] ADSISTERE

- Xn 865 ob] INOD, hinc ortura AD in P

- P ecl. VIII 41 abstulit] ADSTVLIT

. R Aen. VII 289 abusque] ADVSQVE cf. Servius

- 734 Sebethide] SEDETHIDE
- Vlll 39 absiste] ADSISTE

His et similibus exemplis fretus iudicavi de dubiis locis:

Aen. XI 755 ohunco M abunco Macrobii quaedam

ex. ADVNCO R
261 abacti PRyhc: de naufragis dicitur.
ADACTI R

- VHI 238 avolsam] ADUOLSAM M: fuit scriptum

ABUOLSAM
XI 703 avertere] ADUERTERE M: fuH AB-
UERTERE

D

- VUI 147 afore] AFORE P ATFORE (T corr. in

D) M adfore y ohfore Servius. Fuit
ABFORE in archetypo.
Constans fere est librorum in aversus et adversus vocabulis

discidium, quod ortum esse puto ex ABVERSVS forma quae in

archetypo fuerat: e. g.

238

PROIiEOOMBNA.

ge. I 218 averso] ADUERSO M: cf. Servius
. Aen. IX 412 aversi, quod flagitat sententia» solus

Rottendorfianus secundus. ADUERSI
MPRybc^ quod ut defenderent misere
torserunt interpretes.
- XII 464 aversos R, sed ADVERSOS MPyhc,

quod vel propter v. 465 ferri non
potest.

Vide-praeterea XII 485. 647
Sed falso - - 461 tibrarius R dedit AVERSOS, ubi colla-

tus V. 266 docet verum esse adver-
^ 5 0S ul habent MPVyhc
Similis denique illis exemplis error est, quod Aen. IX 380»
ubi equites Nisum et Euryalum fuga prohibere narrantur, non
^ahitum custode coronant^ ut recte extat in Mlh2c^, sed ADI-
TVM legilur in M2PRVyhl.
B scripta pro H in /> Aen. II 286 haec] BAEC

- - - X 163 Helicona] BELICONA : ceterum

de hac forma vide ind. gramm.
B (6) scripta pro L (\, 2) m M Aen. XI 849 alto] ABTO
B scripta pro M in if Aen. IIU 351 umentibus] UBENTIB-

- VI 671 transnavimus] TRANSNA-

UIB .

- R ecl. mi 3 canimus] CANIBVS
B visa M in ilf Aen. XII 402 herbis] HERMIS

- /> ge. I 319 radicibus] RADIQMVS

- H 488 convallibus] CONVALLIMVS

- ni 95 morbo] MORMO

Eo probabiiius haec et similia Schuchardtius p. 182 vuigari
scrmone or(a statuit, quo magis in scriptura quantnm scimus B
et M litterae dissimiies fuerunt.
De B et P consonantium vicibus cf. ind. gramm.
B (5) scripta pro R (3) in M Aen. JX 158 procurate] PROCU-

BATE

- P ge. If 313 revirescere] REVI-

BESCERE
. - - lUI 354 cura] CVBA
B visa \{\u M ge. II 439 obnoxia] ORNOXIA

- - Aen. IX 512 volvebant] UOLUERANT

PROLEOOMENA. 239

B (2. 3. 5) scripu pro S iii M ge. U 124 arboris] ARBOREB-

Aen. XU 343 Iinbrasiis] IMBRASUB
. P ecl. X 53 meos] MOB
B visa S in Jlf Aen. 111 627 dentibus] DENTISUS

- P ecl. Vlll 2 herbarum] HERSARVM

ge. II 348 bibulum] SIBVLVM

- 520 arbula] ARSVTA, ubi R ARBVSTA,
ortum fortasse ex liac scriptura

* B S

ARSVTA, unde alius ARBVTA fecit.
B (4. 5) visa T? in MRyhc et apud Noniuni ge. 111 329 iubeboj

IVBETO, nisi niera coniectura est.
B et V sonorum vices collegi in ind. gramm.

C.

C scripla pro D (11) in P Aen. X 3 arduus| ARCVVS
CI visae D (11) in P Aen. lU 54 victricia] VICTRIDA

. - 68 ciemusj DEMVS
C (1. 2) scripta pro E (1-7) in RV Aen. Vlll 33 enm] CVM
C visa E in F Aen. IX 34 Teucri] TEUERI
CI scriplae pro E (8?) in F Aen. V 785 exedisse] EXCIDISSE
C et G consonantium vices vide in ind. gramm.
CI scriplum pro G (6) in R Aen. VII 627 subigunt] SVBICIVNT
C scripta pro II (2) in M Aen. III 394 horresce] CORRESCE
pro C (1) scripla I (1) in M Aen. V 453 casu] lASV

- F - X 64 obductum] OBDVITVM

qiiam sane Schuchardtius 88
vulgarem formam habet com-
paratis conduit et similibus.
C scripla pro I in R Aen. VII 121 ail] ACT
C visa L (4) in M Aen. XII 534 pioculcatj PROCVLLAT
C scripUi pro L in M Aen. VII 307 Lapithis] CAPITHIS

- /^ - II 136 vela] VECA

- III 131 adlabimurj ADCABIMVR
C visa 0 in /> ge. II 317 necj NEO

- - - Illl 48 cancrosj CANOROS

C (7) scripta pro V (2. 4. 5) in M Aen. VI 644 plauduntj CLAU-

DUNT
. ^ - Vll 690 pero] CERO

240 PROLEQOHENA.

C visa P iii M Aen. IX 540 caret] PARET

- ^ • VI 139 daudunt] PLAVDVNT

C scripta pro R (9) in M Aen. Xfl 511 feril] FECIT

- P ecl. VIII 66 avertcre] AVERTECE
' R ' VI 78 artus] ACTVS

- RV ge. III 369 confterto] CONFECTO
C visa Yi'\xi F Aen. XI 889 caeca] CAERA

- M ecl. X 59 Cydonia] RHODONEA

- P - VIII 4 cursife] RVRSVS

C (1. 7) scripta pro S (1. 4)*) in F Aen. VI 726 infusa] IN-

FUCA
~ M ' IIII 382 possunt]

POSCVNT
. VIII 51 his] HIC

- P ecl. X 41 serta] CER-

TA

- ^ ge. I 25 invissere]
INVISCERE. Hoc quidem ad vulgarem pro-
nuntiandi consuetudincm revocavit Schu-
chardtius p. 145

Hinc fortasse repetendum quod ge. I 251 in libris
AMPRyhc ILLIC, non ILLIS, et Aen. HI
127 in FMPyabc CONCITA, non CON-
SITA scriptum est.
C visa S in ^ Aen. VI 267 caligine] SCALIGINE

- M ecl. X 70 haec] HAES, ante S

ge. II 343 nec] NES, item Aen. Hll 372 ante S
Aen. UI 236 tectos] TESTOS

- IIH 99 pactos] PASTOS

' XU 122 hlnc] HINS

- P ecl. V 83 percussa] PERSVSSA

X 33 quiescanl] QVISSANT, quod inter
vuigares formas refert Schuchardtius
p. 145
Aen. V 589 caecis] CAESIS
- IX 11 manumcolleclos]MANVSOLLECTOS

- R - I 86 fluctus] FLVSTVS

*) cf. Schuchardtins p- 163.

PROLEGOMENA. 241

C visa S in F Aen. II 89 conciliis] CONSILfi^

C omissa ante S in ^ ecl. VIII 12 banc sine] HANSINE

- i> - - 43 nunc scio] NVNSaO: sed

cf. ind. gramm.
ante C omissa S in /> ecl. I 65 pars Scythiam] PARSCYTHIAM
C (1. 7) scripta pro T (3. 4) In AMPRbc ge. 1 50 at] AC

. G Aen. I 719 at] AC

- M ecl. VII 67 at] AC, item

Aen. ini 257
Aen. in 620 avertite]AUER-
TICE, item in P Aen.
lU 265

- IX 706 terga] CERGA

X 51 Cytliera] CY-
CHERA: cf. Schu-
chardtius p. 160
X 730 et] EC

- /^ ge. I 52 sit] SIC

- nu 361 circumstitit]

CIRCVMSPICIT
Aen. II 439 morerentur]

MORERECVR

- nn 106 averteret]

AVERTEREC

- R ge. mi 517 Tanaim] CA-

NAIAM

- MR Aen. VH 514 intendit] IN-

CENDIT
C visa T in ^ Aen. IX 224 cetera] TETERA

' - ilf ge. I 105 cumulos] TUMULOS m.2

- 422 conceotus] CONTENTUS
Aen. lU 424 Scyliam] STYLLAM

- IIU 206 nunc] NUNT

X 730 Acron] ATRON

- MPRyc Aen. X 805 arce] ARTE, ul Servius quo-

que legit

- MR ge. U 456 Rhoecum] RHOETVM

- PR ecl. X 28 ecquis] ETQVfS cf. M Aen. UI

341, P IX 51.

BIBBCCK, PROLEOOM. 16

242 PROLEGOMENA.

C visa T in PB ge. II 413 rusci] RVSTI, etiara M2

- P Aen. III 442 lacus] LATVS

- B ecl. IIII 56 huic] FVIT

. V Aen. XII 472 Metisci] METISTII.

' Eodem referenda exemplorum praepositionis ec in et routatae
multitudo in indice grammatico collecta.

D.

D et B commutatae: vide B
D visa C: vide C
D scripta pro CI : vide C

D (11) scripta pro G (6j in M Aen. II 753 gressum] DRESSUH

- lil 142 seges] SEDES
. V 395 gelidus] DELIDUS
D visa G in Af Aen. XI 399 demens] GEMENS

- 720 congreditur] CONGREGITUR
. i? - Xn 154 profudit] PROFVGIT

Ex vulgari pronuntiandi neglegentia ne Schuchardtius quidem
p. 159 haec repetere voluit.

D (4) visa I in i> ge. II 355 duros] IVROS
D (3. 4) scripta pro N in ^ Aen. VI 48 anhelum] ADHELUM

. M . III 695 nunc] DUNC

V 46 annuus] ADNUUS
X 681 an] AD
- 776 Aeneae] AEDEAE
- Xn 828 sinas] SIDAS
- Py ' VI 188 nemore] DEMORE
. . - VIII 658 dono] DODO
D visa N in /^ ge. III 259 durus] NVRVS

- B Aen. X 425 Arcadio] ARCANIO
Cf. N confusa cum T
D (1) scripta pro 0 in ilf Aen. X 123 HiceUonius] HICETAD-

NIUS
D visa 0 in F Aen. V 796 oro] ORDO

D (6—9) scripla pro P (1) in M ge. UH 163 purissima] DU-

RISSIMA

PROLEGOMEKA. 243

•

D (7—9) scripta pro R (3. 5) in M Aen. XII 520 serebat] SE-

DIBAT

- MR - VII 644 arserit] AD-

SERIT

- P. ge. II 263 arva] ADVA

Aen. XII 304 ferit] PE-
DIT, quod sane etiam pe-
tit interpretari possis

- R Aen. V^^ 606 reposcere]

DEPOSCERE
D visa R in ilf ge. I 370 at vel ad] AR

Aen. JT 563 direpta] RIREPTA
. XI 792 dum] RVM

- XII 787 radice] RARICE*)

- P ge. IIII 332 laudis] LAVRIS*)

- R Aen. X 870 dedit] REDIT

D (6-8) scripta pro S in /' Aen. VI 602 quos] QUOD
D (6-9) scripta pro T (5) in F Aen. VI 865 strepitus] ]

STREPIDUS / cf. ind.
D visa 1 m F Aen. III 157 tumidum] TUMETUM ? graram.

- XII 254 donec] TONEC )

D (3. 10) scripU pro V in i> Aen. VII 168 advenisse] ADDENISSE

E.

E et A commutatae: vide ind. gramm.

E et C - - C

E scriptapro CI

E (1) scripta pro F (1) in M Aen. IX .185 fit] EIT

E visa F in ^ ge. I 138 Pleiadas] PIFIADAS

- i> - ni 510 ea] FA
E (4—7) scripta pro G (1. 5) in M ge. FT 27 Gangaridum] GA-

NEARIDUM
E (1. 8) scripta pro 1 in F Aen. IIII 555 rite] RETE

- 562 spirare] SPERARE
V 156 ingens] ENTFNS

*) Haec duo ezempla laudavit Schuchardtius p. 142, hic qnoque
Bonorum vicissitudinem supponens.

15*

vide El
in ind.
gramni.

244 PROLEGOMENA.

E (1. 8) scripla pro I in M ge. II 304 furtim] FORTEM

Aen. III 665 linxil] TEXIT: fuit N

compendio signata
. MRyhl Aen. V 558 it] ET , in i> lET
E visa I in A ge. I 273^oleo] ALIO

- F Aen. IIII 443 eruere] IRUERE

- P ge. II 537 est] IST

- - - IIII 78 erumpunt] IRVMPVNT
Ceterum de harum vocalium rationibus vide ind. gramm.

Pro E (8) scriptum II in F Aen. VII 633 crates] CRATIIS

- > - VIII 34 crineis ? ] CRI-

NIIIS
cf. XII 496 laesi] LAEIISI
E (1) scripta pro L (1) in A ge. I 71 alternis] AETERMS. Eo-

dem errore

- MRybcilf, apud Servium et Probum

ge. I 60 AETERNA scriptum con-
ieci pro alierna, quod
habet P.

- P ge. III 427 alvom] AEVOM

- IIII 341 Clio] CEIO
E (2—7) scripta pro 0 \n F Aen. III 132 molior] MELIOR

- /> - - 357 vocanl] VECANT
E visa 0 in ^ Aen. IX 128 ipse] IPSO

E (1) scripU pro P (2. 4. 5) in P ge. III 325 carpamus] CA-

REAMVS
E visa P in P ge. III 500 demissae] DEMISSAP
E (2) scripta pro S in ^ Aen. VII 81 monstris] MONETRIS

- i> ecl. VI 57 sese] SEEE

- - Aen. XII 147 visa] VIEA

- R - VII 695 Faliscos] FALLECOS:

cf. I
E visa S in 3f Aen. III 674 Italiae] ITALIAS

- - - VII 224 Europae] EUROPAS

E (1) scripta pro T (2. 3. 5) in F Aen. IIII 674 clamat]

CLUMAE
E visa 1 \n M Aen. IX 232 morae] MORAT
ET scripla pro SV in P ge. IIII 46 superinice] ETPERNICE

FBOLBaOHENA.

F et E commiilatae : vide B
P (7) scripta pro H in R ecl. IIII 56 hulc] FVIT
F (2. 6) scripla pro P (2. 4. 5. —3. 8) in X Aeii. VII 220 ipse]
IFSE
- P ge. II 421 procur-
vam] FROCVRVAM
F visa P iQ ^ Aen. IIII 280 faucibus] PAVCIBVS
- XII 304 rerit] PEDIT
- R ' VI 604 fulcra] PVLCHRA
F (6) scripta pro R (8) in P Aen. III 39 eloquar] ELOQVAF
F (4) scripla pro Sl in M Aen. XI 870 (lisiecli] DEFECTl
F (2) scripta pro. T (5) in lU Aen. V 384 decet] DECEFT
F Tisa T in A Aen. VIU 726 finierat] TINXERAT

G.

G el C Gommutalae: viJe ind. gramm.

G visa Ct: vide C

G el D commutatae: vide D

C visa E: vide E

G visa P in iV Aen. VII 213 genus] PENUS

G visa K in M Aen. XI 762 agmine] ARHINE

G [4. 5j scHpta pro S ia P Aen. XII 733 suheat] GVREAT

G visa S in F Aen. VII 612 Gabino] SAfillSO
■ M ge. I 387 gesiire] SESTIRE

C (4. 5) visa T (4) in F Aen. V 156 ingens] ENTENS
- JV - XI 369 regia] RETIA
Forlasse hic in arclietypo C pro G scripta
fuerat.

G (3. 6) visa V (2. 3) in F Aen. VU 267 regi] RlUf

H cum B commutala: vide R
- - C - - C

246

PKOLBGOMfiNA,

H (1) visa IT in R Aen. XII 649 liaut] ITAVT

H visa N (2) in il/ ge. II 532 hanc] NANC

n scripta pro V (4) in F Aen. VI 633 viarum] HIARVM

II scripta pro Y (2) in M eci. X 59 Cydonia] RHODONEA

I cum A commutata: vide A
IS visae A: vide A
I et C coramutatae: vide C
I cum D confusa: vide D

I et E conrusae: vide E

II scriptae pro E: vide E
IT - - H: - H

I scripta pro L (5) in A ge

. F -

- M -

- R -
I (2. 3} visa L m A ge.

- F Aen.

I 138 Pleiadas] PIFUDAS
IHI 99 lita] ILLA
II 439 ulli) VILI
I 315 iactenUa] lACTENTIA
I 75 viciae] VICLAE
I 268 Ilia] ILLA
II 174 iit] LIT
cf. supra ge. UII 99

- M ge.

- R -

- - Aen.

- Y •

I 225 Maiae] MALE
U 142 virum] ULRUM
I 68 tenui sat] TENVLLAT
VII 695 Faliscos] FALLECOS: cf. E
VIH 63 pinguia] PINGULA
I scripta pro P (7) in R Aen. VII 697 Capenos] CAIENOS
I visa R? (2. 9) in P Aen. VH 696 Soractis] SORACTRS
1 (1) scripta pro S (1) in P ge. I 49 messes] MEISES

cf. Aen. I 359 ignotum] SANOTVM?^
1 scripta pro T in ^ ge. I 138 arcton] ARCIO

- M Aen. - 506 tam] lAM

- /> - 1( 154 tractu] IRACTV

- - - - 304 furtim] FVRUM
Cf. MPyabc^f ge. HH 62

I visa T in F Aen. HU 653 peregi] PEREGTl
- P ge. II 218 ipsa] TPSA

- - 340 virum] VTRVM

PROLEGOMENA. 247

I visa T in /> ge. II 420 oleis] OLLETS

- 434 raaiora] MATORA

- 536 Dictaei] DICTAET
- III 493 ieiuna] TEIVNA

Aen. XII 197 iuroj TVRO
- y ge. II 177 ingeniis] ingentif cf. 382
I scripta pro V (2. 3) in P Aen. X 192 pluma] PRIBIA
I (2) visa V (2. 3) in P Aen. IIII 207 libat] LVRAT

Ceterum cF. ind. gramm.
IS scriptum pro V (2. 3) in P Aen. 1 622 Cyprum] CYPRISM

L visa R: Tide R

L et C commutatae: vide C

L visa E: vide E

L et I commutatae: vide I

L \1sa M in ilf Aen. UI 694 Alpheum] AMPHEUM

L (6) scripta pro N in /* Aen. ffll 26 profundam] PROFVLDAM

- P ecl. V 19 anlro] ALTRO
L visa N? in i> Aeu. VIII 341 nobile] NORINE, unde NOMINEJS
L scripta pro NI in P ge. ffll 369 Aniena] ALENA. Signata fue-

rat N compendio.
Vulgari pronuntiandi consuetudine haec orta esse nescio an
recte statuat Schuchardtius p. 143.
L scripta pro P (7) in P ge. II 394 patriis] LATRIS
L (5) visa R (2) in M ge. IIU 45 limo] RIMO

Aen. I 103 velum] UERUM '
VU 624 altis] ARTiS
- VUI 280 Olympo] ORYMPO
. i> - I 650 Helenae] HERENAE

X 192 pluma] PRIMA
XU 740 glacies] GRACIES

- R ' VUI 725 Lelegas] RELEGAS
L scripta pro R in ilf Aen. I 414 moram] MOLAM

. IX 433 artus] ALTUS

- XI 611 ritu] LITU

- /> ge. I 145 artes] i^LTES

- II 380 aris] ALIS

248 PROLEOOliENA.

L scripta pro R iii P Aen. III 638 ulciscimur] VLCISCIMVL

- R - IX 313 inrila] INLITA

Ad pronuntiandi neglegentiam Schucbardtius p. 137 sq. haec
referri vult, sed scriptarum quoque neglegenter litterarum magnam
similitudinem esse in tabula videbis. [PERALTE

LT scriptae pro R (1. 2. 5. 6) in P ge. III 141 superare] SV-
L (4) scripta pro S in ilf Aen. VII 731 mos] MOL

- /> - II 387 salutis] LALVTIS

. VI 392 me sum] MELVM
. ^ ge. I 68 tenui sat] TENVLLAT
L (5) scripta pro 1 m F ge. ffll 99 lite] ILLA

- - Aen. ni 689 Thapsum] LAPSUM

- P ge. II 141 satis] SALIS

. 168 verutos] VERVLOS

- 183 strati] SLRATI

- 227 sit] SIL

- 407 vitem] VILEM

- 522 mitis] MILIS

- III 5 nescit] NESCILL
• 503 exitiumj EXILIVM
Aen. XII 901 raptum] RAPLVM
L visa T \fi F Aen. 111 81 lauro] TAURO

- 133 laetam] TAETAM

- 683 vela] UETA

V 793 scelus] SCETUS
- P ge. II 396 colurnis] COTVRNIS

- III 386 lege] TEGE

- ffll 23 calori] CATORI

- - 229 relines] RETINES
Aen. IX 727 alios] ATIOS

- XI 872 letum] TETVM
. ^ - VI 746 labem] TABEM

pro L scripta \ \n M ge. IIII 125 altis] AUTIS

- - 467 alta] AUTA
Sed haec Schuchardtius p. 91 ex vulgari
horainum cisalpinorum consuetudine repetit
collatis Romanensibus formis ault aui hauL
Sed non valet haec excusatio.
. P ecl. VIII 3 lynces] VINCES

PROLEQOMENA. 249

LI scripUe pro V (2) in B Aen. VII 203 haut] HALIT

LI visae V in ^ ge. I 503 caeii] CAEV

LL visae V (2) in M ge. III 69 mallis] BfAUIS

M.

M visa A: vide A

M et B commutatae: vide B

M scripta pro N (1) in 3f Aen. VI 497 naris] MARIS

M visa N in ilf Aen. III 224 opimis] OPINIS

- V 452 humo] HUNO

- /> - VI 281 crinem] CRINEN

- r . n 719 me] NE. Cf. Schuchardtius 117 sq.
M scripta pro NT (2) in M Aen. XH 215 cumuiant] CUMULAM

- P ccl. IIII 61 tulerunt] TVLERVM
I 201 lembum] LEMBViT
V 810 cuperem] CUPERENT
lU 137 dabam] DABANT
VHI 401 possum] POSSUNT
VIU 45 puerum] PVERVNT
XI 640 lollam] lOLLANT
M scripta pro R in M Aen. IIII 457 marmore] MAMMORE

- - - X 801 proturbant] PERTUMBANT

- r - V 88 arcus] AMCVS
M visa R in /> Aen. VI 200 sequentum] SEQVENTVR

Fortasse R visa N compendio scripta erat, quod M inlerpre-
tabatur librarius.

M (2) scripta pro RI (3. 10) in M Aen. VI 614 doceri] DOCEM

- /> - - 256 moveri]M0VEM
M scripta pro S in M Aen. V 204 haesit] HAEMIT

- XII 58 requies] REQUIEM ,

- . - - 507 latus] LATUM

' P ' X 746 somnus] SOBfNVM
M visa S in ilf Aen. XU 525 suum] SUUS
Haec quoque compendio esse orta puto.
M (1) scripta pro Y \n F Aen. VI 626 vox] MOX

' M ' XII 237 arvis] ARMIS
- P ge. IIIl 22 favis] FAMIS
. R ecl. X 20 uvidus] VMIDVS, item

ge. I 418

M visa NT in ^

g«-

. F

Aen.

. FP

-

- Mm

-

- P

ecl.

Aen.

i

250 PROLEGOMENA.

M visa V in MP eci. VII 62 myrtus] UYRTUS M VIR-

TVS P
Haec quoque Schuchardtius p. 182 ex ore vuigi orta esse
putat.
M visa VI in P Aen. III 68 supremum] SVPPREVIVM

H.

N et D confusae: vide D

N scripta pro H: vide H

N et L confusae: vide L

N et H - - M

NT et M - - .

N (2) scripta pro PS in P ge. UU 274 ipse] INE

N scripta pro R in ^ Aen. I 231 committere] COMMITTENRE

- M ge. IIU 145 pirum] PINUM

Aen. IIU 588 portus] PONTUS
'. P ge. U 538 terris] TERNIS

UII 144 versum] VENTVM
. R Aen. I 91 mortem] MONTE"*)

- - . VU 725 vertunt] VENIVNT
N visa R in ilf Aen. VIII 529 tonare] TORARE

. M* . VU 595 pendetis] PERDETIS
' R ' X 655 Osinius] OSIRIVS
Videtur igitur N iittera in arcbetypo ab illa n forma non
longe abfuisse.
N (2) scripta pro RI (10) in P Aen. V 89 varios] VARIOS VA-

NOS
cf. ^ - - 156
N visa RI in M Aen. UU 52 Orion] ORIORI
NS visae R in Z' - I 504 instans] INSTAR
N visa S**) in M Aen. UU 430 ventos] VESTOS

V 751 egentes] EGESTES
in M* . VII 603 in] IS

*)'Hoc solo ez Yergilianls exemplo SchachardtiuB p. 141 astis est,
ut inter R et N sonos adfinitatem nescio quam demonstrarct.

**) Eundem ex Plinianis codicibus Veronensi et Vindobonensi erro-

PROLEGOMENA. 251

N visa S \n B Aen. Vlll 550 Ascanio] ASCASIO

X 163 cantus] CASTVS
N scripta pro S in Al Aen. XI 723 evisceral] EVINCERAT
pro NT scripta S? in i> Aen. VIII 512 indulgent^ INDVLGES:

scriptum fuerat INDVLGET

N (2) scripta pro T (5) in M Aen. V 451 it] IN ) videturlDscriptum

^ rr T c%jn .. > fuissc: cf. D con-

' V ' 1 246 item { « .,

) fusa cum N

N visa T in Jf ge. I 291 ignes] IGTUES

N scripta pro \ in M ge. I 17 ovium] ONIUM

- P ecl. X 32 voslris] NOSTRIS

- MPRyhc Aen. X 417 cavens] CANENS: cf.

Servius
N (2) visa V in Fy Aen. UI 684 monent] MOUENT, saepius

- ^ - XI 233 admonet] ADMOUET
' R . VII 799 Anxurus] AVXYRVS
NT scriptum pro V in /> ecl. X 56 uiia vetabunt] VLLANTETA-

BVNT
N (2) scripta pro X in ^ Aen. VIII 240 exterritus] ENTERJUTUS

•

0.

0 et A confusae : vide A
0 scripta pro C : - . C
0 et D confusae: - D
0 et E . . E

0 visa Q in /> ge. 11 375 oves] QVES

- III 35 love] IQVE
- R Aen. V 624 o] Q.
0 scripta pro T (4) in P ge. II 348 aut] AVO
0 et V confusae: vide ind. gramm.

P.

P et B commutatae: vide ind. gramm.
P et C confusae: vide C

rem excerp^It Schuchardtlus, qaem non procul abosse videtur quin ex
JLboriginum nescio qua consuetiidine cum Monio repetat.

252 PROLEGOMENA.

P visa D: vide D

P et E conrusae: vide E

P et F - - F

P scripta pro G: vide G

P visa I: vide 1

P - L: - L

PS visae N: vide N

P (4. 5) visa R (9. 10) in P ge. II 389 pinu] RINV

- - Aen. 1 715 pependit] PERENDIT

- - - IX 476 pensa] RENSA

- R ge. III 34 Parii] RARII

- - Aen. III 689 Thapsum] TIIARSVM
PL nsae R in /> ge. II 444 plaustris] RAVSTRIS

P scripta pro S? in /> Aen. XII 755 elusus] LVPSVS: fuerat

ELVSSVS ni fallor
P (2) visa S (4) in M Aen. VIII 63 pinguia] SINGUU, nisi quis

forte corruptum PINGULA (cf. I et L con-
fusae) emendatum iverat coniciendo SIN-
GULA.
P (2. 4. 5) scripU pro T (3. 5) in P ge. IIII 361 circurastilit]

CIRCVMSPICIT

- - Aen. V 87 terga]PERGA

- R (cf. m) Aen. XII 400 re-

torlo] REPORTO
P visa T in i> ge. II 307 per] TER bis

cf. - - 315 tam prudens] TANTARVDENS
in R - III 336 vesper] VESTER
- - -. - 481 pabula] TARVLA

Q scripta pro 0: vide 0

R et A confusae; vide A
R scripta pro AE: vide A
R et R confusae: vide R
R et C - - C

R et D - - D

PROLEGOMENA. 253

R visa F: vide F

R scripta pro G: vide G

R . - I?: - I

R et L comniutatae : vide L

R visa LT: vide L

R et M confusae ) . , ^

Ri visa M (

R et N confusae \

RI et N - 1 vide N

R scripta pro NS

R scripta pro P ) . . p

R (1. 2. 5, 6. 8) scripta pro S in Z' Aen. lil 665 fluctusjFLUC-

TUR
' FM ' VI 528 additus] AD-

DITVR

- P ge. IIII 198 segnlsj RE-

GNIS

- - Aen. II 234 pandimus]

PANDIMVR
- IX 25 exercitus] EX-
ERCITVR

- - - - 123 conterritus]

CONTERRITVR

- PR - XII 496 tesUtus] TE-

STATVR

- /? - VI 704 seclusum] RE-

CLVSVM
- XII 211 gestare] CER-

TARE
R visa S in ^ Aen. XI 231 rex] SEX

- P ge. II 415 caeditur] CAEDITVS

- - - - 448 torquentur] TORQVENTVS

- - Aen. VI 760 nititur] NITITVS
Pyh - V 761 additur] ADDITVS
M2Rh - X 621 fatur] FATVS

Cf. MPRybcil; Aen. VIII 211
RI scriptae pro SV in P Aen. 1 337 suras] RIRAS
R (9) scripla pro T (3. 5) in M Aen. IIII 115 instat] INSTAR

254

PR0LE60MENA.

R visa T iD F? Aen. II 441 acta] ATRA

' P . VI 320 verrunt] VERTVNT
R (1) visa \ m F Aen. U 261 dirus] DIUUS

- FPy - ffll 473 dirae] DIVAE

- R - IX 282 arguerit] AVGVERIT

S.

S visa A

SS scriptae pro A l vide A
SE - - A

S et B confusae: vide B
S et C - - C

S visa D: vide D
S et E confusae: vide E
SI visac F: vide F
S et G confusae: vide G
S visa I: vide I
S - L: - L
S et M confusae: vide M
S et N - - N

S visa NT: vide N
S et P confusae: vide P
S et R - - R

SV visae RI: vide R
S scripta pro T in G

. M

. P

Aen.
Aen.

III 499 fuerit] FVERIS
IIII 198 indulgent] INDULGENS
X 804 diffugit] DIFFUGIS

I 300 arceret] ARCERES
- 444 caput] CAPVS

II 184 statuere] STASVERE

' - 352 steterat] STESERAT,
item X 223 STESERANT
III. 440 mittere] MISERE
IIII 15 sederet] SEDERES
- 90 peste] PESSE, quod
vulgari sermoni tribuil
Scliuchardtius p. 146
. 234 invidet] INVIDES

PROLEGOMENA. 255

S scripla pro T in P Aen. V 806 daret] DARES

- Vm 512 indulgent] INDVLGES

(scriptuin fuerat IN-
DVLGET)
IX 462 circumdatus] CIRGVM-

DASVS
X 669 duxisti] DVXISSI, item
a Schuchardtio p. 145
vulgari sermoni tributum.

- MP . -245 spectabit] SPECTABIS

quod etiam testatur Do-
natus.

- MP2y - XII 455 volant] VOLANS
' R ge. III 501 aret] ARES

- Pn - mi 282 habebit] HABEBIS P

HABENIS B
Ergo ne id quidem mirum, si Aen. V 814 omnes
fere iibri (FMPBybcmtl^J QVAERES pro eo
quod sententia flagitat quaeret exhibent.
S visa T in FPRyc Aen. IX 130 expeclans] EXPECTANT, ut

Servius quoque legit.
- MPRVyc ge. III 402 exportans]EXPORTANTcum

Prisciano aliisque.
' M - I 258 diversis] DIUERSIT

- 314 messis] MESSIT

- III 433 exsulit] EXTVLIT

- IIII 293 usque] UTQUE
. . 533 lucis] LUCIT

Aen. II 665 eripis] ERIPIT

- III 527 stans] STANT

. VIII 45 recubans] RECUBANT
X 522 astu] ATTU
. 696 manens] MANENT
. XII 495 sensit] SENTIT
. P ecl. V 5 sephyris] TEPHYRIS

. Vm 96 Moeris] MOERIT
ge. I 211 usque] VTQ.
. im 144 versum] VENTVM
Aen. I 388 vilalis] VITALIT

256 PROLEGOMENA.

S visa T in /> Aen. II 145 miserescimus] MISERETCIMVS

- UI 485 donis] DONIT

- 651 conlustrans] CONLVSTRANT

- 669 sensit] SENTIT
V 437 nisu] NITV

- VII 738 Sarnus] TARNVS

X 417 canens] CANENT

- 520 flammas] FLAMIMAT

- 745 quies] QVIET

. XI 152 dederas] DEDERAT

• MP ' X 540 superstans] SVPERSTANT

- /? ge. I 506 facies] FACIET

- IIII a% sensit] SENTIT

Eodem spectat quod ST et TS iuxta positae leguntur, ubi
verum alterutrum:

in M Aen. VII 146 epulas] EPULATS

- - - -167 reportat] REPORTAST
S (3) visa V in /> Aen. VIII 618 singula] VINGVLA
S et X commutatae: vide ind. gramm.

T.

T scripta pro B: vide B

T et C confusae: vide C

T et I) commutatae: vide D et ind. gramm.

T et £ confusae: vide E

T et F - - F

T scripta pro G: - G

T et I confusae: - I

T el L - - L

NT et M - - M

T et N - . N

T visa 0: vide 0

T et P confusae: vide P

T et R - - R

T el S - . S

T scripta pro V in ^ Aen. VII 198 vexit] TEXIT .

of. ET scripta pro SV
T visa V iii G Aen. III 485 textililnis] VEXTILIBVS
TV visae VI? in F Aen. IIIl 477 voltu legit] VOLVITELEGIT

PBOLEQOHENA. 257

V.

V et*A commutatae: vide A

V et B - - ind. gramm.

V vi$a D: vide D

V scripta pro G: vide G

V visa H: vide H

V et I commutatae: cf. I et ind. gramm.

V visa IS: vide 1

pro V posiUe IS Aen. I 6S?2 P

V scripta pro L 1

V - - Ll( vide L

V et LI confusaej

V et M - - M
VI scriptae pro M: vide M

VI et N confusae ] . , ^,

V - iwrp vide N

V visa NT

V et 0 commutatae: vide ind. gramm.

V scripta pro R: vide R

V - - S: - S

V et T confusae i . , „,
Vi = TV? i""''^

V et Y confusae: vide ind. gramni.

X et A confusae: vide A

X visa N: vide N

X et S commutatae: vide ind. gramm.

Y visa H: vide H

Y et V confusae: vide ind. gramni.

Discimus liis vitiis primum librarios nostrorum quidem co-
dicum singulos exemplaris sui ductus oculis et manu persecutos,
archetypum vero dictatum esse. Nam ex ore dictantium pars
saltem sonorum a classico sermone abhorrentium, sed vulgo ac-
ceptorum repelenda erit. Praeterca vocales in versu coalescentes
saepe omissae sunt in libris nostris: id quoque facilius accidere

BtBBRCK, PBOLKOOM. 17

\

258 , PROLEGOMENA.

poterat dum aiiribus excipiuntnr dictata poetae verba quara raente
sola auditis inter describenduro carminibus. Ac synaloepbam etiam
in Ciceronis archetypo admissam fuisse nuperrime Linkenis in
Fleckeiseni ann. 1865 p. 398 sqq. coniecit. Vcrgiliana exempla
liaec habeto:

in Mybc, cf. Servius: condita Erinys] CONDITERYNYS Acn.

VII 570
Py: spiramenta animae] SPIRAMENTANiMAE Aen. IX 580
P: Volcano ecsuperante] VOLCANESVPERANTE Aen. II 311

audere in] AVDERIN Aen. H 347
R: imo est] IMEST Aen. V 178

castra Aeneas] CASTRAENEAS Aen. XI 446
Ry: me expeiti] MEXPERTI Aen. XI 396
y: subita ex] fubitex Aen. VII 95
%: magistro est] magiHtreft Aen. V 224.

Sed nostrorum exemplarium antiquissimorum auctores homi-
nes fuerunt ignorantia et stupore insignes^ qui de textu securi
et litteras ut poterant exprimere contenti monstra verborum sae-
pissime genuerint. Cum autem quibusdam locis redeat idem pec-
catum in pluribus vel adeo in plerisque, immo in omnibus libris
nostris, his statim exemplis probabile iit non illos tantum inter
se adfines, sed cx uno omnes archetypo ortos esse. Sed sive
unus fuit sive plures archetypi, ex eodem certe scripturae geuere
derivandi sunt nostri omnes. Fuit autem illa nec accur^te aut
nitide expressa nec singularum litterarum formis sibi constans,
sed variis quales in tabula lithographa imitandas cura\i mixta.
Inter quas neccsse est etiam maiusculas fuisse hasce:
D = cl

F== /■
L = 1

T = t

V = 1J

Non repperi quae inter liUcras
G et P
C - K
G - P

PROLEGOMENA. 259

6 et R
T - V
similitudo in archetypo esse potuerit, quamquam quin fuerit du-
bium minime est Alia inde orta sunt, quod particulae iitterarum
in arcbetypo casu oculos librarii elTugerant:
dico A visam I
B - S
D . C
D - I
D - S
H - C
M - A
M - B?
N - T
N - V
NT - V
P . I
R - S
R - V
Denique ad compendia scripturae quaedam putavi revocanda esse,
maxime quod confusae sunt
M et S
N . S.
Nam N nota expressae iam supra indicavi exempla, et indidem
est quod

NS pro R
NT, i. e. N pro V
habilae sunt, cumque R et N similes, similes autem litterarum
M et N notae fuerint. factum esse puto ut R et M quoque con-
funderentur. Neque enim in publicis tantum documentis et in
Ictorum, sed in cuiusvis generis scriptis notarum usus frequens,
et unumquemque ^familiares sibi notas pro voluntate signavisse'
cum testatur qui de hoc lilterarum genere commentarium scripsit
Valerius Probus (p. 271 M.) tum Caesaris Ciccronis Augusti Mae-
cenatis auctoritas iirmat.

Atque ex ipsis nostris libris vetustissimis compendia enotavi
baec:

in exitu versuura — = M, e. g. in A: MORE •" ge. I 51

HARENA"" 70 TANTV • 79

17*

260 PROLEOOMENA.

in exitu versuiim -r- = M , in JU: ACHILLE~ Aen.

XI 438

'^' = M, in i¥; A'EQUORV'>' Aen.V549

= N, - - ACARNA '^' Aen. V 298

ERYPHYLE~ VI 445

ambiguum in M: Acestae] ACESTE^

Aen. V 771

supervacuum in 3f: TENERAT'^ Aen.

XII 673

*-> = M, velut in JU: DAPHNI" ed.

VIII 68

^ = N, e. g. in A: LEGVME^ ge. 1 74

M: CACVME ge. U 29

LVME Aen.111658

iVR: ACESTE Aen. V

540_

FM: AGME Aen. IX 47

= M , e. g. in F: ETRVSCA Aen. IX

521, etiam in A

•^ = N, e. g. in At: N0M^Aen.Vll412

= M. in AtR: PVTAN15VeST Aen. VI

719

supervacuum in M: HONOREM Aen.

V 601

in mediis versibus et Tocabulis " = M vei N promiscue.

Hinc el omissae m. pr. et confusae in libris nostris - Af vel

N excusanlur, omissae velut his eiemplis:

manUs] MAVS M Aen. VH 730

extemplo] EXTEPLO M Aen. XI 451

flent] FLET M Aen. XI 454.
Addita falso ME syllaba in M Aen. XU 888 INGEMENS pro
ingens. Paulo saepius quam in ceteris, si recte memini, non
timissae tantum, sed additae etiam perperam M et N sunt in
schedis Vaticanis, unde haec exempla excerpsi:

M

omissae M Aen. IIII 489 AQUA

N
N - - 452 RELIQUAT

N
VI 401 EXAGUIS

PROLEGOMENA. 261

additae falso M Aeu. IIII 454 dictu] DICTUM

VI 393 lacu] LOCUM

- 519 summa] SUiMMAM

- 596 lota] TOTAM

- VII 309 verli] UERTIM
- N - IIII 506 coronat] CORONANT

V 132 loca] LONGA
VI 259 conclamat] CONCLAMANT
^ . VU 286 luachiis] INANCHRS.

Intellegitur autem quam ambigua codicum nostrorum aucto-
ritas sit, si quaeritur, quo temperamento Vergilius Graecas accu-
sativi formas in an en in maxime exeuntes Latinis praeoptaverit.

Alia compendia baec sunt:
B. = BVS saepissime, c. g. in M: IMPROB- Aen. XII 687,

etiam in A.
B' minio picta apostropbo = BVS semel in M: FAVCIB' Aen.

VI 241
DS = DEVS R ecl. I 6
DO = DEO R Aen. I 303. Inde excusandum DA = DEA

Fl Aen. II 289
If = NS e. g. in M: URGUEl>f Aen. XI 396 extremo. Cf.

TRANUERBERAT 667
I^ = NT e. g. Ml: iuventus] IUUENIS Aen. IIII 86; cf. F
hoc loco et V 142, R Aen. V 168, in cuius archetypo
ISTe" fuerat, V Aen. XII 506, item A.
Similitudine compendiorum ^f et IS* factum videtur ut totiens
'participium praesens et indicativi pluralis tertia persona in codi-
cibus confusa sint (vide litterarum S et T vicesj. Quod illustra-
tur etiam exemplis bis:

in MP ge. III 433 torquens] TORQUEIf (IV facto ex ^)
M TORQVENT P

- - Aen. X 540 superstans] SUPERSTAN' M VPER-

s

STANT P

(T = OS in ^

Q. = QVE

1 = TR in yi

\L = UL in M: UILCENS Aen. IX 375

262 PBOLEGOMENA.

LSf = UNT in M: RELINQULff Aen. V 472. Eliani in A: W
ge. I 201

14 = US in M: INACHL8 Aen. VII 792

ir = VS in V: arcus] AMCIT Aen. V 88. LOnTRA Aen. IIIl 151.

_ Hinc ortum in V Aen. VII^3 LOCVS pro LOCO

'=- MVS in Al: queamus] QUEA ' Aen. X 19.
Item quod MVR, TVR et MVS, TVS terminationes saepe in
libris confunduntur (videRet S confusas) compendiorum similitudine
explicandum est. Cf. in notis Lugdunensibus p. 279 et Vatic. p.
310 m' = mus, t' = tur, in Magnon. 292 t'! = tur, !S00
t*. = tur, in Lindenbrog. 296 (T)- = mus, 300 t- = tur.

Praeterea compendiorum Indicio sunt integrae syllahae sive
similes vicinis sive dissimiles prima manu totiens neglectae, a
correctore demum suprascriptae, ut vix videatur de communi ho-
minum errore cogitandum esse, quo Augiistum quoque saepe non
litteras modo sed syllabas aut permutavlsse aut praeterlisse narrat
Suetonius Aug. 88. Quo ex genere maxime F suppeditat exempla
haec, quamquam minime omnia exhausi:

tibi] TI Aen. Ill 337 (not. Lugd. TR. Vatic. TR j^insidl.TH.)

quis rebus] QUIRUS Aen. IIH 294 (not. Lugd. RR = rebus.

Lindenbr. RR)

culminibus] CVLMINVS Aen. HII 462

descendere] DESCERE - - 491

Sergestusque] SERGES - V 121

ostroque] OSQVE - - 133

expectant] EXSPENT - - 137

fremitu] FRETV - - 148 cf. 152 IX 54

praeterit ingens] PRAETINENTENS Aen. V 156

Simoenta] SIMOEN Aen. V 803

spargens] SPARS - VI 230

in anlro] INTRO - - 418

paeana canentis] PAENENTIS Aen. VI 657

insidunt] INDVNT Aen. VI 708

absenti] ARSTI - VU 280

mirabile] MIRABE - VIU 81

balatum] RATVM - IX 62

cingere] CINGE - - 160

servent] SENT - - 161

defendentum] DEFENTVM Aen. XI 886

PR0LE60MBNA. 263

Af: pectore] PTORE Aen. XII 950

aequaevom] AEQUUM Aen. V 452
P: numeris] NVMIS . Aen. VI 646

concurrerit] CONCVRRITVR Aen. VIl 224: item y, cf. b.

gementibus] GEMTIBVS Aen. XI 138

discrimine] DISCRIME Aen. XII 498

animae] AMAE Aen. IX 580
B: prope] PER ge. IIU 278 (pro yl)

gubernaclo] GVRNACLO Aen. V 176

pererrat] PERRAT Aen. V 441

per Eiidis] PELIDIS Aen. VI 588

pendent] PENT Aeu. VI 617

religatos] RIGATOS Aen. IX 352

certamine] CERMINE - XI 155

praesepia] PRAEPIA - - 492

manu] MV Aen. XI 676 (notae ex cod. Reg. p. 283,
Lindenbr. 296 m =i man)

Male intellecto corapendio ortum videtur

Aen. VI 604 ex paraiae] PATERNAE
V: celerrima] CERRIMA Aen. XII 507.
Solutis auteni compendiis suprascriptas quibus syilabae ex-,
plerentur litteras stupidi librarii falso loco in textum intulerunt,
unde tot in omnibus libris litterarum transpositiones factae, e. g.
in F: strata] ASTRA Aen. I 422

- M: domo] MODO - X 141

pura] RAPV - XI 711

Podalirius] PODAIULIVS Aen. XII 304 (PODARIVS R)

- MByc: letum] TELVM Aen. XII 916

- P: sole] LOSE ge. U 512

elTrena] EFFERNA ge. UI 382

IT
- fixit] FELIX Aen. VI 622: fuerat FIX

- B: facilem] FALICEM Aen. I 445: iuerat FACEM.

Eadem causa factum ut singuiaruni iitterarum totiens ordo
iii textu coufusus sit, velut bis exemplis:

in F: omnia] OMINA Aen. lU 315

manis] AMNIS - lUI 34. 490
arma] ARAM - - 495
germanam] GERAMNAM Aen. lUI 686

264 PROLEGOMENA.

M: irioni] TIRONI ge. m 381

tacuissem] TCAVISSEM ge. IIU 123

ignls] INGENS ge. ffll 263 cf. Vcm Aen. X 242.

INGNES P Aen. V 743
ignes] INGENS Aen. U 154
astra] ASRTA Aen. III 158
flumina] FVLMINA Aen. Iffl 250
fert] FRET Aen. Iffl 438
refert] REFRET Aen. Iffl 438
varios] SVAMO - - 564
nola] NATO Aen. VI 221
sancto] SNACTO Aen. VUI 72
exessa] EXSESA - - 418

E

id rebus] IDERIfiVS Aen. XU 643: fuerat IDRIfiVS.
P: te] ET ge. UI 440

usus] SVVS ge. lU 559
gramen] CARMEN ge. IIU 63
aeris] ARIES ge. IIU 71
flaventia] FLAVENITA ge. IIU 126
Martis] MATRIS ge. IIU 346
instar] INSTRA Aen. U 15
omina] OMNIA - III 361

A

primae] PRIAME Aen. XI 895 (fuerat PRIME)

lenta ab radice] LENTARARADICE Aen. XII 773

frater] FRATRE Aen. XII 883

ima] lAM Aen. XU 883, PR ge. VLW 322
R: coryli] OCRYLI ecl. V 21

luimus] LVMIVS ge. I 502

setius] ESTIVS ge. U 277

suus] VSVS ge. lU 255

equus] EQVSV Aen. V 566
V: manibus] AMNIRVS Aen. II 296

fulvi] FLVI Aen. U 722.
Praeterea mediis ex vocabulis saepius quam aliae E excidit,
ut in P:

insurgens] INSVRGNS Aen. XII 902.
Piura facile ipse reperies.

PKOLEQOMENA. 265

Caput xni.

Librorum manu scriptorum rationes explicantur.

Porro quaerendum quae codicum singulorum, indoles ac vir-
tus sit quaeque inter eos ratio intercedat. Quod diflQcile factum
eo, quod antiquissimorum pars (AFGV) frustula tantum Vergi-
lianorum carminum, ac ne ceterorum quidem (MPR) ullus inte-
grum poetam exhibet. Ut igitur quae de singulis versibus testi-
monia librorum praesto sint uno conspectu appareat, tabulam
locorum qui in AFGMPRV continentur composui, quae huic vo-
lumini adiecta est. Scimus aiitem, ut exemplo utar, in MPydbcm^
deesse Aen. If 567—588, nescimus num in AGRV et in eo
libro unde F descriptus est extiterint. Nec omnino ullus vel
brevissimus locus, nedum tam amplus, ut satis certae coniecturae
spatium praebeat, invenitur, qui in septem vel sex vetustissimis
libris legatur. In quinis extant nonnulli: in AFMPR ge. Ili
181—214 in FMPRV ge. III 1-12 Aen. VII 248-273 VIII
93—98, in FGMPR Aen. IIII 1—38 et VI 688-724, in FGMRV
ge. (III 536—548, tamen ut hinc de librorum ^6^F indole pauca
tantum indicia eliciantur.

S 1.

Sed primum codicis A quae in commentario critico deside-
rantur variae lectiones enotandae sunt. Testatur igitur Pertzius *)
haec :

ge. I 46 ADTMTVS AR
47 RESPONDERET
50 AC AMPRbc
54 HINC APl

^) Cui tamen nec de teztu meo nec de ceteris libris testanti tides
habenda est.

266 PUOLEQOMENA.

ge. I 54 ILLIC AMRybc2

56 VTMOLVS (ut edidi) cf. MP

58 VIROSEQVARVM, corr. m.2 VIROSAQVE PONTVS

60 AETERNA AMBybctp (cf. 71)

61 INPOSVIT Ayc

62 VACVVM AMPRybc
64 A om. Ablc

_ 65 INVERTANT APRybc
71 AETERNIS [cf. 60)

75 VICLAE

76 FRAGILIS AMRyc

78 ERVNT, corr. m.2

79 SED AMPRybc
84 STERILIS

89 PLVRIS AMRyc

91 ABSTRINGIT

94 INERTb abscissa S A INERTIS Py

98 OBLICVM AP

102 MOESIA AP2

103 MIRANTVR AMPRybc
105 CVMVLOQ.

111 VLMVS

114 COLLECTVM AMRbc

DIDVCIT, ut Bosslerus PhiloL XXI 159 liic et
V. 269 restitui iussit. Et probat hoc quideni loco
E. HQfTinannus ephem. gymn. Austr. 1865 p. 137.
At deducere Nonii p. 289, 21 testiuionio firma-
tum Jegitimum esse verbum docet Servius ad
V. 114. 269. 272 auctore ut ex Macrobio Sat.
III 3, 10 apparet Pompeio Festo. Ergo uec A
magis hic quam v. 269 M sequendus, ubi
cum ceteris iibris omnibus probat A dedttcere
formam.

115 non intellego, quid sibi velit quod in textu Pcr-

tzius separaverit IN CERTJS quae in codice ut
reliqua omnia continuantur imlla interposita di-
stiuctione.

119 IMPROB. A IMPROBVS MR

122 FUVD Abc

F&OLEGOMENA. 267

ge. I 135 ET ut voluit Wagnerus: quod tamen frustra de-
fendisse videtur E. HoiTmannus 1. 1., qui quod
Uorrendi farris' artem significari hoc versu ait,
intulit quod nusquam legitur. Manet triplicis
homoeoteleuti exiunderet artes , quaereret her-
bam, excuderet ignem molesta conformitas nec
omnino de cibo parando, sed de agri colendi ar-
tibus in hoc libro agitur, ut etiamnunc interpo-
latum habeam versum.

137 TVNC quod miror E. Hoffmannum 1. I. p. 138
defendisse. Ego differentiam inter tunc (= tumce]
et tum nuUam video nisi quod illo acrius mon-
stratur. Ergo initio sentenliae v. 136 recte po-
situm est tunc alnos, in ceteris membris enu-
merationis omnibus 137. 139. 143. 145 tum
voculae locus erat. Ne auribus quidem peritis
tunc stelUs placebit.

138 PIFIADAS

ARGIO (dubitandi signum adposuit Pertzius,

sed confirmavit mihi scripturam suo testimonio

Hugo Hinckius).
146 IMPROBVS AMRb

SVRGENS AMIP

AEGESTAS Ablcl
152 CARDVVS AMPBybc
355 TERRAM ABc2
159 SOLAVERE AR
161 sine nec] SINEC

MESSIS AP

163 ELEVSINE

164 TRAHAE ut Nonius: cf. Myc

165 CAELEI AMy
SVPPLEX

166 MYSTICA AMPyb

167 PROVISA AMRybc

168 MANENT

170 ACCEPIT Abl

171 STIR, suprascr. m. eadem PE
173 sq. hoc ordine ut ceteri iibri

268 ' PROLEGOMENA.

ge. I 174 STIVA QVAEQVE

175 EXPLORET ut M2, quod imraerito tuetur Hoff-

mannus
178 COLINDRO (0 m. antiqua deleUm esse testalur

Pertzius, num priorem intellegat numque alia

mutata sit noii docens: nihil mutatum testatur

Hinckius.)
181 LVDVNT
183 EFODERE, quod effodere interpretatur Pertzius:

caesura versus simplex fodere commendari Hoff-

mannus fateri debebat.

185 ACERVVM AMRyhc, vel ut teslatur Hinckius
ACERVV - A. Tacet Pertzius.

186 ININOPE, nisi quid in adnotatione turbavit typo-
theta: cf, P, inopem . . . senectam proponit
Pertzius. Testatur autem Hinckius extare ia co-
dice ATQINOPE.

METVENVS

187 se nux\ NVX SE, fortasse recte.

189 SPQVNTVR, suprascr. E m. eadem

193 SERENTIS Ay

194 MVRGA: cf. My

198 VEIS: cf. M et Columellae Reg.

QVOTANNIS AMPbc

200 SVBLABSA AMPy

201 LEMBVi^

202 SVBIGIT AMRybcilf

203 ILLVM IN PRAECEPS PRONO AMybc
211 IMBRES

213 L4MDVDVM APBybc

RASTRIS AB
215 PVTRIS
226 EXSPECTATA AMB: non enoUvit Pertzius, sed

extat in exempio iithographo.

ARISTIS AMB

228 PELVSUCE

229 HAVD Abc
MITTIT AM

PROLEOOMENA. 2G9

ge. I 233 QVORVM

236 GLACIAE AMRcl
CONCRETE

237 MEDIAM DVAE

238 DIVVM AMRybc
240 RIPHEAS AMPRbc
242 SVBLIMIS AMPybc
244 MAXIMVS APRybc

SINVOSO AMyc

246 OC . ANI (detersa E)
METVENTIS Ayl

247 PERHI..NT (abrasis BE)

248 OB , . . TA (detersis TEN)
DENSANTVR AMc

249 ANOBIS (detersis AN)

251 n.LIC AMPRybc

252—258 ordine vulgato ut ceteri Jibri

252 PRAEDICERE AR

254 INPELLERE APyc

255 CLASSES APRyb

260 QAE

PROPERAN — (ceteris abscissis)

261 ARA — (ceteris abscissis)

263 IMPRESSAT ut Rottendorpbianus alter et cod.
Danielis, quod quanivis nusquam, nedum apud
Vergilium legatur, tamen unice verum et neces-
sarium esse contendit E. Hoffmannus 1. I. p.
138 sqq. : sed mihi mera ista nescio cuius cor-
rectoris coniectura yidetur. Nam solet agricola
per imbrem signum pecori aut numeros inpri-
mere (Calpurni ecl. V 84) acervis. Quidni ergo
quod saepe et fit et factum est noto perfecti
usu poeta expresserit? suntque similiimi qoos
contulit Ladevicus v. 330 sqq. et 375 sqq.

269 FAS (FA non integris)

273 ALIO

277 FELICES APRybc
ORCVS AMRybc

280 ET (E non integra)

^

270 PROLEGOMENA.

Ge. III 181 — 190 partim lacerata vel abstersa, singula in
exemplo litliographo Pertzii accuratissime reddita hic enotanda
non duxi, nisi ubi variara scripturam vestigia indicare viderentur :
182 equi] ETQwt

189 non hic magis quam ge. I 115 in codice distincta

ET lAMQ- et ET lAM ut edidit Pertzius

190 ACCESSERIT AMyc

194 TVM VOCET AFMRyhc

195 PONIT

199 FABMS: cf. b

SVMAE

SONORIS
202 HIC AMlPhc
204 FERAT

209 VELA

VIRES AMRy2h2c

210 AMORES

211 BOVM AMPRyhc
CVI AMPRyhc

213 LATa

214 PRAESEPIA AFRyc

215 VIRES AMRhc

216 NEQ • HERBA : cf. P (herhae Pertzius in texlu,

nec quidquam adnotavit)

218 AMANTES ARc

219 SILVA AMlPyhc

220 ILLA

Aen. IIII 302 THllAS teste Mabillonio ut FPyhc, sed Ths/as
(ut in M extat) Pertzius edidit, exemplo huius vocabiili quod p.
101 edidit adversatus.

303 CITHERO, addilo ut statuit PerUius post 0~

304 CONPELLAT Ah (qnamquam nii adnotavit Pertzius).
Enitet quidem singularis codicis A*) virtus nulla: propria

enim pauca et in his vix unum vel alterum habet, quod probari
possit (ge. I 187: cf. 135), sed haec quoque admodum levia. In
orthographico etiam genere notabiliora paucissima (ge. 1 84.

*) Qnae in textum recepi largioribus et hinc et snpra spatiis ex-
tendi iussi.

PROLEGOMENA. 271

170. 178. 193. 198. 215), sed ne ea quidem talia quae non vel
decimi saeculi liber quilil)et vel possit exhibere vel exhibuerit.
Plcraque quae in solo A leguntur neglegentia et inscitia librarii
leviter corrupU sunt (ge. 1 47. 58. 71. 75. 78. 91. 105. 111. 138.
161. 165. 168. 171. 174. 175. 181. 183. 186. 189. 201. 233.
237. 273 III 182. 195. 199. 204. 209. 210. 216. 220). lam
quaerendum quae inter A et MPR libros intercedat ratio. Con-
venit inter eos ge. I 50. 103. 240. 251. At R quae propria
habet, pieraque aliena ab A, qui laudandus quod cum MP his
quidem locis conspirat: ge. I 66. 73. 81. 82. 106. 109. 122.
149. 166. 203 (praeceps prono, non inverso ordine, et ra-
ptt). 267. Praeterea est ubi Romani scriptura manu correctoris
in M inlata prior tamen Medicei eadem sit atque in AP: I 56
ut Molus, 208 die. Sed convenit de prava scriptura inter A
et R solos ge. I 155. 159. 213. 252: verum quod ge. I 57
uterque habet mittit (mittet Pt mittat M). Porro cum solo M
consenUt A his versibus: ge. I 198. 203. 229. 248 (cf. I 164.
194), adversatur eidem cum PR I 218 (averso) 260 (mox)
269 (deducere); semel cum correcto M et PR consentiens
139 (tum). Item a Palatini partibus stat solus I 54 (hinc) 157
(umhras) 161. 186. 222 (Cnosia)\ altera Palatini manus in
solo A reperitur I 102; contra eum facil cum MR I 54. 60. 89.
200. 226. 236. 266 (facilis) 277. Restat ut de eis locis dica-
tur, ubi acccdit F, quocum peculiaris consensus nullo exemplo
apparet. Sed coniuncta A ei F testimonia cum aliis sunt haec:
AFM2PR III 189 etiam, AFPR in 182 equi, 190 aestas,
AFMR III 194 tum vocet, AFM2R III 204 Relgica, AF2M
III 190 accesserit. Diversa in A ei F leguntur his locis:

facit A cum MPR contra F ge. III 213: boum et cui (bovom

et quoi F)
- - - MIP . - FM2R ge. III 202: hic (hinc)

- - 219: sitva (Sila);
- P - FMR - - 216: neque (nec).

Ergo familiaritate paulo coniunctior A cum MPR quam cum
F, tamen ut nec illorum ulli prae ceteris duobus propior nec ab
hoc omnino alienus sit. Videlur igitur ex communi quodam illo-
rum archetypo etiam cum F cognato ortus esse.

272 PROLEQOMENA.

§2.

Eadem fere condicio schedarum Sangallensium est, quantiim
quidem ex laceris admodum reliquiis elBci potest.

Conspirant cum MR contra P ge. IIII 347 [aique et den-

sos divum),
contra /' et P2 Aen. VI 699 (rigahai),
cum PR contra M ge. IIII 409 [flammae soniium),

- P - Ml Aen. III 480 (aii),

- F2M couira FIPR Aen. VI 724 (ierram),

- FMP - ^ 692 (ie) ,

- /'/^^/^ contra F2M1R 718 (laeiere),

- /'i>/^ contra J//>2 mi 26 (Erebo),

- ^//>^ - /' IIII 25 (rttfii^aO,

/^il/2 VI 704 (silvae),

- i¥/>2^ - FPJ IUI 28 (primus).

Ilabent denique cum FMR communem VI 702 versum inter-
polatum quo caret P, sed carent cum FMP tribus versibu.s qui
in copmentario Serviano post Aen. III 204 additi esse fenintur.
Cum V consensum adversus ceteros in duodecim quidem
versibus misere in utroque libro laniatis non deprehendi. Prae-
lerea pauci omnino loci sunt, de quibus Sangallensis testimonia
extant: cum /"Jlf/^ communes habet Aen. III 191—216, cum MRV
ge. Iin 549, cum MPR ge. illl 345-419 Aen. I 381—418.
685—722, cum MP Aen. III 217—228. 457-532, cum MR
ge. IIII 550-556.

His quidem locis paulo saepius a Medicei et Romani quam
a Vaiicani (F) et Palaiini partibus stat: nam consentit cuai M
Aen. III 466 Dodoneos 483 subiegmine 484 honori 486 mo-
numenia 503 Hesperiam,

cum R Aen. \ 701 manibus famuli 706 onerant et

ponuni 719 insideai
sed cum FP^blcH Aen. ill 210 excipiunt (accipiuni M*),
cum FM 211 Caeleno.

•) Excipiunt me iiiora rectc dictum de eo qui seryatus ex undis
ad litora adpellitur, accipii vcl insula vel portns cos qui placido cnrsu
advehunt: Aen. IIT 79. 708 II 267.

PR0LG60MENA. 273

Cum MPR ceterisque omDibus habet ge. IIII 355 Penei,
quod glossema esse post Schradcrum Bentlcium L. Nuellerum (de
re m. 275) nuper Peerlkampus quoque Mnemos. 1. I. 295 con-
tendens nostri proposuit. Sed versus Aen. III 226 formam qualis
apud Servium Danielis iegitur, non magis agnoscit quam MP et
reiiqui^ recentiores. Item ab omnium codicum nostrorum , inter
quos FMP, partibus stat omissis tribus versibus, quos post Aen.
III 204 * circumductos et extra paginam in mundo inventos fuisse'
Servius accepit: quae vereor ne callida interpolatoris fabella
fuerit.

Nec aut optima aut deterrima quaeque adsumpsit G, sed veris
falsa intermixta, tamen ut plura emendata (ge. IIII 348. 361.
551 Aen. I 701 III 210. 466. 483 IIII 26. 28 VI 692. 609.
704. 718. 724) quam corrupta vel temere mutata (ge. IIII 347
Aen. I 706. 719 III 211. 484. 503 IIII 25 VI 702) sint. At-
que emendata paene oniuia in quibus cum P consentit, item in
bonis praeter unum versum interpolatum couvenit fere cum F,
cuni MR falsa, et vera pari fere ratione communia habet, sed
quae in solo R praeter G leguntur, falsa esse solent.

Discrimina autem scripturae ubique talia sunt, ut facile ex
eodem codice vel obscurius scripto vel neglegentius descripto
nasci potuerint, nec diversa ab his, quae pFopria habet G pau-
cissima. Inler quae verum est drfundit ge. IIII 415; a Servio
inter lectiones varias relatum quod ab altera manu est fuerit
Aen. III 499 (nam /ums librarium commisisse certum); singulare
sed non probabile elabsus ge. IIII 410; peccata levia quae cum
Bernensi h coipmunia habet faciamus Aen. III 504 et ctdtus
ge. Iin 559. Ergo Sangallensem quoque ad Ubroruni FMPR
familiam pertinuisse qui statuet, refutari vix poterit.

§3.

Transimus ad Veronenses schedas, quas adnnitatis vinculo
cum Palatino coniunctas esse demonstrant paucae quaedam lectio-
nes utrique libro soli propriae: ecl. VI 5 diductum (deductum
R), 16 iacebat (iacebant RJ, ge. II 365 acies, quoniam non

s

dubitandum quin crasa in V littera S fuerit (ACIE M ACIE R),
368 Uum^ his, ubi ^tunc' MH, III 3 carmine si recte legi,

BIBBECK, PROLKGOM. 18

274 PROLEGOMENA.

ubi carmina MR; 376 specibus (specubus M speciebus R)\
Aen. II 90 fallacis nisi fefeliit specics, glosseina verae scripturae
pellacis, quam M servavil; IIIl 174 quo varia lectio apud Ser'
vium quoque pro eo quod MP2R praebent qua; IX 363 in versu
spurio pugna, ubi pugnam M et praeda R; denique quod ma-
xime memorabile Aen. V 96 caedit quinas a Nonio ct Servio
quoque lectum , pro quo cum in M servatum sit quod verum
est caedit binas, utrumque ita coniunctum est in R, ubi
CAEDITQ* BINAS extat, ut concludam in archetypo aliquo hoc

QV
fuisse CAEDITBINAS.

Nam communem etiam cum Mediceo originem Veronensis
libri inprimis probat, quod in utroque LITORA adnexum est
versui Aen. I 2; praeterea autem haec cxempla: ecl. VIII 43

D R
duris (liVWS P)\ ge. II 106 dicere (discere a2c2); ge. II

287 se extendere (se recte omissum in PR); 542 fumaniia

A
(spumantia PR); Aen. II 632 dea (DE P deo M2V2); 699

tollii, ut etiam in F extat, interpretando ortum ex eo quod multo

exquisitius in P legitur tollere; V 278 catida ut P2 (clauda

M2P1R); VII 669 innexus (innixus PR). Porro alia, ubi solius

R praeter MV memoria superstes est: Aen. I 2 Lavinia (La-

vina R); VII 329 atra (ora R); '330 verbis (dictis R); 351

spirans (inspirans R, quod tamen nunc minus placet: nam

factum videtur ex Aen. I 688 et VI 12^ sed praeripit quod paulo

post V. 354 sqq. multo subtilius enarratur); 412 manei (ienet

R, quod etiaqn in M suprascriptum, glossemate autem ortum esse

ipsa scholia Veronensia docentj; 414 mediam (media R). In

his omnibus interpolationes vel coniccturae Romano relictae sunt.

Sed idem alia prava participat cum Veronensi: ge. III 369
confecto (conferto MP), IIII 540 intactas ni fallor (iniaciii
GM), Aen. IIII 168 conubii [conubiis P, sed deleta S), V 484
reponit (repono MP), VII 502 replevit (replebat M); magis
probabilia ge. II 292 radice (radicem MP), 371 tuendum in-
latum ut videtur cx II 195 et III 305 (tenendum MP); Aen.

M

\\\ A^ manum (MANV M manu F).

Vidimus cum singnlis M, P, R Veronensi codici modo in

PROLEGOMENA. 275

veris modo in falsis convenire, multe autem saepius convenit cum
binis eorum:

1) cum MP ge. II 283 errai (erravH R); 370 fluenies
[valeniis R interpolatum) ; Aen. II 667 MACTATOSANGVINE (ubi

maciaios recentiores libri praestaht); 680 subiio (SVBITV F,
quod necessarium, ut in archetypo SVBITV scriptum fuisse coni-
ciam); IIII 191 a om., interpol. R; V 449 radicibus fradici-
ius R); 480 in ossa fossa R); VII 667 inpexum finplexu
R); 678 defuii fdeficii R),

2) cura MR ge. 'II 353 findii (scindii P errore librarii);
Aen. IIII 169 malorum {laborum Pl^ sed correctus m.2); V
261 Ilio alio (ILI0N.ALT0 P); 280 movebai fferebaiP); 486
ponii fdicii P); VII 671 cognomine (de nomine P ex inter-
pretatione ortum); 689 iegmen (iegmina P coniectura inlatum);
IX 375 agmine faggere P); 400 hosiis (enses P: cf. Servius).

3) cum PR ecl. VI 2 Tlialea; Aen. V 281 velis — plenis
fplenis — veiis M); VIII 38 solo (ut in mg. />/, ubi in

tcxtu LO errore librarii).

Quibus accedunt 4) alia, ubi idem correctura in M quoque

C 1)

inlatnm est: ge. U 278 secio (SEPTO M); JX 380 adiium (ABl-

TVM M: probat cum Servio ipse scholiasta Veronensis abiium,

estque adiium Ubrarii vitio ortum) ; 382 compierani fcomple-

DI
bani M), Aen. X 754 insidiis(imiGmS M).

Extant in PRV Aen. X 20 sq. , qui in Ml recte in unum
contracti sunt.

5) Conspirat V cum MPR Aen. IX 369 regi (regis 'omnes
boni' ap. Serv.% Cum eisdem ceterisque omnibus commun^ habet
Aen. III 705 Ueque datis linquo veniis*, sed poetam scripsisse
veiis puto: cf. ge. II 41 Aen. I 35 II 136 V 796 XII 264,
tura III 686. veniis ortum ex glossemate comparato IIH 546 ^ ventis
dare vela iubebo', cui similis 111 9 ^dare fatis vela iubebat'.
Nam ^dare classibus austros' quod animus est sociis III 61 nihil
valet ad nostrum locum tuendum, ubi deest ^navibus'.

Nec abhorrent a Veronensibus schedae Vaticanae (F), quam-
quam quae utrisque propria sint notatu digna vix repperi, nisi
quod Aen. I 236 OMNIS corr. 1 in E Z' et OMNES V habent,

18*

276 - PROLEGOMENA.

cum omni tiieantur MBy quod alteri lectioni praetulit Ser-

vius.

Sed consenliunt praeterea FMV Aen. VII 507 (repertum,

ubi EST addit R);

£

FRV. 486 laii, quod correctum in M: LATI;

FPRV ge. ni 5 aras, quod secunda manu etiam in M re-

stitutum est, iibi m.l. arces legitur;
FM PV Aen. II 691 avxiiium ut onuies libri. cum augurium
Probi commentarius praebeat.
Discriminis contra maioris a F quam» a MPR indicia in V
nulla indagavi.

Restant quae singularia in V enotavi perlustranda. Inler
quae memorabiliora sunt haec: ecl. III 38 faciiis, quod Donatns
legit; unde in R coniectura factum fragilis. Alios legissc fa-
ciii, quod Gudiani auctoritate ipse in textum recepi, testatnr
Servius: et exlitit idem in PalaLini archetypo, cum FACTI P
habeat. Grammaticorum testimoniis iirmatum ecl. VIII 28 iimidi,
pro quo cum m.l in i' sit TIMIDE, fortasse ne in huius qnidem
exemplari vera scriptura oblitterala fuerat; hinc demum prava
analogia ducti timidae efTecerunt, quod in M extat. Aen. VII
593 tesiatus V quod necessarium, testatur M*R. X 742 AT-
QVAE, h. e. ad quae V, quo accedit ATQVAE^- />, inde ATQ-
Ml, sed ADQVEM coniectura R^ quod probavit Medicei corrector,

M
qui fecit ATQ. . VIII 25 LAQVARIA V bona et antiqua forraa,

LAQVEARIA MPR. X 737 hau VI (haud V2 haut PR
H
AVT M).

Alia deteriora. Ge. II 294 nepotes MPR, per annos V
simiiis ioci, ut saepissim^ apud Vergilium usu venit, comparatione
interpolatum. Eadem causa 359: valentis MPR bicornis F.
Item interpretis, non poetae est Aen. V 473 animo (animis
MPR). Librarii vitio commissa haec: Aen. II 719 ne V (me
MP); X 740 we (nec MR); X 64 ohduitum (obductum MPR),
compendio neglecto Aen. II 677 hac (hanc FMP), addita le-
mere N Aen. VII 340 velint (velit MR).

IJnum a litterarum similitudine longius recedit: X 242 igni,
quod ctiamsi legit Ilaterianus ferri lamen nequit, cum in MPR
ipse optime tradatur. Ac mihi qiiidnn vid(*tur igni illud nisi

PROLEGOMKNA. • 277

male lectuni a librario certe a conimeiitatore aliquo iuepto, qui

Ignipotens uonien in duo vocabula dissecuit, voci invictum prae-

positum esse» ut quo pertineret eadem mente significaret, quae

fuit Hateriani.

Correctoris in V pauca vestigia reperiuntur: Aen. I 246
AE
PRORVPTVM (et novit utramque lectionera Servius) ; W 414 CON-

ENT DEO

VOLVENS nisi fefellerunt oculi (convolvit MP); 632 DEA

O A

(DEA M D£ P, et hic quoque in partes ierunt grammatici).

Celerum certi grammatici recensionem repraesentare Vero-
uensem codicem non invenio: nisi forte quod Donatum ecl. 111
38, Haterianum Aen. X 243 sequitur, reliqua etiam, ubi varia
commendavisse grammaticos accipimus, ad horum auctoritatem
referre audebis, velut haec: ecl. VUI 28 timidi, ge. III 3 car-
mine, 376 specibus, Aen. 1 2 Lavinia, II 632 deo, IIII 174
quo, VII 490 manum' VIII 25 laquariai

Mihi quidem Veronenses schedae videntur ex libro aliquo
descriptae esse, qui codicum FMPR similis variis lectionibus sat
multis et glossematis et correcturis copertus erat, unde pro ar-
bitrio librarius quae vera haberet in suas membrana» transtuliL
Exempla ut pauca delibem, velut haec fingo mihi in archetypo

S AE . SE

exlitisse: ecl. lU 38 FACILI VIU 28 TIMIDI ge. H 287 EX-

PER ANNOS A

TENDERE 294 MVLTOSQ. NEPOTES UI 3 CARMINE Aen. II

FA I VI

90 PELLACIS VII 486 LATE 502 REPLEBAT et quae sunl
alia. Nullum enim locum invenio, cuius variae scriplurae non
possint tali ex fonte facill) dcrivari.

§4.

lam in schedarum Vaticanarum (F) indoleni inquirendum

est. Quas primum peculiari cum Palatino societate iungi his

exemplis probatur:

ge. UI 166 circos (quamquam antiqua manu h\n F suprascr.,

I
nam verum circlos R habet, leviter erratum CRiCLOS in M)\

329 iubebo [iubeto MR, quod correctoristemeritas etiam in F

278 PROLEGOMBNA.

inlulit); IIII 173 anirum (Aetna M); Aen. I 469 et m.l ut
vid. (nec F2MR); 668 acerbae (iniquae MB, item F2 et
suprascr. in P); II 448 illa (alta M, suprascr. in F quo-
que); III 82 adgnovit (agnoscit M); 93 et m.2 suprascr.,
habet in textu M\ 108 in (ad M); 123 domum (domos

N

M propter sequentia); 125 Naxum (NAXO M)\ 126 Olearum
(levi enira errore OLLARVM in F, sed Olearon M) ; Parum (Pharon
M); 137 dabant (corruptum ex dabam quod M servavit et
in F quoque corr. faclum); 330 flammatus [inflammatus
M vulgare: cf. IIII 54 150); 336 Pergama (Pergamiam M
idemque fcre corrector in P restituere voluit temere) ; 673 m-
iremuere (contremuere M); 675 et (e M) ; IIII 28 primum
(primus GMP2R); ' 54 impenso (incensum MRy itaque
etiam in /"P correctum, utrumque legit Servius); 286 om. in
textu, interpolatus in M et in mg. F m. rec. ; 564 concitat
(fluciuat M, quod suprascr. in y); 576 instimulai {stimulat
M); V 786 TRAXERE (iraxe quod- necessarium P2R, tra-
xisse M1F2); VI 37 poscii (poscunt MR, utrumque legit
Servius); VII 5 exequiis Aeneas (ordine male inverso
MR)\ IX 155 ferant (puteni MR glossema); XI 882 inier
(inira MR).

In quibus cum veris falsa mixta sint, nuUa tamen magis
clara adGnitatis indicia quam mera librariorum errata velut Aen.
III 137 V 786 vel interpolamenta quale ge. IIII 173 reperimus.
Hemisticliiura III 661, quod dedecori est Palatino, Vaticanis quo-
que schedis inferre temptavit vel Jibrarius vel corrector, sed ab
incepto flagitio ut statim abstineret: nam suprascripsisse minus-
culis litteris'hic satis habuit.

Cum Mediceo solo convenit schedis Vaticanis exemplis
hisce: ge. III 172 faginus (facinus PR); 310 /"/u-
mina (ubera PR, utrumque legit Philargyrius, sed ut illud
glossemati praetulerit) ; IIII 460 supremos (supremo PR)\
post 472 om. tres versus, quos interpol. R; 493 siagnist\
siagnis (stagni esi R); 538 pracsianii (pracsianiis R); Aen.

s

I 268 RESTETIT (res sietii R); 518 cuncti nam lecti (cunc-

iis nam iecii Pl, addita m.2 S post LECTI; CVNCTI NAM

C
LETIS R); II 187 possii (posset P)\ 197 NEC CLARISEVS,

PROLEGOMENA. 279

nisi quod CLARISSAEVS M (nec Larisaeus P); VJ8 mtiiae
(miiie P) ; 445 tecta domonm (tota Pl„ ulrunique legil Ser-
vius, sed tecta ex comparatione Aen. XII 132 inlalum); 665

fiuctus» neque enim aliud est FLVCTVR quod in F legitur

M
(fluctu P^ utrumque legit Scrvius); 666 fugam (FVGA P)\

llll 497 super imponant (super imponas M2P: pluralis ab

eis factus, qui viri v. 495 pro subiecto habereut); IIII 559 iu-

V
venta vel IVENTA ut F (iuventae P); VI 231 viros (domos

PlR); 528 additur (additus PR); 595 omnipotenlis (om-

niparentis PR, item F2M2); 702 pars (par GR: deest

totus versus interpolatus in P); VII 5J24 concurrerit (con-

curreret R, concvrritur P) ; 242 ad[at P et R) ; 289 abusque

(adusque R: cf. Servius); 324 dearufn (sororum R interpoia-

tum, item suprascr. in M); 436 undam (alveo R inlerpola-

tum); 440 effeta nisi quod ETFETA M (effata R); 448

flammea (fumea R); 458 somnum ingens nisi quod SOM-

NVS F (ioverso ordine R)\ rumpit (rttpit R); 490 manu

(manum RV, item M2); 495 levaret (lavaret R et for-

tasse V)\ 640 loricam (loricaR); 643 complerint (com-

plerunt R); IX 56 se dltre (recto ordine PR, item corr. in

FM)\ 67 qua (quae PIR: cf. Servius); XI 877 e om. in

textu, sed suprascr. (habent suo loco PR).

Inter quae ceteris notabiiiora ge. IIII 493 Aen. I 268 II
197 IIII 497 VI 702 IX 56 XI 877, tum ea quibus />^/«/mo
adversantur FM; reliqua, ubi ncc iilius nec alioruoi antiquorum
codicum testimonia praesto sunt, interim nil nisi diversitatcm Ro-
mani illustrant.

Sed huic quoque propria quaedara cum solo Fy eis maxime
locis ubi librorum FMR tantum auctoritas servata est:

ge. III 163 studia (studium M); 212 religant (relegant
AMP); IIII 482 innexae (imptexae M); 493 Averni
(Avemis M); 548 facessit (etiam V ut videtur, CAPESSIT
M)\ Aen. IUI 18 fuisset F1P2R (fuissent F2MP1); 58 fru^
giferae FlR (legiferae F2M); V 112 talenta (talentum
MP); VII 4 signat (signant MP, Signat Caietac nomen locum,
ubi ossa eius condita sunt.) 288 longe (iongo M); 298 aut
(haud M); 317 hac (at M); 430 para (iube M); 444
gerent {gerant M); 464 aquae vis (aquai M); 622 ru-'

280 PROLEGOMENA.

pil (rumpit M) ; 628 i^vai, nisi quod IVVANT coiTMptum
in R [iubet M, (luod ex LVBET glossemate corruplum); 642
exciii (acciti M); IX 123 animis Rutuli [animi Rutulis
A/P ex comparatione II 120 V 404 corruptum); 160 flamma
(flammis MP).

Consensus, ubi deficiunt alii, exempla liabeto 1) cum MPR
Aen. V 139 finihus (funibus correxi), IX 121 om. ; IX 513 cmi
ut ceteri omnes, ubi num scripsl. Nam nec placet indicativus
cum . . . iuvai, ubi minime quod subito vel cito evenerit infer-
tur, nec adfirmatio perseverantiae , cui statim sequentibus verbis
^nec iam sufficiunt' (515) contradicitur. Langulda autem Lade-
vici interpretatio, qua voluntatem saltem quam vires defecissent
laudavisse putatur poeta. Quem tali in periculo, maxinie cum
ipse Teucris victoriam exoptet, decebat ipsuiii quasi horum ex
mente quaerere, num omnis ingentium saxorum casus supter
densa testudine laturi essent Rutuli. Et praevldit quod fuCurum
erat: ^nec iam surOciunt'. Permutatarum autem a librario Htte-
rarum N et T exempla supra attuli: atqui si semel TVM factum
erat, id In CVM mutare corrcctori pronum erat.

2) cum MP Xen, III 40 auditur (auditus ^vetus* ap. Serv.);
153 (Mn multis nou invenitur' Serv.).

3) cum MIR VII 638 tremeniis (fremeniis M2).

Alii sunt loci, ubi conspirant FMR maxime contra P:
ge. III 305 haec (hae P vulgarl forma, utrumque invenit
Fhilargyrius) ; 338 Alcyonen, ut in Probi commentario legitur
(Alcyone P); 348 agmine (agmina P); Aen. I 193 humo
(humi c2x); 479 aeque, vel ^EQ- ut in M est (aequae
F2P); 517 linquani (iiquant P); 665 Typhoea [Typhoia
alii teste Servio); VI 607 intonat (increpat P glossema: cf.
Vill 527 Servius); * \\\ 1 portum (portus P quod facile potest
verum esse); 16 sera (saeva P); 4A0 arma (arva correxit
Peerikampus) ; VIII 78 propius (proprius Pl kid(\nexii\ errore,
utrumque Servius legit); 81 monstrum (mosirum P); 83
sus (suus P ex grammatici cuiusdam doctrina); IX 33 nigro

M

(magno P); 68 AEQVV" vel AEQVM ut F (AEQVOft P, undc
aequor recte rcstituitur) ; 153 circumdare (circumdaie
Pl); 229 et scuia tenentes (de P vide comm. crit. et acad.

PROLEGOMENA. 281

Berol. relat. a. 1854 p. 41); XI 871 equis (equos P). Deni-

C M

que I 444 sic nam, ubi levi errore SIGNAM M (SIGNA P).

Et librorum FR scripturam Medicei corrector etiam his iocis
vel restituit vel addidit: ge. III 202 hinc [hic MlP); 204
Belgica (hellica MtP); 347 hosii (hosiem Ml hosiis P);

s

Aen. IX 37 ei scandiie vel ETCANDITE ut F [ascendiie MP,
sed ^alibi SCANDITE' M in mg.).

lam codicum FMP contra R maxime consensus exemplis
firmandus. Consentiunt autem ibi potissimum, ubi glossemata
aliaeque interpolationes vel coniecturae in R irrepserunt. Aen. I
497 siipanie ul mi 136 [comiianie R ex II 40. 370 V 76
iulatum: sed illud reginam decuit); 664 naiae (naie R, corr.
MP); lil 111 Cybele [Cyheii Servius: cf. comm. crit.); liil
40 insuperahile (iniraciahiie R); 91 furori (pudori R);
VI 33 omnia (omne R); 242 interpolatum om. (liabet R et
intra Iineas add. m.2 M)\ 591 puisu [cursu R et suprascr.
in FM glossema); VII 207 peneiravii (peneirarii R); 232
que (ve R); 237 precaniia (PRECANTV ^); VIII 90 ce-
ierani (peraguni R); IX 53 campo (campis R); 120
monsirum (diciu R); 131 adempia (dempia R); 156
esi recte om. (habet R et m.2 add. M); 162 secuniur nisi ,
quod sequuniur M (secuii R); 529 interpol. om. (habet R).

Paulo rarius convenit inter codices FPR contra M, sed ita
fere, ut meliorem scripturam servaverint: Aen. I 427 iheaii^is
(iheairi MP2); 513 percussus (perculsus MP2); Illi 54
fiammavii (inflammavii MP2); V 812 iimores (TIMGKE"
M); VI 254 fundens (infundens M); 255 lumina [iimina
M, non male); 505 iiiore (in liiore MP2); 553 helio
(ferro M); 559 sirepiium (sirepiiu MP2), sed hausii F2P1,

E

haesii F1MP2R: ergo in archelypo fuerat STREPITVM— HAVSIT;
889 venieniis (melioris M); VIII 90 rumore (rumone Ml);
IX 52 aiiorquens (iniorquens M); 130 expeciani (exspec-
ians Ml: ille antiquus iibrarii error, cui S visa sit T); 135
daium esi (daium M).

Consentiunt FMPR V 139 in corruptelis finihus, VI 520
curis, IX 146 sedy 513 cwn, 226 omisso ei, \\\ damnando Aen.
IX 121; FMP Aen. III 111 Cyheie veteri coniecturae patroci-

282 PROLEGOMENA.

iiantur, cum Cybeli veruni sil; habcnt eideni v. 153 quem Mn
multis' non inveniri, sed admodum necessarium esse Servius
dicit. Certe idem II 775 inlerpolatus est.

Inter Veronenses vei Sangallenses vel Augusteas, si dis pla-
cet, et Vaticanas scliedas quae ratio intercedat quoniam supra
satis quaesitum est, restat ut quae solus F praebeat colilgamus.
Sunt autem haec:

ge. III 190 occeperit m.l alicnum ceteroquin a Vergilio ver-
bum (acceperit PR, accesserit AF2M); 347 inuito errore
lil)rarii (iniusto MPR); IIII 169. fervit arcbaismo, iit
legit Philargyrius, secundum infinitivum fervere constanter a Ver-
gilio usurpatum I 455 Aen. IIII 409. 567 VIII 677 iX 693.
sed fervet ut hic F2MP cum Servio habent, etiam Aen. I 436
et ge. I 327 Aen. IIII 407, cf. p. 175 sq.; ge. IIII 530 ad-
fata timentem est (est recte om. MRV); Aen. I 427 lata
(alta MPR); 428 petunt (locant MPR et in mg. F); 441
umbrae cum Probo (umbra F2MPR); 473 Troiiae cum eo-
dem, item II 290 VII 221 (Troiae MPR); 508 haut (aut
MPR); 512 averterat: cf. IIII 106 I 38 (avexerat MtPR,
fortius: advexerat M2); 599 exhaustis cum Servio (exhaustas
F2MPR); 668 iactetur (iacteturque F2MR cum Servio, metri
causa); 670 nunc (hunc F2MR); II 290 a om., habent recle
F2MPV; 441 atra errore librarii (acta F2MP); 443 ad
tecta (ACTELA F2MP, quod in archetypo recte AT TELA fue-
rat); 462 Achaia, quo vitatur sane cacophonia (Achaica

MP); 680 SVBITV (subito MPV); III 123 vacere (vacare
F2MP)\ 142 negare, suspectum proptjer v. 141 (negabat
F2MP); 339 auras: cf. I 387 (awr« F2MP ut I 546); 663

S I

effossi (EFFOSl P EFFVS^ M)\ 668 verrimus (vertimus

MP); 672 ponit (tollit F2MP); 681 constiterant F2 melri

causa: cf. Servius (constiterunt FlMP); 684 movent (mo-

nent PR); CJiarybdis (CIIARIBDI-^ M Charybdin P)\ IIII

24 dimittere aliunde inlatum (om. GMPR)\ 25 abigat (adigat

GMPR); 51 et causas (causasque MPR)\ 85 amantem

ex simili loco (amorem 'MP imago R interpolatum) ; 456 est

add. (om. MP)\ 565 in (hinc F2MP); V 154 aliquo (ae-

quo F2MPR); 785 excidisse librarii errore (exedisse MPR);

805 inmitteret [inpingeret MPR, litteris minusculis suprascr.

PROLEGOMENA. 283

in F); VI 39 ex, quod fortasse praestat [de MPR)\ 529

AO
EOLJADES [Aeolides R Oelides MR, ut in archetypo ELIDES

vcl simili inodo videalur scriptuin fuisse: nihil turbatum VI 164

IX 774); VII 221 mittit [misit MPR)\ 644 arserit (ad-

serit MR errore librariorum).

Non ita rauita in his praeter calami vitia et glossemala vcl
interpolamenta temere in textuni inlata vei coniecturas minus
probabiles (ge. lil 190 Aen. III 142? 681. 684 V 154 Vli
221), quae ad integritatem poetae restituendam raciairl: Aen. I
427 sq. 441. 599. 668. 670 II 462? 680 Ili 663. 668. 684 IIII
25. 51? VI 39? Vil 644. Ilis enim locis servata videntur in
F quae in ipso arclietypi textu scripta, non quae supra vel in
margine scripta erant. Quaedam ad grammatici alicuius anti-
quiores et rariores formas praeoptantis vel in scribendis vocabulis
certa praecepta exequentis, Probi ni fallor, aucloritatem redeunt:
praeter Aen. I 441 ge. IIII 169 Aen. 1473 III 123. 339? Ta-
men non ex ipsa Probi recensione orlum esse F contenderim,
sed ex commentariis eius frustula possunt in archetypum saepius
signiOcatum transcripta fuisse. Correctae autem vel interpolatae
schedae Vaticanae fere ad Medicei sive solius sive cum aliis [A
vel P vel R) conspirantis exemplum: ge. ill 190 IIII 169 Aen.
I 428. 441. 599. 668 II 443, 448 faltaj ill 123. 672 IIII 54
(incensum) V 154.

Cum Palatini manu priore correctori convenit II 445 tota,
VI 559 hausit, ubi male nuper E. HofTmannus ephem. gymn.
Austr. 1865 p. 508 defendit scripturam in FIR traditam strepi-
tumque exterriius haesit, Taciti abusus exemplo, qui quod ann.
IIII 28 falsa exterritum ausus est, notissima adiectivorum neu-
trius generis plurali numero positorum Ucentia nititur. Praeterea
languidum constitit et haesit, quod debebat dici fiaesit et con-
stitit ut III 597^ contra quod strepitum procul exauditum territus
haurire, h. e. arrigere aures dicitur pulchrum eique aptissimum
est, qui stalim v. 561 quaerit ^qui tantus clangor ad auris?'

Consentiunt correctores F ei P Aen. Ilil 490, ubi cum
movet manis manus priraa in FMP (nisi quod movit in F) re-
ceperit, ciet secunda suprascriptum sit in FP, utrum verum sit
dubito, nam poterat alterum altero explicari: cf. VII 325 III 68.

284 PROLEGOHENA.

A

Praeclare eniendaluin VI 747 aurai (AVRI factum ex AVKE),

pro quo vulgarem formam aurae MPR ex archetypi scripliira

E
hace videntur derivasse: AVKAI.

Minus probanda Aen. VI 664 correctura ALIQVOS qua alios
legi voluerat diorthota, servaverunt aliquos MPR.

Schedas vetuslissimas quasdam^ unde FMPRybc praeter
ceteros recentiores originem ceperunt, octonos singulis paginis
versus continuisse olim in emendationum Vergilianarum p. 18 sq.
suspicalus sum his usus argumentis.

1) In F Aen. IIII 670 transpositus est post 677, h. e. post

octo versus.

2) In M post Aen. I 700 inserti sunt 709 — 716, h. e. octo

versus, tum demum secuntur omissi octo 701 — 708 :
similes autem sunt exitus versuum 700 discumbitur
' ostro et 708 discumhere pictis.

3) In M post Aen. IX 732 inlati sunt ,725 sq. suo loco

omissi: intercedit hic quoque spatium octo versuutn.

4) In P repetitur ecl. X 38 post 67, ut, si recte conieci

post V. 42 et 46 singulos versus excidisse, sit post
v. 38 suo ioco positum tricesimus secundus vel
quattuor paginarum ultimus.

5) In MPybcG) Aen. IIII 548 sq. post 547 leguntur, quos

transponendos esse demonstravi post418: interces-
sisse a versu 419 usque ad 547 puto quaternionem
sedecim paginarum, nam 528 interpolatus deest in
MPmil;.

6) lu eisdem MPybco Aen. XII 801 sq. extant post 800,

quorum locus est ante 833, versibus XXXII inter-
positis, h. e. quattuor paginis.

7) In FMPybc(o Aen. IIII 486 legitur post 485, cum insc-

rendus sit post 517: intercedunt item versus
XXXII.

8) In FMPRybc(o Aen. IX 146 sq. secuntur v. 145, <|uos

reposui post v. 72: a versu autem 73 usque ad
145 omisso 121, quo carent FMPRybc, sunt versus
LXXII, h. e. paginae novem.

PROLEOOMENA. 285

§5.

Romanus codex qiiid cum libris AFGV commune habeat,
supra expositum est, ubi sat mulla etiam adfinilatis inter MPB
exempla congesta sunt. Restal ut eas Vergilianorum carminum
partes perlustremus , quae in soiis his vel adeo in MR vel PR
tantum servatae sunt, propriamque codicis R indolem accuratius
definiamus.

Conspirant igitur MPR liis locis: ecl. VI 80 ante [alte

scripsi); 85 refeiTe [referri M2P2: cf. Aen. III 60 sq. V

773); ge. I 4 pecori, apibus (suprascr. ATQV- m. rec. in

R); 6 lumina: d, Servius; 7 munere [numine M2)\ 36

sperant [sperent M2P2); 296 aheni testatur Gellius: carent

aspiralione MPR; il 341 ferrea (terrea M2) ; 464 inclusas:

cf. XI 488 XII 430 Lucretius lUI 1127 (erasa c in M inlusas

factuni, nt iegerunt Avienus perieg. 1258 et Prudentius peristeph.

14, 104: cf. Servius); 472 exiguo [parvo yc cum aliis: cf.

comm. crit.); 514 hinc [hic y2); IIW \9d nexibus (nixibus

Servius); 321 omnis [omnia Ambrosius); Aen. 1289 onus-

tum [honestum alii: cf. Serv.); 317 Hebrum ortum ut E. Hoff-

mannus epliem. gymn. Austr. 1865 p. 507 statuit ex HEVRVM

scriptura [Eurum Rutgersius); 501 DEASVPEREMINET [deas

supereminet M2); IIII 98 certamine tanto cum ceteris

O
omnibus; V 238 proiciam (PR^ICIAM M porriciam alii: cf.

Ser?. etMacrob.); VI 1 sq. sexti libri initio positi, non quinto

adiuncti, ut post Varium et Tuccam Probus adiunxisse fertur;

20 Androgei [Androgeo bc cum grammaticis). Carent ver-

sibus quattuor interpolatis qui post 289 ^ab emendatoribus sub-

lali' dicuntur apud Servium. 101 ea frena cum ceteris [ef-

frena conieci); 383 terrae [tet^ra ;(); 438 fas obstat,

nisi quod OPSTAT P et OPTAT R [fata obstant M2 ut vid. et

alii); . VII 98 venient [veniunt alii: cf. Serv.); 110 ipse

[ille suprascr. in M, alii); 740 Bellae [Abellae alii teste Ser-

vio); VIII 10 consistere [considere P2); 41 carent hemi-

stichio interpolato quod profert Servius; 70 sustinet [sustulit

bc, glossema); 108 tacitos [tacitis Servius); 194 tegebat

quod reripere debebam (tenehat M2); 206 intraciatum

286 PROLEQOBfENA.

{iniemptaium M2); Aen. VJIl 211 rapios [rapior Wakefiel-
dus); 223 oculis (ocuii alii: cf. Serv.); 277 innexa (in-
missa Probi comm.); 381 imperiis (imperio alii cumServio);
383 Nerei (Neri alii cum Aspro); 477 adfers (affert aiii
leste Servio); 672 sfumabai (spumahani h2, Servius) ; IX 412
adversi (immo ahversi); ^)G spumantis (spumanti y; cum-
que difierant eidem in lioc: plenos PlR pleno MP2, duplex

s

iam in arclielypo fuit scriptura PLENOSSPVMANTJ ); 584
Mariis (matris y); 657 aspeciu (aspecius hc); .814 aeger
cum Probo (acer quidam); X 129 Mnestheo (Menesiheo Ser-
vius); 660 — 664 vulgato ordine (aliter Parisini); 705 creat
nisi quod crepai Pl (Paris Parisini); 714 — 718 vulg. ordine
(aliter alii); 805 arie (arce Moret. pr); 834 lavahat (le-
vahai yhc cum Servio); 862 haut (aui yhc); 872 inlerpol.
om. (habet c); XI 152 parenti (pefenii alii teste Servio);
169 digner (dignem alii ap. Servium); 214 longi (longe bc:
cf. Servius); 230 petendam (petendum M2: cf. comm. crit.);
243 Diomeden (Diomede c); 264 sq. post 263 (transposui
post 268); 382 aggere (agger hy2); 425 varii [varius
M2P2); 567 ullae (villae Peerlkampus, quod valde placet);
613 ruinam (ruina P2); sed in eodem loco v. 614 conspi-
rant MP in voce sonitum (sonitu), et MR de ingenti (tngen-
tem P), ut dubium non sit quin variae iam in archetypo scripturae
fuerint, fortasse liac forma:

M

RVINA

EM

DANT SONITV INGENTl

(cf. IIofl*mannus ephem. gymn. Austr. 1865 p. 508); 801 aurae
[auras ^antiqua lectio' teste Servio); XII 120 lino (limo Pa-
risini cum Ilygino et Capro); 221 puhentes (tahentes c); 342
eminus semel, ubi iterandum erat; 541 aeris (aerei Aldina);
605 flavos [floros 'antiqua lectio' commendata a Prx>bo);
612 sq. interpol. om. (extant in c); 648 inscia (nescia
Meneg. ati., Goth. tert.).

Ergo orti sunt MPR ex communi archetypo, qui tamen et
coniecturis et glossematis grammaticorumque interpretamenlts et
aliis turbis casu vel neglegentia vel imperitia librarii factis a ge-
nuina Vergilianorum carminum specie non niiiil desciverat.

PROLEOOMGNA. 287

Ad eundera originem ea quoque referenda, ubi diversa in
singulis libris^^ P, R Iraduntur, velut haec:

NF

ecl. X 49 ne teneras B TENERAS P NE TEINERAS NE
M: suprascripta iam in archetypo fuerat NE, quem in sequentibus
X littera signabo. ge. II 301 LAEDERE TVNSO M LAEDE RE-
TVSO P LAEDERET- VNO B [laede retunso conlinua scriptura
>) ; 488 CONVALLIR. M recte CONVALLLMVS P IN VALLL
BVS B\ lir 69 mallis B malis P mavis M [X: MALLIS);
118 iuvenem M iuvenum B iuventum P (fuerat ni f. in Pala-
tini exemplari IVVENEVM); 127 nequeat B nequeant P NE-
T T

QVEANS M\ Aen. I 369 aut venistis P^ advenistis B AVD

D
VENISTIS M, ut videatur in X fuisse vcl hoc vel AVTVENIS-

D
TIS; V 299 Tegeaeae] TEGEAEAE P TEGAEADE B TE-

A
GERE DE M: cf. Servius; 347 reddentur P reddantur

8
MIB redduntur M2\ 631 quis P QVl M quid B\ 680

M E

flamma] FLAMMA P FLAMMAM M FLAMMAE /?; VII 732

laevas caetra B LAEVASCETRA M LAEVASCEPTRA P\

S V

Vm 43 iticibus sus] ILICIBVSVVS P ILICIB VSVS M ILI-

SS I S V

CEBVSVS B (fuit vel ILICEBVSSVS vel ILICEBVSVS in X)\

D
147 afore] AFORE (voluit ABFORE) /> ATFORE ^ FORE B\

IS

202 Geryonae P GERYOIVE M Geryoni B\ 214 pararet P

RE
pararent B PARABAT M\ 291 Oechaliamque ut P OECHA-

Q.VT

LIAMQET B OECHALIAME M\ 295 Nemeae Pl Nemea P2B
Nemaea M; 341 nobiie M NOBINE P nomine B (fuit in X\

M N

NOBILE); 420 gemitus stridunt P2 GEMITVSTRIDVNT

V

Pl GEMITVS TRIDENT M GEMITVM STRIDVNT B^ [X: GEMI-

NT*
TVSTRIDVNT); 512 indulgent M INDVLGES P INDVL-

GEET B\ '519 suo sibi] SVOTIBI (T m. ant. corr. in S) P

t.

288 PROLEOOMENA.

S T

TVOSJBl M SVOTIBI R (S in JT visa T); Aen. VIU M^ he-

sternum P ESTERNVM M EXTERNVM R: cf. Serv.; 559

inexpletus MP2 inpletus R inexpletum Pl\ 579 nunc o

nunc R nunc nunc o MP2 nunc nunc Pl (fuit in X suprascr.

.G
0); IX 432 transabiit R transadigit P. TRANSADIBIT M

G
(X- TRANSADIIT, secJ B visa D); 634 transigit. i\ transiit i

I AD. .

P transadigit R TRAICIT M {X: TRANSIGITI) ; 684 Quercens

P Q.RECENS M QVERCVS R {X: QVERCES); 686 at versi

VT V

Rl? aut versi MR2 XYEnSl P; X 144 moerorum M MEO-
RVM (E corr. in R) P murorum R; 791 optima P optime
R OPTIMAE M; XI 168 iuvahit P iuvaret M iuvare R;
339 futtilis R FVITTILIS P FVITILLIS /¥; 366 fusi R
fusis M fuso P; 418 semul P simul R SIMVEL (I corr. in E)

T K

. M {X: SEMVL); 480 maii tanti P MALITANTIS M maiis tantis

R; 526 in M, om. R e P; 609 suhstiterat P suhstitu-

SVB CON V

erant R CONSTITVERAOT M {X: SVBSTITERAT) ; 614 *oni-

tum ingentt M sonitu ingenti R sonitum ingentem P; 625

superiacit M superiicit P suherigit R; 830 relinquont

N
Probus RELIQVENS (N et fort. S in ras.) P relinquens J^ reli-

8
quit R [X: RELIQVGNT); XII 308 dissicit hc DISICIT M

DISHCIT P discidit R; 401 PaeoniumR Paeonidum M

Paeonum P; 515 nomen Echionium P NOMINECIIIOMVM

ss

R NOMINEECIIIONIVM M; 596 incessi P LNCEW J/ IN-
CENSI R (X: INCESI, ubi S visa D); 862 conlecta R CON-
lECTO P conversa M; ^&b oh R Kli P INO^ M,

Discimus his archetypum iibrum compendiis litterarum M
(Aen. XI 614 R) N (IX 684 />), suprascripta . aspirandi nola \.
(VIII 543), forlasse in exitu versus ligata T (XI 168 R), cele-
rura litleris neglegenter et parum clare scriptis (Aen. V 299
MP2R VIII 147 MP 512 P 519 IX 432 MP XI 168 M 830
XII 515 R 862 P 865 M) usum, quibusdam locis (Vm 43. 420.
579) leviler corruptum fuisse, in quo corrector vel commentator

PROLEaOMKNA. 289

inodo vulgares rormas vocesque raris et vetustis adscripserat (VIIl
202 MR 291 R: cf. M. 420 M 559 R IX 432 MP 634 MR X 144
^ XI 418 7? 625 /> XU 862 M) modo coniecturas intulerat
(ge. m 118 R Aen. V 631 R 680 VII 732 P VIIl 214 M,R
295 />2J? 341 R 455. 559 P/ IX 684 R 686 XI 366 M,P 480
il/,^ 609 ^//? 614 P 625 /? 830 R XU 401 y!//> 515 M 596
iH//? 865 y>//>). Unde factum nt coniecturae partem cum genuina
lectione contaminatam praebeat P VIII 341, aliis iocis variae
lectiones in textu iuxta positae sint: ge. III 118 P Aen. X 791
M XI 418 M, Ceterum veram scripturam P duplici fere exem-
plorum numero quam vel M vel R servavit; cum in R aliquanto
saepius quam in ceteros inlatum sit quod in archetypo vel su-
prascriptum vel in margine adnotatnm erat.

lam videamus ubi cum altero contra alterum R conspiret^

ac primum quidem cum P contra M -\\h locis: ecl. VI 58 for-

BA
sitam {forsitan M); X 10 peribat (PERIRET M, fuit in A:

RP

PERIBAT); 28 etquis (ecquis MP^); 60 sit [sint M); 62

rursus (rusum MJ, a correclore in RVSVM mutatura); ge. II

247 amaro (amaror M cum Hygino); 302 olea\ oleae

(oieas M ante S); 318 concretam (concretum Ml); 330

trementibus (tepentibus M); 339 hibernis (hiberni); 343

PER S

perferre (SVFFERRE M); 351 ingentis (INGENTI M);

N

407 fingit (FRIGIT M); 467 vitam (vita M); 493 qui

N
novit (OVIDQVIT Ml: in archetypo QVINQVIT visuni, unde

coniectura QVIDQVIT factum erat); 513 dimovit (molitus

8 B
M); 514 nepotes (penates M); III 55 sub (^VM M); 56

M H

mihi (TIBI M); 62 aratris (aratri M); 70 amissa (ad-

I
missa M: voluit ABMISSA); 78 ponti (PONTO M) ; 85 pre-

mens] PRIMENS P PRAEMENS R FREMENS M; 124 denso

(densos MJ); 144 gramine ripa [gramina ripae M); 145

CV BE

procubet (PROTEGAIT M); 223 reboant (resonant M);
magnus (L0NG4VS M longus Macrobius); 395 ille (ipse M);

BIBBECK| PROLEaOM. 19

290 PROLEGOMENA.

IIII 322 iam (ima M)x 331 validam [duram Ml)\ 368
SERVMPIT R SERVPIT P [se erumpit M); 418 ei {est
M)\ 430 vasti circum (inverso ordine M); Aen. I 348
medius [medios M ut 440. 491. 504, sed cf. II 508 el Servius
utroque loco); 357 patria [patriae M); 374 componat
[componet MP2); II 56 stares [staret M: cf. Serv.); V
312 circum amplectitur [circumpiectitur M, sed nescio an
iliud glossemate ortum sit: cf. II 559); 350 misereri [mise-
rari MP2; sed illud verum esse puto: w?Lmmisereri recte dici-
tur qui iuvat facto eum cuius miseret, ergo precantur supplices
miserere et caedem ab hoste sperans Auchises II 645 miserebitur
inquit. Contra miseratur qui sentit misericordiam, quae eum facto
minime necessario coniuncta est: cf. ge. IIIl 240 Aen. VI 476
X 758 XII 243. Soium miseratus participium rei qua quis alteri
auxiliatur praeponitur ge. I 41 Aen. I 597 VI 28. 56, nam
antecedit factum misericordia. 574 Trinacrii nominativo
piuralis [Trinacriae MP2); 591 frangeret [faUeret M: cf.

CVE
Serv.); 611 concursum (CONSESSVM M); 860 saepe

[voce M); VI 115 et om. (habet MP2); VI 141 quis [qui

M); 193 adgnoscit, nisi quod agnoscit R [agnovit M: cf.

I 488); 452 umhras (umbram M); 476 lacrimis (LACRI-

N
MAS M); 562 hinc [sic M); 806 virtute exiendere

vires [virtulem extendere faciis M); VII 64 summum

SVM S

TAtAMVM M); VIII 45 recubans (RECVBANT M); 167

intertexto [intertexiam MP2: cf. Servius); 24Areserai {f^E-

A
SERET M: reseret bc2); 391 non [haut M); 401 possum
M

(POSSVOT M); 406 infusum ut Probus et Carminius [infusus
MP2RI?); 512 fatum [fata MP2); 519 munere [nomine

N

M ex 121 inlatum); 529 sonare (TORARE M tonare b^ Ser-

DI C
vius) ; 559 lacrimans [lacrimis M) ; 583 dicta (MAESTA M) ;

662 CAESA PR (GESSA M gaesa bc); IX 274 quod [quos

V

MP2); 292 dederuni [dedere M); 455 tepidum (TEPIDAM
M tepida b, cumque recenti PyJ, recentem ceteri in eodem

PROLGGOMENA. 291

V"" I

versu habeant, scriptum fuit in X: TEPIDAQRECENTE" cf. E.
Hoffmannus epliem. gymn. Austr. 1865 p. 508) ; Aen. IX 464 suos
[suas M); 632 ETFVGIT, i. e. ecfugii [elfugii M)\ 646
forma (formam M1)\ 678 cornsci [coruscani M); 723
quis [qui M. Intulit grammaticus aiiquis ubicumque ' praeposi-
tivum', ut ait Charisius p. 70, in quaerendo usurpatur pronomen,
formam quis, velut VI 561 MP2); 724 mulla [magna M);
733 mittuni [mittet Ml miiiit M2); 764 iergus [iergum
MP2); 789 pugnae [pugna M); X 138 molli suhnec-
iens [moilis subnectii M); 179 Alpheae [Alphea M); 223

PRORAE ^„^ , . ^r..

prorae (PVPPIS M); 270 ac [a M recte); 291

sperat [spirani M); 297 puppes [puppim M); 345 LAVSVS

c s

( LAVRVS M Clausus verum); 358 cedii (CEDVmT M);
381 vellii magno (inverso ordine M rectius); 585 hostis [ho-
siem M); 661 ille — Aenean ut Urbanus [illum — Aeneas

VE
M); 670 quemve (QVO , in mg, QVEMVE M); 763 campo

[campum M); 796 prorupii [proripuit M); 824 subiit

[sirinxii M); XI 60 ordine [agmine M); 64 phereirum

[fereirum M); 145 iungii (IViNGVN M); 304 adsidei

[obsidet M); 341 ferebani [ferebai MP2); 345 ferat [pe-

iat Ml); 378 semper Drance (inverso ordine M, rectius);

391 hemistichium intcrpol. om., \\nhtl M); 404 LARISAEV^S />

LARISAEWS R (LARISSEVS M Larisaeus y); 410 magna

[magne M); 469 ipse pater [pater ipse M); 595 demissa

[delapsa M); ^4A phareiras [sagiiias M); 854 fulgen-

iem armis [laeianiem animis M, ubi illud a corr. suprascr.);

908 tum paier ex 904 [ac simul M); XII 24 agris [arvis

M)\ 46 aegresciique medendo (ARDESCITQ • TVENDO M,

V

corr. in mg.); 104 aui (ATQ- M: aique verum); 124 ferro
[bello My ut vice versa ferro pro beilo contra FPR VI 553);
126 decori [superbi M); 142 carissima [gratissima M);

GES • •

161 reges, ingenti moie (REX INGENTI DE MOLE M);

176 vocanii [praecanii M); 178 coniunx [luno M); 213

conspeciu [prospeciu M); 247 rubra fuivos (inverso or-

M

dine M); 311 inermem (INERTEM M); 332 fureniis

19*

292 PROLEOOMENA.

FV 8

(PREMEN"! M: voluit FREMENTIS) ; Aen. XII 389 latebram
[laiebras M); 394 dabat [dedit M: cf. Serv.); 417 LABRIS
PLENDENTIBVS Pl LABRIS PENDENTIBVS R [labris splen-
dentibus M)\ 455 volant [volans MP2)\ 520 munera
[Umina M)\ 532 excutit [excipit M)\ 587 ut cum [vel-
uti M)\ 639 superat [fuerat Ml)\ 732 medioque ar-
dentem {MEDIOTARDENTEM Ml)\ 735 primum [prima M):
744 densa Teucri (ordine inverso M).

In quibus aliquanto maior numeru^ exemplorum servatae iu
PR melius quam in M memoriae: nam iu illis, si bene conipu-
tavi, loci LXXV, in hoc XXXXIIII rectius legunlur ; peccatum qui-
dem utrimque praeter neglegentiam commentando coniciendo
comparando interpolando inverlendo. Necessitatis autem inter
PR indicio luculentissimo ipsa calami vitiorum communiUs est,
velut ecl. X 28 ge. IIII 322. 368. 418 Aen. VI 562 VIII 244.
662 X 270. 345 XI 64. 404 XII 417. In scribendi ratione
exquisitiore cousentiunt ecl. VI 58 Aen. IX 632 XI 64. 404.

Ubi ceteri antiquissimi deficiuut, convenit inter PR insignio-
rem in modum his exemplis: ecl. I 12 turbamur [turbatur
Wera lectio' auctore Servio) ; 59 aethere [aequore Probus);
72 his nos [en quis c^)\ II 56 est [es P2y)\ V 45 carmen
nobis (inverso ordine Haun. et Probus, rectius).

MuUo saepius contra his ipsis locis difTerunt inter se, tameu

ut facile utraque lectio ex eodem archetypo possit derivari.

Nonuulla autem et in R secundum P correcta et, quamvL<« rarius,

in lioc secundum illum, h. e. secundum commune utrique exem-

plar. Ceterum inlegritate memoriae hic quoque superatur R a P:

ecl. I 37 poma PR2 maia Rl\ 38 pinus P2R nobis Pl ex

V. 18; 40 servitio me PR2, inverso ordine RJ\ 59 pas-

centur R pascuntur P\ 72 consevimus PR2 consuevimus

Rl\ agros P agris R\ 74 quondam felixP, inverso or-

DE
dine /?; 83 de R k P\ II 1 pastor Corydon P, inverso

ordine R\ 12 ad P ac R [at y: cf. Servius); 27 fallit

Pl failet P2R\ bl certes P certet R\ 63 capeilam P

capeiias R\ V 8 certat R certet P\ 15 ut R, om. P; 28

feri R ferunt P\ 46 fessis P iassis R\ 49 abillo P

Apoiio R\ 49. 50. 51 R 49. 51. 50 P\ 61 dolum PR2

PROLEGOMBNA. 293

modum Rl\ ecl. V 80 votis PR2 voti Rl\ VI 33 exordia
R exomnia P; 38 nubibus P signibus R; 40 ignaros R
ignotos P.

Pergimiis ad consensum librorum MR illustrandump prlmum

X

quidem adversus P his exemplis: ecl. VI 65 dixerit (DVERIT P

CASTR
duxerit y)\ X 23 castra ( SAltA P)\ secutast [secu-

VE

ta est M2PR2)\ 32 vesiris (NOSTRIS 7>, unde vostris eli-

cui); 62 nec [neque P)\ ge. I 35 reliquit [relinquit P)\

OL V R

282 involvere (INVBftTERE P)\ 296 trepidis (TEPIDI P

trepidi y)\ 314 et cum (etiam Pl)\ 315 tam prudens
— persuadeat auctor (TANTARVDENS — PERSVADIT
ACANTHO P)\ 330 auris [austris P)\ 344 caloremque
[calorque P)\ 411 obducunt [inducunt P)\ 512 patriam
quaerunt (inverso ordine P)\ 532 veteres vitam (inverso
ordine P)\ II 332 germina Celsus gramina MR [gramine

£
P: \x\X fuil GRAMINA); III 25 tollant [tollent P)\ 38 me-

tuet [metuens P)\ 65 alia [aliis P)\ 77 minacis, nisi quod

I
minaces M [minantis P)\ 91 AchiUis R ACHILLES M [Achil-

lei P)\ 111 sequentum [sequentium P)\ 125 pecori —

maritum [pecoris — magistrum P)\ 130 voluptas [voiun-

ias P)\ 141 salius ante S {saltu P)\ 241 subvectat [sub-

ieciat P)\ IIII 217 corpora [pectora P)\ 230 manu

[sinu P: cf. comm. crit.); 231 fetus [flores P: cf. Philarg.);

306 et ante [ante P)\ 311 magis ac magis [magis magis

P)\ Aen. I 333 et vasiis [vastis et M2P)\ 572 mecum

pariter (inverso ordine P)\ 629 consistere [considere P)\

M
636 dei [dii P)\ 723 remotae (REPOSTAE P)\ 746 vel

EL
(TVM P: tum ex antecedente versu); II 62 occumbere

V B
[occurrere Pl)\ V 52 urbe (AR^E P)\ 226 adnixus [eni-

O
a:t« i>); 323 QVOD DEINDE (QVfiM DEINDE P quo deinde

y)\ 355 quae [qui Pl, qudd qui posuit, meminit, non Fortuna

inimica, sed ipsius Nisi dolo lapsum esse Saiium, non reputans

294 PROLEOOMENA.

ilHiis esse, ut perndiam callide dissirnulel) ; Aen. V 364 et
evinctis [et vinctis P: voluitne ETECVINCTIS? Ceterura corripi
sit a Vergiiio unus locus ecl. II 68 firmat: produci aliquando
niliil vetabat). 396 habet (hebet M2P); 512 atra: cf. 516
[alta P)\ 518 aeriis (aetheriis P); 520 contendit (con-
torsit M2P); 541 honori (honore Pl: cf. Lucanus VII 798
Livius II 40); 551 decedere (discedere P, quod de multi-
tudine proprie dicitur: cf. II 109. 644 XII 184. 696, decedit
qui relinquit locum: Aen. VI 545* XI 325, vel domum redit: ge.
II 206 mi 186); 564 clara (cara Pl); 592 Teucrum
nati (inverso ordine P); 731 Latio est (est Latio P: sed
num tibist Vergilius hic scripserit post ea, quae Lacliraannus
ad Lucr. p. 198 sq. observavit, dubium est); 829 remis (velis
P) ; VI 69 templum (templa P, fortasse ex 41 inlatum, quamquam
persenonmalum); 273 que (recte om. P); 300 flammae (flamma
P); 349 vi forte (vix arte P); 477 tenebant (tenebat P,
fortasse melius: cf. 479); 486 frequentes (frementes P: et
pulchrum videtur Troianos etiani apud inferos visu Aeneae pugnae
studio quodam exardescere, cura Graeci v. 491 ingenti trepidare
metu parsque tollere vocem exiguam dicantur); 561 plangor
(clangor P); auras (auris P); 846 tu (tun P); 848
credo (cedo Pl^ quod magnopere placet);* 852 hae (haec
Pl); VII 654 Mezentius (Medientius P); 699 nubita (flw
mina P); 713 motitem (amnem P); 814 inhians (hae-

TRKP

sere P); VIII 2 strepuerunt (S^NVERVxNT P ex glossc-

mate: cf. Serv.); 56 foedera (foedere P); 65 magna

(certa P: cf. 39); 140 credimus (creditis P); 251 pericii

R
(pencii est P); 257 iecit (iniecit P); 262 atra (AlrTA

P); 337 arma (aram P); 423 hoc tunc (HVC TVM P
gloss. : cf. Serv.); 460 pantherae (pantherea P); 492 cae-

s
dem (CAEDEM M CEDES />); 510 exhortarer [exhortarem

P); 555 litora (limina P); 581 sola et sera (inverso or-
dine /*, melius); 661 coruscant (coruscat P, fort. recte);
704 intendebat (tendebat P fort. recte); IX 17 et (ac P);
237 conticuere (procubuere P); 455 recentem (recenti
P); 471 movebant (videbant P); 579 infixa (adfixa P);
623 contendit (intendit P); 631 fatifer (tetifer P); 632

PROLEGOMENA. 295

adducta [adlapsa P); Aen. IX 667 adflictu R atflictu M
(flictu P: cf. Serv.); 710 talis {qualis P); 719 timorem
(furorem Pl)\ 722 cernit (vidit P); 747 versat (librat
P ex gloss. : cf. Serv.); 782 iam (ve P); 816 flavo (vasto
P); X 96 /wno (dictis P); 100 prima (summa M2P);

s

126 alta (Ida P); 168 Cosas, nisi quod COSSAS R (COSSAM

s

P: cf. Serv.); 303 vadis (VADI P vadi Probus); 349 ferit

(premit P); 366 quis (quos P); 390 arvis (agris P);

8.
392 suis (SVI P); 432 addensant (addensent Pl); 455

s

in (om. P); 536 oran/w (ORANTI P oranti h); 539 «r-
mis (aibis Pl ut vid. cum Probo); 575 biiugis (bigis P);
595 inertis (inermis Pl); 670 abii (abeo Pl); 815 fila
(lina P, quod adlitteratione commendatur: tamen non recepi,
quia /S/a parcanim poetae constanter dicunt); 838 pectore
(corpore P); 839 rogitat (rogitans P); XI 118 sua (cui
P); 126 iustitia (iustitiae P); 220 haec (et P); 256
exhausta sub (exhausimus P); 272 amissi (amissis Pl);
275 adeo (eadem P); 335 fessis (vestris P); 338 iingua
(linguae Pl, fort. recte); 367 desolavimus (designavimus P:
cf. comm. crit.); 389 quid (qui P); 412 semel (simul P);
418 momordit (memordit P); 463 maniplis (maniplos P);
566 vellit (tollit P); 612 adversi (adversis Pl); 638
ferit (furit M2P); 821 fida (fidam M2P); 845 reliquit
(relinquet P); 910 adgnovit (conspexit P); XII 247 lovis
(acer P: voluit SACER); 310 clauduntur (conduntur P);
332 intonat (increpat P); 356 lapso (elabso Pl: cf. Serv.);
444 fluit (ruit P); 449 agnovit (adgnoscit P); 735 in
(ad P); 862 subitam (subito P).

Non tam iibrariorum peccata (exceptis ecl. VI 65 ge. III
141 Aen. V 323. 396 VIII 337) quam commentatorum et iuter-
polatorum emplastra communia liabent MR ubi vincuntur Pala-
tini integritate, qui tamen plus quam dupllci exemplorum multitu-
dine ipse vincitur ab illis coniunclis, ubi suprascripta vei ascripta
in archetypo in textum recepit. Etiam ubi deficit cum ceteris,
ea inter M ei R intercedit familiaritas , ut ex eodem utrumque
archetypo ortum esse appareat. Exempla haec sufQcient:

296 PROLBGOMENA.

ge. I 333 deiecit (deicit y); 341 pingues agni (in-
verso ordine c cum Servio); 364 supra (supera ex Moret.
qu. et Vrat. restitui); 383 atque (et quae y cuni Servio);
404 subiimis, nisi quod SVBLIMES B (sublimen scripsi); 418
vias (vices y); 464 incipiunt (incipient M2bc)\ 461

ferat [vehat bc, idem voluit M2 FERAT); IIII 505 quae
[qua c); Aen. I 44 pectore (tempore VTohm); 45 infixit
(inflixit Cornutus); 70 dissice (disice alii); 120 Achatae
(Achati verum); 175 succepit (suscepit y)\ IIII 118 pri-
mus (primos y); VII 363 Lacaedemona (Lacedaemona y);
514 incendit (intendit M2y); 562 super (supera y); XI
650 densat (denset M2b); 664 posttremum (postremum
M2y); XII 55 moritura (monitura correxi); 92 columnae
(columna y).

Ubi ceteris deficientibus dilTerunt inter se MR, deterior
scriptura plenimque transiit in R:

ge. I 327 spumantibus (spiraniibus M); 337 caeli (caelo

M, utProbus); S51 dicere [discere MJ); S51 arduus (ari-

dus M); 373 inprudentibus ( PRVDENTIB- M cf. Serv.);

404 aethere (aere M); 418 umidus (uvidus M); 436 ad

litora (in titore M); 1III 505 quos (quo M); 509 flesst

sibi et (flevisse et M); astris (antris M); 545 Orpheo

[Orphei Ml); Aen. I 129 ruinam (ruina MR2); 156

fluctu (cursu M); YOl 140 Tyrii ex 162 (Phrygii M);

VII 356 concepit (percepit M); 358 nata (natae M);

D I
363 at non (an non M: cf. Serv.); 370 dicere (POSCERE

M); 380 habenis (habena M); 386 exorsa (orsa M)\

543 convexa (CONVERSA M: cf. comm. crit.); 565 amfracti
(AMPSACTI M ampsancti y); 570 condita (condit M: cf.
Serv.); 571 levavit (levabat M); X 476 prima {summa
M); 477 clipei (clipei est M); 483 cum (quem M); 484
medium cuspis (inverso ordine M, rectius); 486 pectore (vul-
nere M corpore y); 490 hemistich. add. (om. M); 507
parentis (parenti M); XI 654 fulgentia (fugientia M);
658 bonae (bonas M); 671 suffuso (suffosso Ml); XII
47 institit (incipit M).

PROLEGOMKNA. 297

Restant loci iibi coniunctae libroruni MP auctoritati R ad-
versatur : ^

ecl. VI 49 secuta [secuta est R)\ &2 amarae M KyiSRE
P [amaro R): 74 aut [ut R); 81 super [supra R)\ X
13 edam [illum .R)\ 40 iaceres [iaceret P2R); 62 ne-
que [nec R); 74 subicit [subducit R); ge. I 22 semine
(de semine R); ge. I 283 disiecit [deiecit R glossema: cf.
Servius); 284 vitem [vites R); 288 aut [vel R); 296
aeni [aenis R aheni verum); 309 torquentem [torquentes
R); 318 concurrere [consurgere R); ge. II 260 conci-
dere [circumdare R); 384 saluere [saliere M2R); 406
rusticus [agricola R); 420 non uila [non nutta R coniec-
tura: cf. Servius); 425 nutritur [nutritor R); 485 rigui
[rigidi R); 491 inexorabile [inetuctabile R); 502 que
[ve R); 529 Leneae [Lenaee M2R); III 29 ac [et R); 38
anguis (orbes R); 88 sonat [quatit R); 95 annis [aetas
R); 99 stipulis [stipula R); 109 adsurgere [exsurgere
R); 122 gentem [nomen R); 141 acri [agri R); 235
refectae [receptae Ft); 279 frigore [sidere R); 412 tur-
babis [terrebis R); 441 ubi (cum R); 465 ignavius [se-
gnius R); 488 ministros [magistros R); 513 errorem
[ardorem R) ; IIII 227 succedere [se condere R) ; 242 adedit
[adhaesit R); Aen. I 297 Maia [Maiae Rl); 380 summo
[magno R); II 61 animi [animo R); 64 certant [certat
R); V 52 Mycenae [Mycenis R); 89 iacit [trahit R);
235 est petagi (inverso ordine M2R); 592 alio [atioter R
coniunctis atio et aliter lectionibns) ; 595 luduntque per undas
om. (inlerpoK M2R)\ 640 anim^um [animam R); 680 in-
cendia [impendia R); 768 nomen [caelum R); VI 186
forte [voce R); 387 adgreditur [adtoquitor R); 438 un-
dae [unda M2R); 475 concussus [percussus R); 488
discere [poscere R); 580 pubes [protes R); VII 69 ag-
men [agmine R); 119 ac [et R); 125 accisis [ambesis
R); 138 noctis [nocti R fortasse exquisitius) ; 161 muro
[muros R); 175 hae [haec R); 737 tenebat [premebat
R); Vni 46 interpolatum om., habet R; 67 retiquit [re-
linquit R); 140 quicquam [cuiquam R); 190 primum
[pridem R): 191 disiectae [deiectae R); 212 quaerenti
[quaerentes R ex coniectura); 239 intonat [insonat R); 246

298 PKOLEGOMENA.

trcpideni [trepidantqiie R)\ Aeu. VIII 247 luce (in luce
M2B); 337 Romani [Romano R); 357 arcem (urbem
M2R); 361 Carinis [cavernis R); 390 lahefacta (caie-
facta R); 431 terrificos [horrificos R); 453 forcipe

[forfice R) ; 465 SE MP (SESE R: ergo in X idem quod

iii MP, se h); 531 et (om. R); 543 excitat [suscitat R);

576 i;it;o (vivum R); 582 complexu [complexus M2R)\ 660

T
LVCEN [lucent R); 680 5/<in5 (&/a/ ^); 686 Aurorae

[Europae R); 690 tridentihus [stridentihus R); 701 i>i-

rflf^ [divae M2R); 722 gentes (matres R); IX 70 saep-

tam (clausam R); 174 /e^io (/^^io ^s/ /?); 246 animi

[animis R); 268 dicere [ducere R); 270 ruhentis [co-

mantis R); 274 campi [campis R); 316 herham (umbram

R); 329 /^/a (/ora /?); 331 nactus (nanctus P2R); 410

conixus (conisusR); 432 candida pectora (in\erso ordine^);

^Aextremis [extremum P2R); 506 vellere (pellere M2R);

565 matri [matris R); 584 Symaethia levibus corruptelis

H
[Simoentaque R)\ 586 hastis, nisi quod ASTIS M (armis

R); 617 vere (viri R); 618 BIFORE (biforem R); 633
CAPVTTREMVLI [caput Remuli R, item corr. \\\ MP); 651
alhos [flavos R); 653 Aenide [Aeneadae R); 665 am-
menta (armenta R); 668 haedis [herbis R); 689 eodem
[in unum R); 741 animo [animi R); \ AS> sane (procul
R); 51 Cythera [alta Cythera R); 106 iicitum (licitum
est R); 245 spectahis [spectahit R); 278 inlerpoL om.
(habet ^); 280 viris [viri R); 317 ^worf [cui R quo P2yl);
323 clamantis sistit (clamanti sistit R); 363 inpulerat
[intulerat R); 378 petemus (peiamus M2R); 383 dabat
[dedii R); 398 pudor (furor R); 417 celerat (celarai
M2R); 441 pugnae [pugna R); 604 furens (fremens
R); 621 faiur [faius M2R); 629 rfl/fl (^a/« ^); 665
medio interea (inverso ordine R); 682 crudum (durum
R); 683 iaciai [iaciet R); 727 /avi/ (lavat R); 817

c

/^ria [media R); minacis [minaci R); 825 NVN (ntinr
7?); 860 talihus infit [talia fatur R); 883 fugit (figit
M2P2R); 884 aereus (aureus R); 894 cernuus (cemulus

PROLEGOMENA. 299

P2R); Aen. W 59 ubi [uhi dicta /?); 93 omnes (duces
R); 125 caelo (ego R); 202 ardentibus (futgentibus R);
207 caedis (stragis R); 235 limina (moenia R); 248 in-
irogressi (congressi R); 255 violavimus (populavimus R);
268 subsedit (possedit M2R, gloss.: cf. Serv.); 275 spe-
randa (superanda R); 279 eruta (diruta R); bellum
(bellum est R); 294 regis (regum R); 298 rapidus (rapi-
dos M2R); 300 trepida (rabida R); 351 fugae (fuga
R); 356 iungas (firmes M2R); 464 equitem (equites P2R);

T

487 Rutuium (rutilum R); 519 TIBVRNI (Tiburti R); 527
receptus (recessus M2R); 533 sociis sacra (sacris socia
R); 601 conversus (obversus R); 728 inciiat (inicit R in-
cuiit Ileinsius); 840 pectore (de pectore R); 901 poscunt

I
(pellunt R); XII 3 OCVL^S (ocw/i5 ^); 16 ferro cri-

men (ordine inverso R); 245 praesentius (praesiantius R);

400 lacrimis (lacrimisque R); 404 prensat (pressat R);

forcipe (forfice R); 446 aggere (agmine R); 596 ignis

[ignesque R); 741 fragmina (fragmen M2R).

In liis cum verum servaverint MP centies quinquagies sexies,
R vicies, hic ubi praestat, levioribus fere librarii erroribus caret
vel vitatis vel facili coniectura correctis, raro genuinum vocabu-
lum pro glossemate praestat, sed ipse multimodis interpolatus
saepissime: duplicem in textu lectionem iuxta positam habet Aen.
V 592. Sed non paucis locis conspirant cum R vel M vel P cor-
recti modo in bonis modo in pravis, iu bonis saepius P2: ecl.

X 40 Acn. IX 331. 484. 633. 883, in pravis X 894 XI 464;
contra in M prava multo saepius quam bona quae cum R con-
veniant inlata sunt, prava scilicet ge. II 384 Aen. V 595 VI
438 VIII 247. 357. 582. 701 IX 506 X 378. 621 XI 268.
356. 527 XII 741, bona ge. II 529 Aen. IX 633 X 417. 883

XI 298. Denique admodum memorabilia ea exempla, ubi eadem
uterque ti M ei P sive interpolatione sive medela ad Romani simi-
litudinem adducti sunt: Aen. VIII 465. 660 IX 618. 633 X
825. 883 XI 519 XII 3.

Ergo ubi conspirat cum duorum codicum MP alterutro R, bis
minimum saepius fide dignus inventus est quam corruptus, contra
ubi solus aut coniunctae MP auctoritati aut discrimini horum

OXFORD
c: c: r-\ t/

300 PROLEGOMENA.

ipsoriini oppositus esl, raro genuinani memoriam servavil, longe
rrequentissime interpolamenta cuiusvis generis ascivit.

Quibus ne ibi quidem caret ubi ex quadratae scripturae iibris
solus testis extat:

ecl. III 77 vitulam [vitula testantur Servius et Macrobius) ;
97 fronte (fonte y)\ 98 aestas (aestus y); 100 arvo
[ervo y); 105 tillas [ulnas y); 110 aut metuet (hau
temnet correxi); IIII 3 canilms [canimus y); 18 nulla
pater primo (prima puer nullo y); 26 parentum (paren-
tis yl); 33 tellurem infindere sulco (telluri infindere
sulcos y),

Laudandus quod integram meraoriam servavit:

ecl. III 84 est (sit c); * IIII 20 fundet (fundit yl).

% 6.

Medicei alia est indoles a manu prima in textu, alia correcti
sive ab Aproniano sive ab aJio, cui convenit cum ceteris libris
ibi potissimum, ubi corruptorum verborum integritas restituta est
paucis hic quoque intermixtis vel coniecturis ?ei glossematis, quae
iam in archetypo addita fuisse persuasum habeo. £rgo recen-
sionem Medicei codicis factam esse statuo ad exemplum ex hoc
ipso archetypo ortum. Contra ubi cum singuiis contra ceteros
Medicei corrector consentit, saepius interpola?it textum, non sa-
navit, idque plerumque usu venit ubi cum Romano solo, admo-
dum raro ubi cum Palatini manu prima congruit. Ceterum huius
rpsius corrector miro inlerdum modo conspirat cum Medicei dior-
thota, ut exemplaribus ex eodem archetypo ortis hos quoque usos
fuisse manifestum sit. Sed age proferamus exempla.

Convenire vidimus correcto Mediceo 1) cum APRVge. III 189

ETIAM
etiam ( ATQ- M);

G

2) cum AFR ge. III 204 Belgica (BELUCA M bel-

tica P);

3) cum FIGP Aen. VI 718 laetere {laetare F2MlR)\

4) cum GP Aen. III 480 ait (age Ml, quod iam in arche-
typo ex 462 adscriptum erat).

Conspirat 5) M2 cum FPR his iocis: ge. III 178 consu-

I.

i

PKOLEGOMENA. 301

E S

ment (CONSVMANT M); 323 mittes (MITTET M); 335

R R

RVSVS M rursus FPR\ Aen. VIII 90 rumore (RVMOliE M:

T

cf. Servius); 642 Mettum (MEDIVM, I corr. \n T , M)\ XI

ISI
870 disiecti (DEFECTI M)\

A

6) cum FPRV: ge. UI 5 aras (AR^BS M)\

7) cuiii FR: ge. III 202 hinc [hic AMJP); Aeu. I 444

C M

sic nam (SI€^NAM M SIGNA P)\

C

8) cum PRV: ge. II 278 secto (SEPTO M)\ III 365 /m-

A
rwna^] LVCVNAE .¥ LACVNAE PRV\ Aen. X 754 insidiis

Dl
(INSI^NIS i)/);

9) cum PV: Aen. X 750 /a/?4?w. nisi quod LABSV V (LAP-

SVM y|/ lapsum R)\

V

10) cum RV: ge. III 146 /wco5 P LVCOS tV /mcw5 ^F;

M D

Aen. IX 380 abitum c aditum RV ADITV P ABITVM M:

cf. Servius;

N

11) cum V: Aen. XII 470 reliquit PR RELIQVIT M

relinquit V\

BA

12) cum PR: eci. X 10 perihat (PERIRET M)\ 62 rw-

R S M

sum] rursus PR DRVSVM M\ ge. I 139 tum (TVK^ M)\

A

II 318 concretum] CONCRETVM M concretam PR\ 324

o PER

poscunt (PASCVNT M)\ 343 perferre (SVFFERRE M)\

S
351 ingentis, nisi quod INCENTIS P (INGENTI M)\ 407

N T

finffit (FHIGIT .¥); 413 rusci yb RVSTI />« FRVSOI M\

S B MH

m 55 sub (^VM i¥); 56 mihi (TIBI ilf); 78 ponti

I
(PONTO il/); 99 in (suprascr. M)\ 124 e/^n^o (DENSOS

302 PROLEQOMENA.

m

CV BE

M); ge. m 145 procubel (PROTEGAiTTV); 408 inpacatos

PACA A

(INDIGNATOS M); 563 temptaret] TEMPTARET M temptarat

CVR

PIi\ Aeu.Veil concursum (CONSESSVM M); 811 periurae

I
nisi quod PERIVRE R (PERITVRAE M PERITVRAE F); VI

AR A

595 omniparentis (OMNIPOTENTIS F OMNIPOTENTIS, T pr.

SVM

corr. infi, M); \ll 64 summum (TAI^AMVM M); VIII 45

S M

recubans (RECVRANT M); 401 possum (POSSVKT M):

S T
519 suo sibi] suo tibi PlR fVOSIRI M; 528 m regione PR

IN D IC

REGIONE M; 583 dicta (MAESTA M); 610 ecgetido]

T
ETGELIDO PR EGELIDO M); 633 reflexa (REFLEXAM

M); X 223 prorae (PVPPIS ^«^KAE ^^. gj^g ^^^^^

C

N ' AT

(STAT M); 522 ac] AT PR E^ M); XI 224 i^irttw

V R M F

[^imitM); 345 Ar«/ (PETAT, T pr. corr. in R, M); 391
hemislichium interpoL Mly om. PR, del. J/2; 396 ingens

IN FVLQF R

(VRGVENS M); 824:laetantem animis] LAETANTEM ANIMIS

V
M fulgentem armis PR; XII 104 atque] ATQ- M AVT />«;

GE8 . . .

161 reges, ingentimole (REX INGENTI DE MOLE M); . 311

T
inermem (LNERMEM M).

13) cum Ri ge. I 208 die MlP diei M2R; 373 inprw
IN
dentibus R PRVDENTIR. M cf. Servius; 457 moveat]

N • A

MOVEAT M moneat R; U 227 requires P REI^QVIRES M

I
requiras R; 384 saluere P SALVERE M saliere R; 416

N

vinctae R VICTAE ^ rttr/a^ />; III 188 audeat APV

I
AVDEAT M audiat R; 219 Si/a R silva P SILUA iV: rf.

PROLEGOMENA. 303

C P

Servius; ge. II J 21^ exceptant R EXPECTANT M exspectant P;

V

1111 19 rtvos P RIV^S M tivus R; Aen. I 2 Laviniaque V
LAVINIA •.' M Lavinaque R; V 595 hemistich. interpol., oni.

MlP; 680 flamma] FLAMMA^ P FLAMMAM M flammae

C R CVRSV"

R; VI 591 pulsu P PVLSV M PVLSV F cursu R; VII

SORO

324 dearum F DEARVM M sororum R; 412 manet V

TE IN

MANET M tenet R; VIII 247 luce P LVCE M in luce R;

V B
357 arcem P ARCEM M urhem R; 582 conplexu P CON-

S V

PLEXV M complexus R; 101 dirae P DIRAE M divae

EST

R; IX 156 diei FP DIEI M diei est R; X 417 cela-

A

rat R CELERAT M celerat P; 742 ad quae\ ATQVAE

M

V ATQVASC P ATQ. M ADQVEM R; XI 268 subsedit

POS

P SVBSEDIT M possedit R; 298 rapidos M2R rapidus

ss

MlP; 527 receptus P RECECTVS M recessus R: cf. Ser-

V

vius; 671 suffuso R SVFFOSSO M: cf. Servius.

CRE M

14) cum Pl: ecl. VII 25 crescentem P ( NASCENTE

N

M); 48 lento P (LAETO M); VIII 20 adloquar (ADLO-

O N D

QVAR M); ge. II 194 pandis (PATVLIS M); 256 quis-

QVIS
quis (QVISCVIQ. M corr. minio. QVISCVL CIVE ^) ; 365 acie

s

R ACIE. F ACIE iV acies P: cf. Serv.; III 60 Lucinam

M
/> (LVCINA ^ Lucina R); Aen. I 333 vastis et P (et

ET S D

vastis R ETVASTIS M); II 517 sedehant (TENEBArf \^) ;

V NO
696 silva P (SILVAM M silvam F); 758 VEN/o P TECTI

T E

J!f); III 627 MANDERE i> MANDARET iW <e/»irfi (TRE-

304 PROLBQOMENA.

A E

PIDI M); UII 428 NEGBT P NEGAT M: aperte utraque scrip-

tura in arctietypo fuerat; IIII 641 celebrabat quod hic de

ea, quae studio anili breves passus frequentat, aptius quam V

609, ubi in Ml Iris viam celebrans per mille coloribus arcum

legitur, sed celerans, ut in PR, restttutum a correctore (CELE-

B L

RABAT M: cf. Serv.); V 278 clauda P (CAVDA M cauda

E

F); 396 hebet P (HABET M habel R)\ 520 contorsit

ORS s

P (CONTENDIT M contendit R)\ 631 qtiis P (QVI M

RE
quid R)\ VIII 214 pararet P (PARABAT M pararent R\;

VT S

291 ut P [^ M et R)\ 492 caedem R (CAEDEM M CE-

SVM

DES P)\ X 100 prima R (PRIMA M summa P); 673

VE
quosne b quosue P quosque R QVOSQ- M; XI 480 tanti

V
(TANTIS M tantis R)\ 638 furit (FERIT M ferit R); 650

denset (DENSAT M densat R); 821 fidam (FIDA M fida
R); XII 103 prima (PRIMAM M primum R); 782 disciu-

L D
dere (DISCVftRERE M).

AUis vero iocis, ut dixi, 15) utriusque Hbri M et P correc-

tores mirum in modum conspirant, ul idem fere vel simiUimuiu

exemplar in textu modo emendando modo interpolando adhibuisse

necesse sit:

V
ecl. VII 23 possimus] POSSIMVS MP; VUI 54 cor-

CI CI

ticibus y CORTIBVS P CORTIB M; ge. I 36 sperant

E I

R SPERANT .1/i>; S7 illis AR LLIS MP; IIO scatebris

a

AR CATEBRIS i¥7>; U6 urgens R SVRGENS ^i1f/>; 181

V
inludant R INLVDANT MP ludiint A; Aen. I 664 nate

R NATAE MP NATAE F; II 794 par y PARS MP; Ili

A L

581 mutet] MVTET MP: cf. Servius; 600 numen] NVMEN

PROLEGOHENA. 305

LV

M li^MEN P\ 644 et MlPl atque M2P2 melrl causa; Aen.
V 794 exussit FR EX^VSSIT mP\ VIII 50 expedias
MlPlR expediam M2P2; 147 afore Pl atfore Ml adfore

SE

M2P2 fore R; 465 se] SE MP sese R; IX 341 mu-
tum M2P2 multum MlPlR; 416 acrior MlPlR acrius

M

M2P2; 618 biforem R BIFORE MP; 633 Remuli R
TREMVLI MP; 765 confixa MlPlR confixum M2P2; X 857

E T E

tardet y TARDAT P ARDAT M; 883 figit M2P2R fugit

vs
MlPl; 898 w/ J/y/>y^ ^/ M2P2; XI 425 t;arit/5 y VARU

MP VARH /?; 483 praeses MlPlR praesens M2P2; 519

T
Tiburti R TIBVRNI MP; 708 fraudem MlPlTR laudem

I
M2P2: cf. Servius; XII 3 oculis R OCVLOS MP; 213 in

R, suprascr. MP,

Exemplis, quibus tum bona tum mala correctorem in Medi-

ceum intuUsse intellegas, alia addam eorum locorum, ubi in cete-

rorum antiquissimorum codtcum nullo reperitur eadem lectio.

Itaque 16) et coniecturas et glossemata sive vulgaribus formis

aut vocabulis substitutis sive ex simili loco variis lectionibus su-

prascriptis et integros versus interpolatos propria illi haec habeto.

Sunt autem pleraque minio picta, tamen ut inter haec et cetera

aliud virtutis discrimen fere non intercedat, nisi quod miniata

multa metri causa facta sunt. *

IS
ge. I 46 vomer APR VOMER M: cf. Serv.; '351 posse-

I NO

mus R POSSEMVS M; discere y DISCERE M dicere R;

post 389 versum interpolat ima margine M, om. R; 419 denset

A P

R DENSET M; II 200 derunt P DERVNT M; 253 nec

V L

PR NE^ M; 476 percussus PR PERCVSSVS M; III

A E

221 lavit PR LAVIT M; IIII 34 alvaria PR ALVARIA M;

N.

194 temptant PR TEMPTANT M\ 222 terrasque PR

RUM
TERRAS^. M metri causa; 500 fugit diversa R FVGIT

BIBBECK, PROLSGOll. 20

306 PKOLEOOMENA.

IN SIMILIS

DIVERSA M\ Aen. II 15 instar PR INSTAR M\ 56

T

maneres PR MANERES (T miniata) M\ 76 interpol. iina
pag. minio M, om. P\ V 238 proiciam MlPR poriciam^ M
rainio corr.: cf. Serv.; 821 fugiunt vasto aethere PR

Q- £X A LL

FVGIVNT VASTO ETHAERE M\ VII 110 ipse PR IPSE M:

EMP

cf. comm. cril.; VIII 206 intractatum PR INTRACTATVTtf

A DEO NE

JV; IX 25 omnis PR OMNIS M\ 786 non PR NON

O
M\ X 558 humi PR HVMI M.

17) Coniecturae, quae praeterea non leguntur nisi in recen-

tioribus libris, sed Servio ex parte notae erant, bae sunt:

N MIN

ge. I 7 munere PR MVNERE M; 352 aestusque R

ET ET

AESTVSQ- M metri causa (minio); 371 Eurique R EVRIQ-

AV
M itera (rainio); H 47 oras] ORAS M\ 54 faciat] FA-

E R GN Q

CIAT M\ 136 terra] TERRA M\ 144 o/^a^ P OLEAE

VIRIB

.¥ metri causa (min.); 367 stirpibus PR STIRPIR- M minio;

V

417 effectos PR EFFECTOS M minio: cf. Serv.; III 143

A Q-

pascunt PR PASCVNT M minio; 155 pecori FR PECORI
M minio, raefri causa. pecoris P\ 189 etiamque APRV

lAM

ETIAMQ. M minio; Aen. H 114 scitantem P SCITANTVM

s

M: cf. Servius; III 293 Chaonio] CHAONIO M: cf. Serv.;

B E \i

556 ad litoraP ABLITORA M\ 659 manu P MANV M;

R
ini 541 invisam P INUISAM M: cf. Serv.; V 734 tristes

VE

PR TRISTES M corr. minio; IX 383 lucebat P (de V

D
non liquet) lucebant R LVCERAT M: cf. Serv.; XH 457 co-

actis PRV COACTISil/ (Servius?); 746 tardata PR TAR-

N E
DATA M.

PROLEOOMBNA. 307

Etiam in rnargine M adiectae variae scripturae:
Aen. VI 265 tacentia FM1P2R silentia M in mg., videtur-
que idem fuisse in P, quamquam propter v. 264, qui silentes
voce finitur, ferri nulio modo potest.
His ex eodem genere adiungimus 18) quac vera vel saltem
probabilia esse iudicamus:

M AE

eci. VJI 62 UVRTUS M VJRTVS P\ ge. I 437 MELICERTI

E

M MELICERTE R: cf. Servius et Probus; 454 LNCIPIVNT il/

V
incipiunt R\ 461 uehat yhc (nisi quod ueat y) FERAT M

N

ferat R; 475 motibus y MOOTIR- M MOTIRVS R; 513

IN A

in spatia y2, Servii et Quintiiiani ex. spatia R SPATIO M;

II 28 aliae quas M2 alie quos Ml alii quos y, Servius; 82
miraturque M2 (minio) MIRATASQ- Ml mirata estque y; 265
H T

AVT M aut PR; 341 terrea Serv. Piiilarg. FERREA M

ferrea PR; 464 inclusas PR IN::LVSAS M, prob. Servius:

de qua lectione siipra p. 285 verbum feci; III475 lapydis M2,

R
Probns lapygis MlPR: cf. Serv.; Aen. I 436 FlrAGRANTIA

I
M minio, flagrantia FR FRAGL«n/ia P; III 360 CLARI M

F

CLARI P: cf. Servius; VII 638 TREMENTIS M trementis FR;

N
VIll 194 TEGERAT M tegebat PR, quamquam dubitari potest

M

utra verior sit scriptura; X 307 PEDES M pedes PR; XI

A V

149 PALLANTE M Pallante PR; 230 PETENDAM M peten-

dam PR; XII 342 eminus alterum suprascriptum (semel in

textu habent PR),

Primam Medicei manum postquam cum AFGRV libris com-
paravimus, restat, ut cum Palatino eis locis conferamus, ubi ceteri
antiquissimi deficiunt.

Itaque 1) conspirant MP his exemplis:

ecL VIII 58 fiat {fiant y); 103 nihil [nil b); IX 6
vertat bene (inverso ordine P2y); ge. IIII 62 IVSSOS [tussos
restitui); \29 pecori, glossema vocis Muvencis' 128 (Cereri

20*

308 PB0LE60MENA.

Salmasius); ge. IIII 148 me om.; Aen. II 75 quidve ferat
memoret [quive fuat, memores conieci); 76 om. (ima pag.
minio interpol. M2); 567 — 588 omittunt cum ceteris omnibus;
765 animo [animos y^bcx)'^ 778 comitem hinc [hinc comi-
tem b, Seryius); III 230 repetunt ex I 311 ne conformaUim
quidem ad huius loci structuram; 268 fugimus [ferimur P2y);
360 CLARI [Clarii M2, Servius); 553 Caulonis cura pleris-
que omnibus [Aulonis Servius); 558 hic [haec y); 606
IVBABIT [iuvabit y2b); 625 aspersa [exspersa alii cum
Servio, quem sequi debebam : cf. everberat XII 866, emunut VIII
227. evinctus effultus exauratus excaecatus excaldatus exungere
exasperare exaugere explere exsurdare); 635 terebramus
[tenebramus alii apud Servium) ; IIII 273 om. (interpol. c) ; 375
spurium exhibent ut ceteri; 436 dederit [dederis y2ab: cf.
Servius); morte [monte conieci); V 552 Sychaeo P2y
SYCHAEI M SYCIIAEIES Pl; X\n90 certamina [ceriamine
b: cf. Servius).

2) Adversantur inter se ita ut paulo saepius in Palatioo quam
in Mediceo vera et integra scriptura servata sit, aiiquotiens ilio
quoque ad huius similitudiuem vel correcto (ge. II 178 Aen. III
348 IIII 267) vel corrupto (ecl. X 1 Aen. II 138. 783 XII 801).
Exempla haec sunto:

ecl. VII 68 cedat M cedet P; VIII 34 promissa M
demissa P; IX 9 fagos M fagi P; 17 cadit M cadetP;
35 Vario P Varo M: cf. Servius; X 1 laborum Pl laborem

s

MP2; ge. II 178 quis M QVI P; 180 tenuis P TENNVIS
M (cf. 121); 186 solemus M videmus P; 187 liquuntur
M linquuntur P; 196 fetum P fetus M; IIII 125 arcis

L

P AVTIS M; Aen. II 77 quodcumque M QVAECVMQti^
P; 138 duplicis Pl dulcis MP2: cf. Servius; 503 kVipla
P tania M; 517 sedebant M2P tenebant Ml; 552 coma
P comam M; laevam P laeva M; 559 circumsietit
M circum instetit P qnod conferas cum Aen. V 312; 739
lassa P2 lapsa M rapta Pl; 758 vento M2P iecti Mt;

O
778 asporiare P PRTARE M; 783 laetae Pl Italae MP2;

III 292 poriu P portus M; 348 lacrimas M lacrimans P:
cf. Servius; fundii MP2 ftndit Pl; 362 omnis P omnem

PROLEQOMENA. 309

M: cf. Servius; Aen. III 372 mulio M: cf. IX 336. voltu? P\
621 affabiiis M effahiiisP\ 632 immensus M immensum
P; 662 conspexi P prospexi M\ IIII 267 ohiite MP2
ignare Pl; 378 iussa P dicia M; 390 paraniem P vo-
ientem M; 427 cineres P cinerem M (sed cinerem ante vo-
cales tantum ponit Vergilius); 436 cumuiatam P ctmuiata

1
M; 641 aniii M INILEM P; XII 773 ienta radice y

AB A

LENTA RADICE M LENTABARADICE P; 788 animis M

IS

ANIMVM P; 801 ni Pl ne MP2; edit Pl edat MP2.

3) Exigua denique pars est, ubi soius M regnat, unde ad
cognoscendam codicis indolem notabiliora haec excerpsi:

ge. II 8 dereptis Mentei, pr, quod tamen probandum^ di'
reptis M; 22 vias Scaiiger via M; 52 voies M voces y;
54 faciat Ml faciet M2y; 69 nucis arbutus horrida
fetu] FETV NVCIS ARBVTVS HORRIDA' (minio corr.) M cum
ceteris; 81 exiiit y exiit M; 129 interpolalum infra, non
in textu habet; Aen. XI 774 erat M sonat y.

Satis hisce inteliegitiu*, vitiorum, quibus ceteri libri affecti
sunt, genere nullo carere Mediceum, sed eundem cum aliis saepe,
non raro solum veram poetae memoriam servavisse. Coniuncti
autem cum F,P^V auctoritas maxima esU

S 7.

Paiatinum ex eodem libro ortum, unde AFGMRV et maxime
FMRV codices orti sunt, satis eis quae supra coilecta sunt de-
monstratur. Restat ut de virtutibus et vitiis peculiaribus quae
iiecessaria videntur addam.

Primum enumerabo quae in textum vel recepi vel recipi
velim :

ecl. VI 51 quaesissent [quaesisset MRyabc); VIII 11
desinam [desinet M metri causa); ge. I 35 scorpius et
cum Servio (SCORPIOSET MRybcl); 203 praeceps [in prae-
ceps AMR) ; 271 Horcus ut Probus? [Orcus AMR); II 174
artem (artis M qui si genetivus iiabetur, admodum languet);
187 hoc (huc M); 196 fetum (fetus M); 256 quisquis

310 PROLGOOMENA.

(QVISCVIQ M gviSCVI.CIVE R, oiia c*x III 102 coiD|)aralo) ;
ge. III 77 minantis (minacis MR)\ 194 provocei (TVM
VOCET AFMR); 348 agmina [agmine FMR). Non inest in
vulgata lectione quod intulit Ladevicus: insirucio agmine. In
Palatino nilitur Peerlliampi quoque coniectura opposiiis siant ag-
mina, in qua siant nescio an verum sit. IHI 229 ihensauri
(ihensauris R thesauris M); Aen. II 114 sciianiem (SCI-
TANTVM M); 311 Volcano ecsuperanie scripsi. VOL-
CANESVPERANTE P Vulcano superante MV; 422 Priami
scripsi, cum in P agnovissem liaec .RI.MI ita ut ante M iatere
videretur A. Nam quod cum ceteris omulbus M praebet primi
quid sibi velit nemo interpretum dixit, ac nescio utrum iili in-
tellegendi sint, quos primos agitaverant faisis armis Troiani (399),
an Aiax et Atridae cum cetero exercitu (414 sqq.). 445 ioia
(TECTA FM ad exemplum XII 132); 465 elapsa (ea iapsa
FMP2); 503 ampia [ianta M); 699 toiiere: cf. Wagneri
qu. Verg. XXX 6 p. 521 (toliii FMV); 771 ruenii (furenii
M); 783 laeiae (Italae M); III 292 poriu cum Aspro
(porius M) ; 627 iep idi (trepidi M) ; 484 honore cum Scauro
(honoriGM); III 559 iuventae (iuvenia FM); V 299 Te-
geaeae (varie corruptum in MR); 486 dicit (ponii MRV
cx simili loco 292 inlalum); 778. 777 lioc ordine (vulgato
MR): cf. emi»nd. Verg. 3; VI 177 sepulchro (sepuichri MR);
561 auris (auras MR); 702 om. (iuterpol. ex II 794 FGMR);
VII 699 flumina (nuhila MR). Videbar mihi illani iectionem
Horoeri et Apollonii Rhodii exemplis satis munivisse, hanc auteni
absiirdam ceteroquin ex versus V 525 comparatione sat probabi-
liter deduxisse: sed ecce nuper argumento quidem prolato nullo
PalaUnum potius hic interpolatum esse adfirmavit E. HofTDiannus
in ephem. gymn. Austr. 1865 p. 506. 773 Phoebigenam ut
Probus (Poenigenam MR); VIH 543 hesiernum (ESTERNVM
M extemum R); IX 68 aequor (AEQVM F KEQYV^ MR);
400 enses (hosiis MRV natum ex H 511); 634 iransigii. i

I
(TRAICIT M transadigit R: traicit de Ascanio aptius quam de

sagilta dicebalur); 667 flictu (adflictu MR); X 24 moe-
rorum (murorum MRV); 126 Thaemon (Haemon MR);
237 ardentis (horreniis MR\ ardentis muHo et siguiGcantius de
impetu hostium et magis proprium quain horreniis: horrere di-

PfiOLEGOUENA. 311

cuntur hastae, Martts arina, horret hastis ('.ainpus, squaniis tho-
racis miles, sed Marte Latinos horrere insolentius dictnm. (quibus
responsum volo E. HoiTmanno, qui quod * emendationem ' Palatini
dixit I. 1. temerariam coniecturam ridetur intellexisse) ; 303
vadi ut Probus {vadis MR)\ 539 albis item ut Probus (ar-
mis MR cum Aspro); 791 optima (OPTIMAE M optime R);
862 cruenti {cruenta MR); XI 126 iustitiae {iustitia MR)\
381 distinet {destinat R detinet M); 463 maniplos {ma-
niplis MR); 612 adversis {adversi MR); XII 310 con-
duntur {clauduntur MR ex simili loco repetitum); 332 in-
crepat (intonat MR sollemni variatione); 709 cernere
{decernere MR); 801 ni — edit {ne — edat M).

Vincit in his Palatinus Mediceum omnibus exemplis 54, Ro-
manum 35, schedas Valicanas 8, Veronenses 5, Vaticano-Beroli-
nenses 3, Sangallenses 2: Probi auctoritate confirmatur quater,
Aspri bis, Scauri semel.

Quibus addendum quod Aen. IX 228 genuinae scripturae in
scuta tuentes vestigia quamvis corrupta servavit, oblitterata
illa in FMR languida coniectura: et scuta tenentes. Turbatum
iam in archetypo ni fallor verbornm ordinem II 778 praebet, sed
nulla coniectura ut in M mutatis verbis. Item anticum videtur
ecl. IX 42 E, quod cum deberet esse E, corrector archetypi et
Palatini fecit ET, quod cum ceteris omnibus M habet, cum
prorsus eodem errore ecl. VIII 9 huius in textu ET perperam
legatur, quod vere suprascripto N correctum est. Sed v. 49 in
archetypo neglegentia librarii statuo scriptum fuisse A pro AT,
unde factum ut corrector falso AN interpretaretur.

Muita soius cum Servio communia babet P, tam vera quam
minus probabilia: Aen. II 114 scitantem III 292 portu
627 tepidi 665 fluctu IIU 559 iuventae V 299 Tegeaeae
VIII 543 hesternum 559 inexpletum lacrimans IX 400 enses
667 flictu 710 quaiis X 24 moerorum 791 optima
862 cruenti XI 126 iustitiae 338 linguae 381 distinet
XII 332 increpat. Habet priorem quam Philargyrlus dicit lec-
tionem calorque ge. U 344; idem quod emendatum fuisse testatur
/iores ge. IIII 231. Alias antiquas lectiones quamquam coniecturas ut
videtur esse quae in solo P inveniuntur idem Servius testatur : ge. II
365 acies Aen. II 138 duplicis 450 asservant III 348 lacri'
mans 6S2 immensum IX 455 tepidumque recentiXl 598 Etntsci?

312 PR0LB60MENA.

Rarae praeterea coniecturae in P reperiuntur, quanim apud
commentatores antiquos desit memoria: ecl. IX 9 veteres iam
fracta cacumina fagos] veteris — fagi; ge. I 60 ai-
terna, quod olim propter 54 sqq. coll. 71. 79 probavi: nunc
tamen praefero quod simplicius est aetema (MR) coli. Aen. XI
356 XII 191; Aen. II 383 circumfudimus {circumfundi-
mur M) VIII 140 auditi si quicquam creditis IX 375 aggere
471 videbant 782 quaeve X 863 dolorem XU 788 animum,
quarum pars ita comparata est, ut num recipiendae sint dubitari
merito possit.

Interpolationibus quidem et glossematis ne Palatinus quidem
caret, quamquam multo rarius quam ceteri, Romanus maxime,
inquinatus est. Turpissimum illud Aen. III 661 ^ de collo fistula
pendet*, quo certe FM iiberi sunt, quamquam legisse hemisti-
cbium schedarum Vaticanarum quoque librarius videtur. Item
inferior Mediceo est quod ge^. II 433 interpolatum cum B par-
ticipat; deficit ille in ecl. V 49, quem habent PB, sed ecl. X 17,
quem eieci, extat in MPB,

Ex glossematis in Palatino quoque nullum frequentius qtiam
quod aseriptis aliorum locorum aliquo modo similium exemplis
natum est. Indicium eorum singulis versibus in commeiitario
crilico feci, ut paucis hic defungi possim. Exempla autem ea
elegi, ubi propria Palatino glossemata sunt:

PINV
ecl. I 38 NOBIS (ubi ex v. 18 inlatum nobis, verum pinus,

unde discitur in archet;po Palatini sic scriptum

N0BI8

fuisse PINVS; et saepissime in omnibus Vergilii
codicibus eo peccatum, quod ab interprete ascripta
tamquam poetae verba in textum inlata sunt. A
correctore postea vera scriptura vel mutando re*
stituta vel suprapositaj.

ge. III 19 linquens] pubes

125 pecori — maritum] pecoris — magistrtm cf.

ecl. III 101
475 arva] ora
54A defensa] deprensa
Aen. im 267 oblite^ ignare

V 280 movebat] ferebat

PROLEOOMENA. 313

Aen. VI 607 inionat] increpat
Vil 814 inhians] haesere

TREP

- VIII 2 sirepuerunt] S^NVERVNT

IX 66 duris] durus

- 237 conticuere] procubuere

- 631 faiifer] leiifer

- 632 adducia] adiapsa

- 710 ialis] quaiis

- 816 flavo] vasio

X 96 luno] dicHs

- 126 alia'] Ida

- XII 247 lovis] ACER post S, volult SACER.

Quae In aliis libris occtirrunt supra allata sunt, ubi singulo-
rum indolem perscrutati sumus. Sed cum alia variandi causa
suprascripta sint, aliis locis dubitari merito possit, utrum exem-
plorum similitudine commendetur scriptura an in suspicionem
vocetur, in universum quidem lex statuenda, ut ceteris paribus
vel piurium librorum vel ubi bini differunt integrioris codicis
(exempli gratia Palatini prae Romano) auctoritas valeat. Nec ta-
men certa illa, cum satis saepe pro glossemate per multos libros
propagato integram lectionem unus liber servaverit, velut P Aen.
II 445 V 486 IX 400 XII 310.

Aliud glossematum genus est, ubi vel explicandi causa vui-
garia poeticis exquisitioribusque formis aut vocabulis suprascripta,
vel quae deesse videntur suppleta, vel variandi studio synonyma
adposita sunt. Quo in Palatino solo baec pertinent:

ecl. VII 27 laudaverii [laudarii M); ge. I 282 inver-
tere (involvere MR, etiam P2)\ II 186 videmus P (solemus
M: videmus pro eo quod poeta scripsit ^solemus dispicere*); 411
mducuni P (obducuni MR); III 426 corpore (peciore
MR); 483 atiraxerai (adduxerai MR: cf. Piulargyrius) ;
535 arduos (aiios MR, quod metrum flagitat); IIII 217 pec-
tora (corpora MR); 241 favos ex v, 242 suppletum (om.
MR); Aen. IIII 243 ducii (miitii FMP2); VIII 423 huc
tum (hoc iunc MR: cf. Servius); IX 722 vidit (cernit MR);
747 lihrai (versai MR: cf. Servius).

Probabiliter et Heimsoethius in libro de restituendis Aeschyli
fabulis p. 137 et E. Uonmannus ephem. gymn. Austr. 1865 p.

314 PROLEOOMENA.

506 sq. explicaverunl quod ge. liU 545 pro eo quod iu MR
legitur adsiantihusVd\Mnn% serpeniibus t%\xih^\,' ortum scilicet
ex suprascripto sequenti vocabulo hydri interpretamento ser-
pentis.

Alia ad calami errorem revocavi, ut ge. IIII 144 in ventum
[in versum M)\ 361 circumspidt {circumsietit MB circum-
stitit G). Nam praeter multa neglegentiae vel in legendo vel in
scribendo archetypo indicia supra collecta vel maxime memorabile
quod ge. II 315 TANTA RVDENS QVISQVAM PERSVADIT ACAN-
THO exfaibet Palatinus pro eo quod MR servaverunt tam pru-
dens quisquam persuadeai aucior.

Correctus Palatinus codeni modo quo ceteri et correcti et
descripti sunt, hoc est ila ut modo genuina interpolatis corrupta,
modo interpolata et corrupta vere correcta sint. Cumque sescen-
ties alterutrnm redeat in ceterorum qui praesto sunt antiquiorum
codicum vel uno vei pluribus, maxime in MR, varius autem inter
FGMRV comtiisn^ sit, nihil magis probabile videtur, quam unum
archetypum omnium extitisse commentatoris simul et critici cuius-
dam opera pertractatum oppletumquc variis lectionibus et glosse-
matis, inde autem diversis fortasse rivulis nostra exemplaria ' orla
esse. Quod laetor E. Iloffmannum quoque (ephem. gymn. Austr.
1865 p. 507 sq.) intellexisse, nullo autem evidenlius indicio de-
monslratur quam eo quod in ipso textu eadem manu iuxta positae
inveniuntur diversae scripturae, velut

1) in Mediceo:

ecl. VII 15 agnos PV HEDOS AGNOS M; IX 27 su-
peret P ^^IAOT SVPERENT M (cupiani ex VI 7 inlatum);
X 63 rursus PR RVRSVSM M\ ge. I 446 rumpentl^ rum-
punt R RVMPENTV M\ H 151 leonum P LEONfiSVM M;
447 bello] BELLAO M; III 286 superai FPR SVPERATSST
M: cf. Servius; 506 imaque longo PR ALTAQ- LONGO
iMAQ- M; nil 259 fame P fama R FAMAE M; 469
tremendum] TREMENDVSM M; Aen. H 604 omnem^ OM-
NESM M; lUI 239 primum PR PRIMeVM M; 667 ulu-
latu^ ULULATOU M; VHI 259 in] INE M; X 791
optima P optimeR OPTIMAEi?/; XH ob R ad P INOD.V.

2) in Paiatino:

ecl. n 61 guas] QVASE Pl QVAE R; V 25 neque R

I

PROLB€K>liENA. 315

NE^Q- P\ ecl. VI 34 omnia^ OMNISA; 74 loquar'] LO-
QVAOR; Vn 2 compulerant M CONPTVLERANT P\ 33
Uha\ LIBVSA; 1X51 fert M FERTS />/, unde variam fuisse
conieci fers scripturani, quae placuit Peerlkampo Mnemos. X
370; ge. III 6 Belos FMRV DELVOS P\ Aen. 111 93
auris^ AVREAS; V 89 varios MR VARIOS VANOS P\
593 proelia] PRAOELIA; 645 nutrix] CONVTRIX: ad-
scriptum fuerat CONIVNX; VIII 426 informatum] INFOR-
MATVSM; XI 572 nutribat] NVTRIBVSAT (forlasse BAT
syllaba simili compendio ut BVS scripta fuerat); 627 revo-
futa] REVSOLVTA P resoluia yl\ XII 596 a</] AD IN;

3) in Romano:

ge. I 191 luxuria AMP LVXVRIAE R\

4) in F:

Aen. I 231 committere] COMMITTENRE: fuerat R supra
N a correctore positum; IIII 24 optem prius GMPR OPTEM
BIMITTERB PRIVS F: dimittere ex V 29 inlatum; V 798
peto^ PETAO: fueratne PETA""? VI 699 rigabaf] RIGAE-
BANT;

5) in Gudiano:

A

ge. IIII 230 ore PR ORE M orae y\ Aeu. III 111 6'y-
heli a2c2 recte, CYBELE FMP cybelle (ortuni ex CYBELIE);
VI 225 dapes FMR ferunt P dapes ferunt y\ VIII 492

S
caedem R CAEDEM M CEDES P cedef y\ XI 380 re-

plenda] implenda Goth. lert. inreplenday\ XII 735 in] ad

P in ad y\

6) in MPRyhc et Servit libro:

Aen. X 857 quamquamvis pro quamvis\

7) in h:

Aen. XI 827 his dictis] his dictis hoc dicens\

8) in c:

Aen. III 476 erepte] erepta P ereptae c,

lam secimda quoque manu correcta in P ex communi crta
esse fonle bis exemplis iuval illustrare :

1) P2 = FMR

M
Aen. IX 68 aequor] AEQVOR P AEQVM F AEQVV^ MR\

316 PROLEOOMENA.

O A

143 parva^ PARVAS P PARVO F parvo MR\ 229 in

s

scuta tuentes'] ENCVTATQENTES P et scuta tenentes
FMP2R.

2) P2 = GMR

Aen. UU 28 primus GMR PRIMVMS P primum F.

3) P2 = MRV

Aen. IIII 169 malorum MP2RV laborum Pl\ V 261
llio alto MRV ILIOMLTO />.

4) P2 = FM

CT
Aen. II 445 tota^ TOTA P tecta FlM\ 450 has ser-

A
vant FM "AS SERVANT P\ 465 elapsa^ ELAPSA P ea

A-
lapsa FM; lU 670 dextra] DEXTRAM P DEXTRVM M

MITT

dextramF; IIU 243 mittit FM BV^IT />; VI 231 viros

VIR

FM BOMOS P domos R; IX 67 qua FM QVAE P quae R.
b) P2 = F

Aen. IHI U6 radice F RADICEM P radicem M.

6) P2 = F2MR

IN M

Aen. IIU 54 impenso Fl PENSO Pl IMCENSV F2

IN M

P^ENSV P2 incensum MR.

7) P2 = MR

CA8TR

ecl. X 23 castra MR SAXA P; 32 i;o5/rf5] r^s/m

VK OLiV

MR KO^STRIS P; ge. I 282 involvere MR INVfiRTERE

P; H 259 animum adversis] ANIMAMADVERSIS Pl anim-

G
adversis MP2R; 267 seges MR SEBES P; feratur

MR FERAOTVR P; 330 auris MP2R austris Pl; Aen. I
567 obtunsa MR OBTVSA />; 723 remotae MR REPOSTAE

£L £

P; 746 r^/ i¥^ TVM P; obstet MR OBSTAT P; U

M
62 occumbere MR occurrere Pl OCCVRBERE P2; UU 174

A V B

qua MR QVO P quo V; V 52 urbe MR AR^E P. Exe-

PROLEGOHENA. 317

quiaruin Anchisae patris memoriam vel in Syrlibus Africae si

degeret aut in mari veheretur aut si Mycenis captivus ni fallor

vitam ageret, numquam se ueglecturum esse profltetur Aeneas:

poterat ergo fortius videri pro urhe Mycenae dicere arcem, qua

licet coercitus tamen vota executurus esset. Aen. V 541 ho-

R
nore Pl honori MP2B; VIU 262 aira MR AI^TA P. Quam-

vis nebula atra iam v. 258 et tenebrae v. 259 commemoratae

sint atque adeo v. 253 de caligine caeca sermo factus sit, tamen

revolsis extemplo forihm hanc ipsam dispersam fuisse recte In-

dicabatur. 559 inexpleius MP2R inexpleium Pl; 569

finiiimos Pl finiiimo MP2R, quod languet: ^non flnitimos tot

VT
saeva funera dedisset' seutentia est; IX 686 aversi] AVERSI

IM
P AVTVERSI MR2; 719 timorem MR FVROREM PJ TVRO-

S
REM/>2; X 303 vadi^ VADI P vadis MR; 432 adden-

A
seni] ADDENSfiNT P addensani MR; 539 alhis^ A...S

Pl ARMIS MP2R; 595 ineriis MP2R inepmis Pl; 670

ahii MP2R abeo Pl; 839 muli^m MP2R recte MVLTOM

PI {mulios recc); XI 272 amissi MR AMISSIS P; 338

O
lingua MR LINGVAB P; 418 memordii] MBMORDIT P

momordii MR; 612 adversis] ADVERSIS P adversi MR;

DE

XII 709 cernere] CERNERE P decemere MR,

8) P2 = MlV

O A

ecl. ym 2Q adloquar V ADLOQVAR M ADLOQV^R P;
D R
43 durisMV MBIS P; Aen. II 632 deo M2V2 deaMlVl

A L

DE P; V 278 claudaR CfcAVDA i> CAVDA >¥ CAVDA F.

9) P2 z=z M

E
ecl. X 1 /fl*ort/OT]LABOR¥M P LABORE M; ge. II 178 quis
S E

M QVI P; Aen. ISUcomponetM COMPONAT P componaiR;

L

513 percussus FR PERCVSSVS P perculsus M; II 138 dupli-

318 PROLBGOMEN A .

T L

cri5] DVmaS P dulcis M\ Aen. U 783 laetae\ LAETAE

V
P ITALAE M\ III 348 fundit M Fl^dit P; 627 tepidfj

R

TEPIDI P TREPIDI M; 675 et F E^ P E M; 684
^cy/Za FPl Scyllam MP2; IIU 26 Ereho FGPlR EreM

OBLIT
i!//>^; 243 mittit MP2 ducit Pl; 267 oblite M l^NARE

I
P; 428 n<?^^/ M2P1 negat MlP2; 641 ani/i M INILEM

D A

/>; V 299 Tegeaeae'] TEGEAEAE P TEGERE DE M TE-

£
GAEADE R; 680 flamma^ FLAMMA^' P FLAMMAM M

FLAMMAE R; VI 505 litore FPlR (in litore MP2); 559

strepitum — hausif] STREPITVM — HAVSIT P strepitu -

V
haesft M STREPITVM HAfiSIT F strepitum haesit R (in X

E

scriptum: STREPITVM HAVSIT); VIU 406 infusus MP2 in-

fusum Pl infusim (M m. ant. in ras.) R; 512 fata indul-

A •t

gent M FATVM INDVLGES P FATVM INDVLGEET R; IX

M
466 plenos R PLENOS P pieno M; 764 tergus R TERGVS

s

P tergum M; X 661 Aeneas M AENEA» P Aenean R;

I
809 detonet R DET^NET P detinet M; XI 341 ferebat

M FEREDAKT P ferebant R; XU 134 E M m P EX /?;

S
455 volant R VOLANT P volans M; 788 animis M ANI-

IS
MVM />.

10) P2 = RV

Aen. IIU 168 conubiis M CONVRnS P conubii RV.

11) P2 = R

K
ecl. IIU 55 vincat] VINCAT P vincet R; X 40 iace-

T
ret R lACERES P iaceres M; Aen. I 518 cunctis nam

C
lecti;\ CVNCTIS NAM LECTIS P CVNCTI NAM LETIS R cuncH

PROLEaOMGNA. 319

nam lecii M\ Aeu. VIII 295 Nemeae^ NEMEAE P NEMEA

N

R NEMAEA M\ IX 331 nancius R NACTVS P nacius M;

V
X lU moerorum M MEORVM Pl MRORVM P2 murorumR;

894 cernuus M CERNViVS P CERNVLVS R; XI 464

s

equiiem M EQVITEM P equiies R.

12) P2 z=^ V

ecl. Vin 28 iimidi P2V TIMIDE Pl iimidae M.

13) />2 = y

ecl. IX 6 veriai hene M VERTAT BENE P bene ueriaiy;

IS
Aen. II 508 medium M MEDIVM P mediis yl: cf. Servius;

L SS

739 lassa'^ RAPTA P lapsa M lassa, af rapia y; III

ER R
268 fugimus M FVGIMVS P ferimur y, Facilem celeremque

cursum Troianorum insulas har|iyiarum relinquentium describit

poeta; et quoniam redit ^efluglmus' paulo post v. 272, aliquanto

magis placere potest ferimur, quod bene ad sequentem versum

^ qua cursum ventusque gubernatorque vocabai^ traducere videtur.

O
m ^2 Sychaeo y SYCHAEIfiS P Sychaei M; V 323 (?wo

O
y QVBM P quod MR; 603 Aflc MPlR haec P2y; IX

MOEN
244 vallibus MR VAIAIBVS P moenibus, af sub vallibus y;

X 48 undis PlMR oris P2 orif, af undif y; 317 quo]

d
quo y Q\OB P quod M cui R; 524 surgeniis MR here-

dis in ras, P heredif at furgeniif y,

14) Quae inter antiquiores P2 soius habet:

IN
ecl. VI 23 ridens R RIDENS P; ge. I 102 Mysia

OE R

MR MYSIA P: cf. Servius; 133 exiunderei AMR EXTVN-
DERET />; 178 esi suppl. P2, om. MR; Aen. 111 252 pando

MA

M ^ENDO P ut fial adlitteratio ; X 673 reliqui MR RE-

N E

LIQVI P; 797 dexira MR DEXTRA P dexire c dexirae
%; XI 613 ruina Moret. RVINAM P ruinam MR.

320 PROLEOOMENA.

Ergo quid aptum et pulchruin quoque loco sit, inprimis acri
sensu diiudicandum , in dubiis testimonia prae ceteris audienda
sunt Palatini, cui ubi extant Vaticanae (F) et Veronenses schedae
pares fere habendae sunt Paulo inferior» quamquam adfinis Pa-
latini, Mediceus, diffidendum vero plerumque Romano. Schedarum
AG ad constituendum textum usus exiguus.

S 8.

Fratrem germanum sive nepotem malis dicere Palatini Gu-
dianum esse plurima exempla ita evincunt, ut, ubi deficit ille,
hic fere locum eius vel potius, quod pluris etiam aestimandum»
archetypl unde P descriptus est supplere putandus sit. Neque
enim ex ipso P descriptus y, sed ex tali codice, qui nisi ipse
Palatini archetypus, certe huius simillimus fuit: sed ita descriptus,
ut non r^ro fidem exemplaris sui librarius Gudiani religiosius
quam Palatini scriba videatur secutus fuisse. Nam ortum esse
ex codice scripturae quadratae probant confusarum litteranim
exempla supra allata. Ergo ubi diversa a Palatiuo praebet, in
utriusque archetypo utramque scripturam fuisse coniciemus: sed
ipso aliorum librorum cum y adversus P consensu communis
horum quoque et Palatini origo novis indiciis demonstratur. Et
antiquam esse utramque lectionem hic illic expressa commenta-
torum verba testantur.

1) Primum consensus inter P ei y exempla quaedam nota-
biliora coUegimus.

ecl. I 74 quondam felix Py felix quandam R; ecl.

AMECVM

Illi 58 Arcadia mecum R ARCADIEBI^^T P (cf. 59)
arcadia mecu y^ sed mecu ef sequentia in rasura; ecl. V 49.
51. 50 hoc ordine Py, vulgato R; 53 munere R munera
Pyl; VI 40 ignaros R ignotos Py; VII 68 cedat M
cedet Py; VIII 11 desinam Pyl desinet Mac desinii b; 87

I
procumbii MP2y2 concumbit Plyl; ge. I 208 die Py DIE

s

M diei R; 213 aratris Py ARATRIS M rasiris R; 226
avenis Py aristis MR; III 230 instrato MR INSTRACTO
/> inftracto y; 241 subiectat Py subvectat MR; 481

PROLEGOMENA. 321

V

corrupit MR CORRIPVIT P corripit y\ ge. IIII 137 iam

tu

tondebat*M iam tum tondebat P iam tundebat y (sic enim in

archetypo quoque Palalini videtur scriptum fuisse); 347 aque

Py atque MR adque G; 455 haut quaquam RV haud

quaquam M HAVDQVAMQVAM P Aut qwmquam yL

Aeo. I 396 capsos iam respectare scripsi: captos [o

corr. ex u) iam respectare P captos iam etpec/are, in mg. af

despectare y captas iam despectare GMR. Cygni dicuntur ab

aquila ex aethere deturbati aut iam capere h. e. occupare terras,

aut in eo esse ut capiant. Sed hoc parum recte exprimitur vul-

gatis verbis qualia in GMR extant. Nam in despectando per se

spes perfugii nulla, contra ut apud Lucretium VI 1234 morbo

inplicitus homo funera respectans animam amittere dicitur, sic

respectant iili praesidium quod modo adsecuturi sunt, idque de-

mum respondet oracuio quo classis Troianorum aut portum tenere

aut pleno velo subire ostia fertur. Captas autem qui interpre-

tantur ab eis qui ante ceteros advenerunt occupatas, et languorem

tolerant sententiae nec unde captos et captus in textum venerit

explicant. Quod tanta commutandi litteras S et T, quantam supra

exemplis Ormavi, frequentia et vocabuii capsus raritate faciilimum,

si capsos, h. e. saepta a poeta profectum est, quod paulo usita-

tiore capsas forma primo commutatum videtur a commentatoribus,

tum a minus doctis pro captas habitum: cf. Salmasius ad Vell.

1 16 et ad Vopisc. Proc. 13. Aen. I 532 coiuere MR cu-

luere Py\ 11 201 Neptuno My2 Neptuni Pyl\ 383 cir-

cumfundimur My2 circumfudimus Pyl\ 445 tota Plyl

tecta FMP2y2\ 465 elapsa Py ea lapsa FMP2\ 699 toi-

lere Pyl tollit FMVy2\ 118 te hinc comitem asportare

O
b te comitem hinc asportare Pyl TE COMITEM HINCPR.TARE

M\ 804 montes M montemPy; III 155 en FMy2 et Pyl\

382 paras M pars Pyl\ 469 parenti GM parentis Pyl\

545 aras M aram Py\ 665 fluctus FM fluctu Py figura-

lius: cf. Servius; IIII 559 iuventae Py: cf. I 590 iuventa

FM\ 698 nondum M necdum Py\ V 42 sq. ordine in-

verso Py, recto MR\ 226 adnixus MR enixus Py\ que

MR, om. Py\ 280 movebat MRV ferehat Py\ 347 red-

deniur Pyl reddantur MlRy2 redduntur M2bc\ 382 laeva

RIBBSCK, PROLRGOM. 21

322 PROLGGOMENA.

MR laevo Pyl% Aen. V 486 dicii Py ponit MRV; 578 sq.
hoc ordine ME, inverso Py; 698 restinctus MR rextmtus
Py; 777 sq. hoc orcline MR, inverso Py; 786 omnem
FMP2R omnis Piy; VI 188 nemore MR demorePy; 561
clangor Py plangor MR. Sed cum idem y auras cum MR
habeat, non auris, ut P, duplex iam in JC scriptura fuit. VIII
382 nomen Ply numen MP2R, Illud verum, nisi fortiore me-
dicina sanctum tibi numen antecedentibus adiungere mavis. 423
hoc tunc MR huc tum Py; 460 pantherae MR pantherea
Py, quo versus spondeis exoneratur; 620 minantem Pyl vo-
mentem MR. Displicuit £. Hoffmanno (ephem. gymn. Austr. 1865
p. 493) illa scriptura; quam ex glossemate sciiicet micantem or-
tam putat coll. IX 733. Sed mihi terribilem cristis galeam flam-
masque minantem fatiferumqiie ensem, loricam ex aere rigentem
sanguineam optime composuisse videtur poeta» ut quem pavoreni
his armis ubi indutus fuerit Aeneas hostibus incussurus sit statiin
signiOcet. IX 33 nigro FMR magno Py: utnim verius sit
etiam nunc dubito; 375 agmine MRV aggere Py; 378
silvas MR siivis Py; 604 saevo MR duro Py; 631 fa-
tifer MR letifer Pyl; 722 cernit MR vidit Py; 747
versat MR lihrat Py; X 96 fremebant MP2R remebant
PJy; 126 alta MRy2 Ida Pyl; 237 ardentis Pyl hor-
renfis MRy2; 750 infrenis MR infemis Py; 863 do-
lorum MR dolorem Pyl\ XI 256 exhausta sub MR ex-
hausimus Pyl; 33b fessis MR vestris Pyl; 366 fusi Ry2
fusis M fusoPyl; 408 absiste MR abiste Pyl; 463 ma-
niplos Pyl maniplis MRy2; XII 100 madentis MR ca-
dentis Pyl; 801 ni — edit Ply ne — edat MP2; 808
nota M noto Pyl; 883 quae MR quam Py.

Conferenda etiam illa exempla, ubi duplicem in ipso texlu
lectionem iuxta positam exhibet, maxime Aen. VI 225.

Praeterea saepissime, ubi cum aliis libris convenit Palatino.
coniunctis accedit: e. g. eadem forma ut MP Aen. III 230 ex 1
311 repetit, habetque cum eisdem communia ge. III 274 expec-
tant [exceptant M2Ry2); Aen. I 444 signam [sic nam
FM2R); III 632 frustra [frusta M2y2); 668 vertimus
(verrimus F); V 112 talentum [talenta FR); 595 hemi-
stichium om., interpol. M2Ry2,

Consensus intcr y et PR exemplum memorahile est Aen. X

PROLEGOlfENA. 323

661 illum M xUe PHy, sed in eodem versu Aeneas My

E
Aenean PlR, fuil enim ulrumque in arclietypo: ILLVM AVTEM

N

AENEAS. Minus tribuo liuic: Aen. X 51 Cythera M, adscr.
in mg. litteris minusculis alta P alta Cythera Ryl.

Quod autem est ubi secunda Palatini manus congruat cum
Gudiano, id quoque ex communi fonle derivandum. Velut ecl.
iril 61 matri PlR matris P2y; Aen. I 469 nec F2MR et
FlJPl hau suprascr. P2 haud, af non y (sed suspectum hau

propter antecedentium versuum 467 sq. initia hac)] II 508

IS
medium M MEDIVM P mediis yl: cf. Servius et I 348; III

C
268 fugimus MPl ferimur P2y\ 440 mittere M MISERE

P miscereyl; IIII 629 nepotesque MPl nepotes P2y; X

48 in undis MPlR in oris P2 in oris, af in undis y; 256

rubehat P2yl ruebat Ry2 ruebant M; 317 quo P2yJ quod

MP2 cui R: cf. Servius; 670 abii MR ABE^ (E corr. in I)

P abi y; XI 166 si inmatura MR si immatura Pl si

iam matura P2y; 315 et MPlR^ om. P2y; 366 funera

E

MRy2 FVNERA P funere yl; XII 274 laterum MR LA-
TERIM (I in ras.) P lateri y.

Correctos MP sequitur velut Aen, III 644 atque (et MlPl).

Sunt tamen loci, ubi recepit y quod non in Palatino, sed in
aliis codicibus nostris extat: taiia qui illius textum constituerunt,
etiamsi in exemplari suo legerunt, aspernati sunt.

1) y == FGMR

Aen. VI 702 om. in textu P, interpol. FGMRy^ item m.
rec. in mg. P.

2) y = FMR

ge. III 194 provocet P tum vocet FMRy; 348 agmina
P agmine FMRy.

3) y = FM

ge. III 310 flumina FMy ubera PR: cf. Philargyrius ;
Aen. VI 702 (om. Pl) par GR pars FMy.

4) y = F

ge. III 324 luciferi MPR LVCIFRR(|) (0 corr. in I) Fy;
Aen. I 461 Priamus F2MPRy2 primus Flyl; 512 avexe-

21*

334 PROLEOOM£NA.

ral M1PR averterat Fy\ Aen. VI 516 attulit MPR AT-

V
TOI^LIT F attullit y; 755 posset MPR possit Fy,

5} y = GM

Aeo. III 503 Hesperia Py2 Hesperiam GMyl\

6) y = MR

ge. I 60 alterna P aetema MRy; 157 umbras P

umbram MRy; II 332 ^ermina] gramina MRy gramine P\

ii44:caloremque MR calorem/U y calorque P: cf. Philargyrius;

III 77 minantis P minacis MRy; 329 iubeho FtP iubeto

F2MRy; IIII 231 fetus MRy flores P: cf. Philargyrius;

Aen. XII 310 conduntur P ctauduntur MRy; 709 cernere]

DE

CERNERE P decemere MRy.

1) y = MV

ge. U 287 extendere^PR se extendere MVy,

8) y = M

N

ecl. VII 48 lento P LAETO M laeto y; IX 46 Lycidae
continuant My, Moeridi tribuit P; 51 MOE praep. My, om.

AE
P; ge. I 221 eoae APR AEO M aeoaey; 225 Maiae

A
APR MALE M malae y (fuit ergo in X MAIAE ita scriptum ut

posset 1 videri L); II 174 artem P artis My; 187 hoc

Pl huc MP2y; 196 fetum P fetus My; III 78 ponti

I
PR PONTO M ponto y; 108 elati PR elatis Myl; 136

sulcos oblimet PR SVLCOSVRLIMET Myl; 295 stabulis

s

FPR TARVLIS M tabulif y; 401 cadente PV CADEN'?
M cadentem y cadentes R; 435 ne PR nec My; IIII 160
gluten FP GLVTE" M glutem yl\ 193 aquantur PR

IN
AfiQVANTVR M equantur yl; 195 instabiles PR STA-

S
RILES My; 196 his sese PR HISESE My; 290. 292.

291. 293 hoc ordine My 290. 291. 292. 293 P 290. 292. 293.

291 R; 348 dum fusis PR dumfusi G fusisdum M fufif..

dum y; 389 equorum PR AEQVORVM Mly; 534 /w

FRV tum Myt; Aen. 1 414 moram GM2PR molam Miy;

III 51 regi FP REIS M rei y; 372 multo My voliu P;

'y^

PROLEGOlfBNA. 325

Aen. III 673 coniremuere My iniremuere FP\ VIII 206
fuisset PR fuissent My\ 119 iuvenci M2PB iuvencis MJy\
IX 789 pugna My pugnae PR\ XII 662 aciem PR acies'
My; 773 lenia radice Mly lenta ah radice M2P,

Communein trium iibrorum originem haec quoque produnt:

B E

Aen. m 556 ad litora P ABLITORA M ab litara y: visa

P
est in arclietypo D littera esse B; VUI 63 pinguia PR SIN-

GVIA M pingula y. Nam hoc ipsum in X visum esse PINGVLA,

iude coniectura factum SINGVLA, tum correctum ut in M.

9) y = R

ecl. l 37 poma P mala Rl poma in ras. y (conicio m.l

fuisse: mala)\ VI 49 secuta MP secuta est Ry\ ge. III 63

A
iuventas Ry IVVENTVS M IVVENTIS P\ 331 at c ad Ry

AVT F aut MP\ 537 insidias MP INSIDIANS Ry\ lUI

V

190 suos R fuof y suus MP\ 229 thensauri P thensauris
Ry thesauris M\ 238 volnere P vulnere M vulnera R

V

uolnera y\ 239 metues MP meiuens Ryl\ . 301 obstrui-
iur PR2 OBSTRITVR R ohstrit^ in ras. y OPSVITVR M\ Aen.
V 378 nec MP ne Ry\ VI 242 om. FMP, interpoi. R, ante 241 y:
fuit ergo ni f. in archetypi margine ascriptus ut in ilf ; XII 559
quieiam MP quietem Ryl\ 715 Sila MP silva Ryl: cf. Serv.

iO) y = V

ge. II 294 nepoies MPR per annos Vy.
Eadem cum ceteris codicibus etiam vitiorum communio eis
quoque locis agnoscitur, ubi deficit P:

1) y = FMR

Aen. I 193 humi c2x humo FMRy.

2) y == MR

Aen. I 703 longam Charisius cum aliis, iongo MRy.

3) y = MV

ge. II 106 discere a2c2 dicere MVy.

4) y = M • •

ge. II 69 nucis arhuius horrida feiu\ feiu nucis ar-

VR
butus horrida My\ 82 miraturque] MIRATASQ- A/ miraia

esique y, ut in X videalur fuisse MIRATASTQ.; 98 Tmolius

326 PROLEGOMENA.

M2F MOLIUS AfJy2 MoUiuf yi\ Aen. I 104 prora R pro-
ram My: cf. Servius; 346 ominibus M2R omnibus Mly,

h) y = RV

ge. IIII 540 intacta M intactas RV?y.

6) y =^ R

f
ge. im 462 Rhesi V RESIS M HRESl R hrefi y (f"il

V S
in archetypo: RESI); 538 eximios My2 eximio Ryl\ prae-

stanti FM praestantis Ry; Aen. I 38 Italia MR2 Italiam

Rly\ 129 ruina M ruinam Ry.
l)y=V

Aen. IIII 153 decurrere MRy2 decurre VyL

Quaedam Servius agnoscit, e. g. Aen. I 344 misere'] mise-

rae MPR\ 181 si qua y2 cum ^quodam' apud Charisium, si

quem MRyU

Saepissime dupiex scriptura qualis ceteros libros separat

coniuncta legitur in Gudiano^ quamquam addila nota af per se

minime significat variam hoc loco memoriam esse, sed simiii aliter

scriptum extare.

E a

ecl. IIII 55 vincat] VIISCAT P vincet R uinc^ y\ ge.

II 514 hic] HliNC MPR hinc, af hi . . y\ UI 150 furit MPR

r ' c

fugil F fugit y\ W^ haec FMR hae P hae y: cf. Philar-
gyrius; 365 solidam in MPV insolidam R in solidam in

c

y\ IIII 369 erumpit M rumpit R rupit P rupit y; 385

EC
subiecta PR SVBLATA M sublata yl? subiecta y2y in mg.

af subiecta\ 548 facessit FRV? capessit M capeffit, af

V

faceffity\ Aen. U 114 scitantem P SCITANTVM M scitaniem
y\ 503 ampla P tanta M ampla^ af tantay\ 739 lassa]

L SS

ftAPTA P lapsa M lassa, af rapta y\ III 496 neque MP

hec G neque, af nec y\ 652 conspexi P prospexi M con-

spexi, at 4)spexi y\ IIII 58 legiferae F2M frugiferae FlR

ftuctuat

legiferae, af frugiferae y\ 564 concitat FP concitat y
fluctuat M. Eiusdem versiculi hanc in archetypo formam fuisse

PBOIiEGOMENA. 327

verissiine E. HolTinanous ephem. gymn. Auslr. 1865 p. 233

S CONCITAT S

statuit: VAUIGQVE IRAllVM FLVCTVAT AESTV . Unde variae

iibrorum FMPy scripturae luculenter explicantur. Aen. VII 370

dicere M2R poscere Ml dicere, af poscere y\ VII 699 flu-

mina P flumina, suprascr. af nuhilay nubila MB; 814 iw-

hians MR haesere P haesere, af inians y; VIII 65 magna

af magna
MR certa P certa y\ 78 propius FMR PROPRIVS P

r

propius y: cf. Servius; 87 suhstitit FMR SVBSTIT P sub-

sisiitit yl (duplici scriptura subsistit et substitit iuxta posita);

140 credimus MR creditis P creditis, at credimus y\ IX

in af o

524 in FMR ad P ady\ 733 clipeo MR clipei P clipe.

af tit
y\ mittit M2 mittet Ml mittunt y miftunt PR. Certum

• • I VN

liinc iam in archetypo extitisse CLIPEO et MITTIT. X 815

fiia MR lina P fiia, af lina y\ XI 908 ac simul M tum

pater PR tum pater, af ac simul y\ XII 176 vocanii PR

praecanti M vocanti, af pcanti y.

Ergo luerunt in eo libro, unde y ortus est, scripturae quae
nunc in FGMPRV varie dispersae reperiuntur.

Soius ubi duplicis lectionis testis videtur esse, altera fere
ex simili ioco ascripta est memoriae causa:

Aen. II 257 deum FMP deum, af dei y (ex 246?)

- 800 deducere MP deducere, af decurrere y
III 51*3 inmissa MP inmissa, af promissa y

V 586 vertunt MPR vertunt, af versant y: cf. IX 747

- 597 cingeret MPR cingeret, af conderet y: cf. I

5 VIII 48
VIII 262 extemplo MPR extemplo, af inierea y: cf. X 1
IX 760 insana MPR insana^ af inmensa y

- 786 deorum MPR deorum, af malorum y
X QQ ventis MPRV ventis, af teucrrs y

XII 720 volnera MPR proelia, af vulnera y,

Quibus cunctis qui intellexerit archetypi communis imaginem
saepe vivam quasi repraesentari, non dubitabit Gudiano, ubi quae

328 PROLEGOMENA.

sola elegantia, non vetustissimoruni codicuni auctoritate commen-
(lentur exhibet, fidem habere, veiut his locis:

in ecloga VIII post v. 28 addit versum iutercalarem , quem
om. MP: in archelypi margine ascriptum fuisse conicio.

ge. 1 418 vices yl vias MBy2; 461 uehat bc ueat y

V

FERAT M ferat R\ 11 81 exilit y exiit M: cf. comm. crit,

ad Aen. X 817; 187 dispicere y despicere MPabc; 296

pandens y tendens MPRV2 tendit VI; IIII 447 quiquam

yl cuiquam Py2 quicquam MR; Aen. II 667 mactatos y

mactato MPV; VII 528 vento, suprascr. af ponto y ponto

r

MR; IX 584 matris [Martis MPR matif c: et sic videtur
in archetypo fuisse); 770 desectum yl deiectum MPy2bc,
quod ante iacuit v. 771 displicet; X 834 levabat y cum
Servio lavabat MPR.

De uno exemplo pluribus dicam. Merito enim Madvicus
(tidscrift for Philologi og Paedagogik 1859 p. 36 cf. Philol. XV
553) ofTendit in Aen. I 323, quem posita posl ^pharetra' el de-
leta post Myncis' interpunctione sic restituendum suasit:

vidistis siquam hic errautem forte sororum

succinclam pharetra, ct maculosae {vel maculoso) tegmiue lyucis

aut spumantis apri cursum clamore prementem.

Cui tamen Ekius ibid. p. 197 unum recte opposuit, non dici a
Latinis poetis tegmen besliarum pellem uisi ad tegendum corpus
humanum adhibitam. Atque apud Vergilium quoque VII 666
Uegimen lorquens inuiiane leonis' incedit Hercule natus Aventi-
nus» et apte ab ipso Ekio collata sunt XI 576 sq. ^pro longae
tegmine pallae tigridis exuviae per dorsum a vertice pendent'.
Quae tamen difQcultas tollitur, si recepta prioris in Gudiano co-
dice manus scriptura Uegmina' locum sic scribas:

monslrate. mearum
vidistis siquam hic errantem forte sororum,
succinclam pharetra, et maculosae tegmina lyncis
aul spumantis apri cursum clamore prcmcnlem.

Propler pellem enim, unde fiunt tegmina, agitatur a venatoribn«^
lynx, pellis pulchritudine nostra quoque venatrix incitata perse-
quitur quae tegmina praeclara praebitura est lyncem. Et coni-
mendatur haec scriptura eo quoque, quod ad amussim responduntia

PUOLEOOMENA. 329

sibi membra * macuiosae tegmiua lyncis' et ^spumanlis apri cur-
sum' efficiuntur. Cf. UII 158 sq.

Alia tamen, quae propria sunt buius codicis, minoris aesti-
manda, velut eci. IX 52 condere MPy mg. dtwere in textu y:
cf. ge. III 378 Aen. VI 539; ge. II 472 exiguo MPR parvo
y\ IIII 435 auditis MPR auditi y; Aen. IIII 122 ciebo
MR movebo y\ cf. VII 312; V 241 Portunus MPRV neptu-
nus y; VIII 223 oculis MPR oculos yl\ XI 741 et ipse
MR in hostis y ex simili ioco; XI 766 iamque M atque y.

% 9.

Romani proximus est Bernensis a, ut vel liaec doceut

exempla :

o

ecl. I 72 agros P agris R agris ya\ 74 quondam
felix Py felix quondam Ra\ II 41 albo P2 amho Ra\ 42
quos P quod Ra\ 47 pallentis P palletis Ra\ 60 a de-
mens P adeomens Ra\ 62 colat P colant Ra\ 73 fa-
stidit] fastidiat Pl fastidat Ra\ lU 38 facili^ FACTI P
fragitis Ral facilis Vhlcl\ V 63 ipsae iam Py (uisi quod
ipse Ply) ipsaetiam Ra\ \\ 2 neque P nec RVa\ siivas
PV siivis Ra\ 5 deductum Rya diductumPV\ 28 rigi-
das P regidas Ra\ SO miratur P mirantur Ra.

Ergo pro supplemento Romani codicis, is ubi deficit, contuii
iibrum a, Probatur autem buius quoque scripturis quod de Ro-
mani indoie fecimus iudicium, cuius et vitia et communem cum
MP Jibris originem singulis fere iocis prodit. Pauca exempli
gratia delibare iuvat:

eci. VIII 7 oram Myhc horam Pa\ ge. II 89 pendet
yhc pendent Mal\ IIII 72 fractos M fractus Pa\ 137
iam tondebat M iam tum tondehai Pac: cf. y\ hyacinthi]
HIACYNTHI MlP ACHANTI M in mg. alc\ Aen. U 754 lu-
mine My2a2 lumina ylal\ 718 te comitem hinc asportare
Pyla te comitem hinc portare M\ IIII 668 plangorihus
FMy clangorihus Pa.

Praeterea Hermannus Hagen pergratis litteris mecum com-
municavit varias scriptiu-as, qnae in codicis Bernensis 172 mar-

330

PBOLEQOMfiNA.

gine eis Vergiiii carininibus, quibus commentarius ilie ascriplus
est, eadem qua textus ipse manu et (ut suspicatur Hagen) ex eo-
dem, unde scholia orta sunt, codice adpositae sunt, enotatae illae
magna ex parte etiam a Mueilero. Quae quamquam praeter unum
locum (ge. Illl 351) novi nihil fere praebent quo ad emendanduni
textum uti possis, tamen cum ex admodum antiquo libro scholla
Bernensia repetita esse probabile sit, vei in hoc qualis tandem
carminum Vergiiianorum memoria fuerit, scitu haud inUignnm
videtur. Excerpsit autem Ilagenus haec:

quae in textu fiernensis 172*^)
ge. 1 43 cum ui AMPRy

- 84 rncendere ut AJIf

PRy
• 255 armatas ut AMP
Ry2

- 370 irucis ut MRy

- 383 uariae ut MRyl,

corr. uarias

- 401 recumbunt ut M

Ry

- 417 tempestasulMG
' 418 uias ut MR

- 475 motihus ut Rl

- 479 amnes ut MRy
II 62 mercede ut My

- 237 expectaet ul MPy

u

- - 253 ne(; (neii M2h2)
' 294 per annos (ut Fyc,
Nonius)

- 295 durando ut MP

RVy

on

corr.

- 301 ledere tpo

m.2

- 316 rigidam ni MPRy

quae in margine leguntur:
quo (glossema)
exurere (glossema: cf. 85)

aeratas (ut Aen. VIII 675)

tracis

uarias (ut y2bc2)

residunt (giossema)

temperies (item)

uices (ut yl, recepi in texlum:

cf. Aen. IX 164)
montibus (ut MlB2bl)
manes (cf. schol. fiern.)
uirtute (glossema)
exerce ac (ut b EXERCTE ET R)

nec (ut edidi, MlPRy)
nepotes (ut edidi, MPR)

uiuendo (ex Lucrelio, ut Servius)

tuso ut Pbc [laede retunso
edidi, LAEDERETVNO R)

gelidam (cf. scliol.)

*) Ubi nihil adnotavi, eadem in meo textu extant.

PROIiBGOMENA. 661

in textu

in margine

ge. 11 352 munimen ut MP

munine (cf. scbol.)

BVy

- 416 iam falce arbu-

«tfc falcem arbusta requirunt

sta reponunt ut

- (cf. Serv.)

MPRy

- 453 uitiose que ut

^x^^^t/^?

MPRy'

' 111 69 malis Mi Py (mal-

uelis

lis R mavis M)

35 premens ut PRy

fremens (ut Mb2c2)

- - 88 cornu ut MPRy

pulsu (ut schoi. cf. Aen. XII 533)

- 109 adsurgere [ex-

adsurgere f insurgere

surgere Ry) ut MP

- 121 /"0^/15 ut MPRy

claras (glossema: cf. Aen. I 284)

- 122 i/?5« ut MPRy ipsam

- 131 sollicitatuiMPy

sollicitant (ut R)

- 162 per herhas ut F

per agros

MPRy

' 180 alphea ut /Wi^y

alpheia

(alphaea R)

' 190 accesserit ut ^4/^2

acceperit (ut PR)

ilfy

- a^^o^ , aestas f detas (aetas Mb2

ec

aestas AFPRy)

- 216 n herbae neque (ut -4/^* nec MRy)

• 218 amantes ut ^ilf tauros (glossema)

P/Jy '

- 261 reclamant ut M resultat (cf. IIII 50 Aen. V 150

PRy VIII 305)

- 275 coniugiis ut ilf/'

conubiis

Ry

- 329 iw^<?/o (ut F2M

iubebo alii iubeto (iubebo ex

Rybc)

FJP edidi)

- 383 uelantur ut Jf/^c

uestitur (glossema)

(velatur PRy)

' 448 contingunt ul M

perfundunt (cf. I 194)

PRy

i

332

PBOIiEGOMENA.

in texiu

ge. IIII 151 crepilantia ut

MPy

- - 200 ipse

- - 233 reppuiit ut M

PRy

- 238 in uulnere ut

MP

- - 251 si ut MPRyl

- 282 reuocetur uiM

PRy

- - 295 in usus MlP

- - 320 affatis m.l

- 351 ohstipuere ut

GMPRy

- 493 auditusauerni

ut /'^y

- 509 antris ut i!/ydc

- 515 imptet ut ^^y

- - SSi tucisuiFMRVy

Aen. 111 40 auditur ut /'il/

/V

- 372 suspensum ut

- 511 inrigat ut ^ilf

/V

- 560 insurgite ut il/

1111 47 0 5oror (soror
FMPRy)
91 furoriniFMPy

- 160 misceri ut iff^

- 288 serestum ut Z'

i¥/>y

in margme

fpsf c (ut edidi, M2R, ipse e

Mly, ipsae P)
rettulit

in uulnere (ergo in textu uut'

nera Tuerat ut Ry)
si (an sin? ut y2)
renouetur

ad usus (ut M2Rybc)
adfatus (ul edidi, MPRy2)
exsituere (quod placet)

auditur (ut 2^2) auemis (ut i1/)

af astris (ut edidi, ^)

opplet (non legitur hoc verbum

apud Vergilium)
i(/^i5 (fuerat in X LVCIS pauio

obscurius)
auditus (cf. Servius)

suspensus (cf. Servius)

occupat (ex ge. 1111 190)

incumbite (ut V 15 VIII 108

X 294)
o solam

pudori (ut Rm)
turbari (glossema)

chloantum (ex I 510)

PROIiEQOMENA. 338

in lextu

Aen. mi 502 concipit ul F

MPy
V 733 congressus ut
MPRy

in margine
conspicit

complexus (ut m)

Satis binc intellegitur, non ex ipso quidem iibro Romano
descriptum esse Bernensem a (cf. ge. II 237. 301 III 109. 131.
190. 383 IIII 200. 295. 509), sed ex simiilimo eius, variasque
scripturas partim vitiose scriptas (ge. I 370 II 352. 453 III 190),
maxime autem mera glossemata vel ex eodem vel ex alio exem-
plari collato a diortliota inlata esse.

S 10.

Bemenses b ei c cum Inter se proxime adOnes sint, tamen
ut minime semper conspirant, ex antiquioribus libris maiore quam
ceteros constantia sectantur Veronensem, sed ne buic quidem sic
addicti» ut eum ubi deficit repraesentare certo dici possint. Sed
videntur tamen ex taii codice descripti esse, qui cum variis et
ipse lectionibus oppletus esset^ in textu sane similior Veronensi
quam ceteris fuerit. Tamen in vitiis quibusdam tam notabilis
modo utriusque hc modo alterius utrius cum singulis praeter V
libris F, M, P, R consensus est, ut bis quoque indiciis communis
codicum antiquissimorum origo mirum in modum confirmetur.
Docetur enim consensu illo, vitia et varias lectiones quotquot cum
uno illorum vel h vei c vel uterque participat, in archetypo com-
muni extitisse. Atque pauca etiam quae propria babent causa
non est quin in Veronensis arcbetypo pro varia certe lectione
ascripta fuisse coniciamus.

Primum 1) adfines inter se et maxime propinquos Veronensi,
tamen ne a ceteris quidem alienos esse codices hc bis proditur
indiciis :

ecl. III 38 facili] facilis Vblcl facti P fragilis Rall

ge. II 106 discere a2c2 dicere MVyalbcI; 365 acie Ml

RV2ybc acies M2PVI? cf. Serv.; Aen. IIII 174 qua MP2R

quoPlVy2bc\ VII 264 que MPy ve FRVbc; 339 dissice

334 PROLEOOMENA.

s s

Ryh dissicae c DISICE M DISIICE V ut vid.; Aen. VIl 412

TK
manet Vybc MANET M tenet R\ 41A mediam MVbc me-

dia Ryl; 416 cultus Arusianus vultus MRVybc; 490

M

manum RVybc MANV M manu F; 502 replebat M re-

I
plevit RVy2bc; 505 olii R OLLI M illi Vybc; 507 est

om. FMVybc, interpol. R; 667 terribili MPVybc terribilis

R ; 669 innexus MVybc innixus PR; 678 defuit MPVybc

defidt R: 681 late legio M legio late PRVybc; XII 709

s

coiisse My2 coisse RVylbc COISE P.

Sed 2) dilTerunt a V talibus plerumque locis, ubi hic a ce-
teris quoque deseritur, discrepantia fere ievi quadam unius lit-
terulae :

ge. III 383 velatur PRVy velantur Mbc; Aen. II 677
hanc FMPybc hac V; 719 me MPybc ne V; V 473
animis MPRybc animo V (sed animis scliol Veron.); X 64
obductum MPRybc obduitum V; 740 nec MPRybc ne V;

M

742 ad quae Menag. pr. ATQVAE Vy ATQVAB^ P ATQ-
M ad quem R Adq: b Atque c.

lam ubi deficit V , congruunt 3) cum FMP2 contra Ply
Aen. II 445 tota Ply tecta FMP2bc: cF. Serv.

4) cum FP contra My

Aen. III 673 contremuere My intremuere FPabc, quod
vel propter inmugiit v. 647 displicet.

5) cum FMR

Aen. I 212 frustra {frusta F2R2y),

6) cum FRy contra M vel MP

Aen. V 112 talenta FRbcm talentum MPy; VII 288
longe FRybc longo M; 430 iube M para FRybc; 444
gerent FRybc gerant M.

7) cum F contra MPRy

Aen. VI 652 terra MPRy terrae Fbc.

8) cura MPy contra R

Aen. VII 129 exiliis Goth. exitiis MPybc (de R non liquel);
125 accisis MPybc ambesis R.

PROLEOOMENA. 335

9) cum M2P2y

Aen. lll 600 numen MlPl? lumen M2P2yahc.

10) cum MR (contra P, ubi is extat, vel y)

ge. I 418 vices yl? vias MRy2hc\ Aen. I 668 iniquae
(item F2P2y2 acerhae FlPlylm); V 512 alta Pyl atra
MRy2hc; VII 699 flumina P nuhila MRhc flumina, af nu-
hila y; 773 Phoehigenam P poenigenam MRhc; X 303
vadi Pl vadis MP2Ryhc.

11) cum Ml contra FPR vel FR vel M2P vel M2PR vel M2
vei PR vel P vei R

ecl. VII 48 lento M2P laeto Mlyahc; IX 35 Vario P
varo Ma2hc: cf. Servius; X 10 perihat M2PRyl periret
Mly2hc; ge. II 82 miraturque M2 miratasqud Mlhc mi-
rata estque y; 222 oleo PR oleae Mhc; III 305 tuendae
FPRy tuenda Mhlc; Aen. II 138 duplicis Pl duicis MP2yhc :
cf. Serv.; VII 570 condita Erinys R condit erinys Myhc\
cf. Servius; 622 rumpit Mhlc rupit FR rupit y; XII 784
mutata Mlyhc conversa M2P,

12) cum M2 contra FMlPR vel FMlR vel MlPR vel MlR
vel Ml

ge. II 47 oras Ml auras M2yahc; 464 inclusas PR

IN::LUSAS M in. l.ufaf y inlusas hc, probat Servius; Aen.

V 162 gressum MlPRy cursum M2hc Seneca, quo audacia

vitatur; 347 reddentur Pyl reddantur MlRy2 redduniur

M2hc; 534 honores MlPRyl honorem M2y2hc; VII 514

intendit M2yhc: cf. Valerius Flaccus VIII 362, incendit MlR2;

638 frementis M2y2h2c trementis FMlRyl; XI 230 peten-

dum M2hc, antiqui^ petendam MlPRy; 895 ardent FMl

PRyl audent M2y2hc.

Eodem pertinet etiam

V
ge. I 461 vehai hc, veteres. ueat y FERAT M ferat R.

13) cum PR contra M

ge. II 302 olea] oleas M oleae PRyhc, Servius; 330
tepentihus M trementihus PRyhc; Aen. VI 141 qui M quis
PRyhc; IX 464 suas M suos PRyhc.

14) cum P contra MRy

ge. I 157 umhras Phc, Philargyrlus umhram MRy, No-
nius; IIII 290. 291. 292. 293 hoc ordine Phc 290. 292. 293.

336 PROLEOOMENA.

291 R 290. 292. 291. 293 My\ ge. ini 322 ienes MRy
tenens Pbl tenes. {s in ras.) c; Aen. XII 904 manus MRyl
manu Phc.

15) cum Py contra MR vel M vel R

ecl. VI 40 ignaros R ignotos Pybc; IX 9 fagos M
fagi Pyabc; ge. I 226 avenis Pybc, Probus aristis MR,
Nonius; Aen. IIII 427 cineres Pyabcm cinerem M; VI 69
templum MR templa Pybc; VIII 251 esi oin-. MR, interpol.
Pybc,

16) cum P2y

eci. II 73 Alexim PlR alexis P2ybc, Claudius Sacerdos.

17) cum R vel Ry contra Ml vei MP

ecl. III 26 iuncta P vincta Rybc; ge. I 360 a om.

SORO * sororu

My, interpol. Rbc; Aen. VII 324 DEARVM M dearum y so-

ro D I

rorum Rbm sorum c; 370 dicere Rbc POSCERE M dicere,

s

af poscere y; 391 vhoro % CHORO M choros Ry2bc;

X

543 convexa Rybc CONVERSA M; X 245 speciabii Ry2bc
speciabis MPyt? cf. Servius; 483 quem My cum Rbc; XI
601 conversus MPy obversus Rbc, y in mg.

Ceterum saepe inter a et bc convenit. ubi deficit R^ cuins
consensus his ip.<«is paginis exempla reperies. . Addo Aen. II 686
sanctos FMPVy fcof, li. e. sacros abc: cf. Servius.

18) cum y contra FMPR vel FMRV vel FRV ye\ MPR vel
MR vcl M yA R\

ecl. IIII 26 parentis ylbc parentum Ry2; 33 telluri

i. sulcos ybcx tellurem i, sutco R; ge. I 383 et quae ybc,

Servius atqtw MR; II 52 voles My2 voces ylabc; bl

d
iam My2 nam ylabc; Aen. VII 211 auget FMPR adit, af

E
auget y addit bc: cf. Servius; 486 late yfbc LATI M lati

FRVy2; 528 vento bc, et suprascr. af ponto y ponto MR;

IX 500 sq. hoc ordine MPR, inverso ybc; X 834 levabat

ybc, S^eryius lavabat MPR; XII 92 cotumnae ybc, Arusiaiius,

cui quod credidi nunc paenilet. cotumna MR.

PROLEOOMENA. 337

19) cum y2 contra MPR vel M

r

Aen. II 30 acie MPR acie y acies bc: cf. Serviiis et
comm. crit.; 349 audentem y2a2bc audendi Mylalc in mg. ;

n

VII 173 hic MPR hic y hinc bcm, non male; IX 282 haut
MPR haud yt aut y2bc, Servius; XII 261 miseri MPRyl
rutuli y2bc,

Raro 20) omnes relinquunt:
eci. VIII 14 decesserat MPy discesserat b i descesserat c ;
ge. 1 30 sola MPRy magna bc; IIII 148 post me memo-

com

randa % post memoranda MPya post memoranda b in ras.
post comemoranda c; Aen. II 415 que MPy ue bc; III 172
et FMPy ac bc; 625 aspersa MP expersa (sed ex in ras.)
bc: veram lectionem appellat Servius; II II 445 haeret FMPy
erat bc; V 426 sq lioc ordine MPRy, inverso bc; VII 87
cum tulit MPRy contulit bc; IX 657 aspectusbc aspectu,
in mg. af visus y aspectu MPR; XII 565 meis MPRyb2c2
eis bJcJ.

Agnovil praeterea Servius quod soli praebent:

Aen. XI 214 longi MPRy longe bc; XII 701 Athos
MPRVy, ne minutas commemorem corruptelas, athon bJc.
Consentiunt soli b2c

ecl. VII 54 quaque (quaeque MPyc),

§ 11.

Sed si recte statuimus ortum utrumque codicem ex communi
archetypo variis lectionibus oppleto» mirum non est eosdem etiam
inter se difTerre. Tum quoque plerumque ita in diversas partes
discedunt, ut modo his modo illis ex vetustioribus calculum adi-
ciant, raro alteruter careat sociis, numquam, si recte memini,
uterque suuni sibi solus babeat.

Videamus primum de b, qui cofispirat:

1) cum F2PR Aen. VII 182 que (qui FJMbJc).

2) cum FR Aen. VII 298 aut (haud Mc aud b2).

3) cum F Aen. III 90 erat (eram MPyc).

4) cum G Aen. I 412 multum (multo MRyb2c).

RIBBECK, PBOLBQOM. 22

338 PROLEOOMENA.

V

5) cum MPR Aen. VII 697 cum (com y com c)\ X 242
ipse [igni V ingens cm).

6) cuni MPy ge. IIII 311 carpunt [captant Bc).

7) cum M2Py ge. IIII 228 augustam [angustam Rcl au-
gusta Ml)\ Aen. XII 782 discludere (discttrrere Ml),

8) cum MP2y Aen. VI 827 premuntur (prementur PSR).

T

9) cum MP Aen. XI 519 Tihurti Ryc TIBVR»! MPb.

10) cum MRV Aen. IX 400 hostis (enses Pyc),

11) cum M2RVy ge. II 274 quaere (quare Ml QVAE Pc\

12) cum M2V2y2alc2 Aen. II 632 deo (dea MlPVlyla2b2cl).

BI

13) cum MRy ge. llll 479 inamabilis (INAMALIS F tna-

malibus c). Itcm Aen. XII 709 cernere Pl decernere MP2Ryc
discernere b.

14) cum MR Aen. VII 527 sub nubila (sub lumine yc
in ra.<».); 562 super (supera yb2c); 738 Sarrastis (Sar-
rastris P2yc)\ VIII 257 iecit (iniecit Pyc).

15) cum M1R2 ge. I 475 montibus (motibus M2Rl yb2c).

16) cum My ge. II 95 praeciae (preciae Pc): cf. Servhis.

17) cum M2yc2 Acn. VII 757 vulnera (volnere Ml vul-
nere Rcl).

18) cum M ecl. VII 25 nascentem (crescentem M2Pyac)\

VIII 24 primum (primus Pyb2c)\ ge. II 169 camellos Ml

i
camelof b camillos M2Pyc\ 247 amaror cum Hygino

(amaro PRc)\ III 182 equis M equi. b equi AFPRyc\ 205

ferragine (farragine AFM2PRyc)\ llll 260 SONiTUS M

foNuf (N in ras. 3 vel 4 iitt.) b sonus PRyc\ 443 4?«AL-
LACIA M pellacia (pe in ras.) b fallacia PRyc: cf. Philar-
gyrius; Aen. II 13 factis (fatis PRyc)\ 771 furenti (ruenti
Pylc)\ IIII 681 positam (posita PRyc)\ VI 481 hi (Hic
PRyc): cf. comm. crit. ; 807 virtutem — factis (virtutc —
vires PRcm vtrtutem — vires, suprascr. ai factis y)\ VII 81

r

MONfiTRIS ilf montrif b monstris PRyc; 285 auras (aras

PROLEGOMENA. 339

FPRyc); Aen. XI 14^ iungunt (iungit PByc); 912 ineunt
(ineant M2PByc); XII 899 iilum (illud PRyc).

19) cum M2 Aen. Illl 295 ac (et FMlPyac); V 734 tri-
stesve (tristes MlPRy) ; IX 383 ducehat (lucebat MlPRyh2c) ;

XI 650 denset cum Servio (densat MlRyc).

20) cum PlR Aen. VI 115 et om., addit P2,

21) ciim Py ed. IIII 57 Orphei (Orphi Ry2h2c); gc. H
181 gaudeni (gaudet Mac); Aen. V 364 vinctis (evinctis
MRy2b2c),

22) cum P2y ecl. II 41 o/fto {ambo Rac); Aen. VII 262
que (ve FMPlRVc).

23) cum P ecl. III 70 tecta (lecta Ryc); V 38 pur-
purea Diomedes purpureo P2Ryab2c pureo Plbl; VI 41
iacto Satumia (iactos Saturnia P2Ryb2c); X 12 Aoinie

VE u

(aonie ac Aoniae MRy); 32 vostris^ NOSTRIS /> nri/' «^
vestris MR urif yc; ge. III 398 etiam (iam MRyc); 534
ipsi (ipsis MRyb2c); Aen. VI 701 compressa (comprensa
FGMRyh2 conprenssa c); 702 om. in textu, interpol. FGMR;

XII 356 elapso cum Servio (lapso MP2Ryc); 464 nec ad-
versos (neque aversos R neque adversos Myc).

24) cum Ryl ecl. III 39 haedera: cf. Philargyriu?. hedera
V2y2c *edera PVl.

25) cum R ecl. VI 65 aonias (aonas MPyc); X 55 sil-
vis [nymphis MPyc); 62 nec (neque MPyc); ge. I 334

V
plangit (plangunt yc PLANGI^ M); II 237 EXERCTE R

pecta

Exerce b (expecta MPyc); III 548 nec iam mutari (iam nec
mutari MPyc nec mutari iam Macrobius); IIII 202 refin-
gunt (refigunt Myc relingunt P); 553 Orphaeo (Orphei
GMyc); Aen. VI 242 interpol. Rb, ante 241 y, om. FMPcm;
387 adgrediiur MPyc adloquitor R alloquitur h; VII 744
Nyrsae R nirse b Nersae MPyc; VIII 680 stat (stans
MPyc); X 476 prima (summa Myc, b in mg.); XI 487 ru-

V V

tilum R rutilum b rutulum MPy rutulem c.

26) cum a, ubi deficit R: Aen. II 408 moriturus (periturus

MPyc).

22*

340 PROLEOOMENA.

27) cum y ecl. I 72 perduxit [produxit PRc); II 58
COR pracm. (recte om. PRc); IX 25 ferit MPc ferit ai
perit y petit b\ ge. I 485 manere {manare MRc); Aen. I
175 suscepit {succepit MRc, Servius); 328 hominum [ho-
minem MPRy2c); 493 concurre (concurrere FMPRc);
725 it bx id yl fit MRy2c: cf. Ser?ius; IX 620 cedite
MPR ce . dite c caedite yb: cf. Servius.

28) cum y2 Aen. XI 382 affger [aggere MPRylc).

Ergo. ubi deficit F, rem facere solet b maxime cum M vel
P vel R vel y ita quidem, ut singulorum deteriores saepe scrip-
turas sequatur, ubi c cum ceteris omnibus meliores recepit.

29) Ne ibi quidem ubi solus sibi testis est by plaiie contem-

nendus, ut qui praeter interpolamenta, qualibus ceterorum nullura

carere vidimus, vel antiquiora quam reliqui omnes hic illic ser-

vavisse videatur. Memorabilia sunt haec: ecl. III 107 nascan-

ND
tur Ryc nascuntur bl%; X 25 grandia MRyc GR&DIA P

candida bl, quod valde arridet; ge. III 449 sulpura viva

MPRyc uiuaque sulphura b in ras. : cf. comm. crit. (fuit haei*

certe in archetypo corruptela); Aen. I 741 quem MPRyc q:

bl quae commendat Servius; II 362 labores Myc Idborem

b; IIII 256 — 258 valde suspecti recentiore atramento in b dis-

linguuntur. Leguntur omnes tres in MP et recentioribus pleris-

que omnibus, sed duo priores tantum in F, et omittr 258 in

nonnullis testatur Fabricius, 257 deest in Zulichemiano. Inverso

praeterea versuum 257 sq. ordine cum aliis c auget suspicionein.

NT nt

VII 632 flectunt MRy FLECTV F ftectu c plectunt b\

IX 433 volvitur MPRyc solviturbt; X 673 quosne b cuiii

VK
Aspro, quosve Pyc quosque R QVOSQ- M; XI 574 ar-

mavit MPRyc oneravit b, per se non male; 653 in ter-

gum, si quando b si quando in tergum MRyc; 806 suc-

cipiunt b suscipiunt MPRyc.

Agnovit Servius

Aen. I 448 nixae, ut Probus [nexae FMPRyc); 741

quae [quem MPRyc); II 62 dolo, ut Nonius (dolos MRyc);

X 778 Antoren [Antorem MPRyc); XII 727 aui cum Pris-
ciano et Noiiio [et MPRyc); 7VJ0 certamine bx (certamina
MPyc).

PROLEGOMENA. 341

GlossemaliiiTi exeoipla solus praeter recentiores h praebet
haec :

ge. IIII 544 osienderit FMRVyc induxerit h ex v. 552;
Aen. II 664 ignis MVyac hosies hx, IVisc; 768 umhram
MPyc tmhras hx\ IW 398 Grais MPyc graecis h; 699
proiecia MPRVyc porrecia hy sed in ras. : cf. Serv. ; VIII
362 victor MPRyc nohis f vicior h\ IX 502 reponuni
MPRyc reportani h; XI 633 in alio MPRyc largoh; XII
669 discussae MPRVyc disiectae h.

Librarius erravil Aen. XI 645 iremii MRy2c fremit yl
premit h.

§ 12.

Varias codiceni c qiioque cum ceteris omnibus codicibus

necessitudines inire vei ex supra allalis exeniplis satis apparet,

ex quibus ceteris paulo notabiliora adfiHitatis iudicia 1) cuni M

ge. II 181 Aen. VII 298. 2) cuni P ge. II 274. 3) cum R ecl.

II 41 ge. IIII 228. 311 , 4) cum y ecl. X 32 Aen. VII 527.

697. 738, 5) cum a ecl. X 12. Et 6) ge. IIII 479 corruptela

iude orta, quod similiter ac in F in archetypo scriptum erat:

BI
INAMALIS. Eandem inter F et c similitudinem animadvertas

Aen. Vn 632.

Alia, quibus idem probelur, his adiungam.

1) c = F

ge. lU 194 PERT F per. c per AMPRyh; Aeu. I 670

nunc Flc hunc F2MRyh; II 680 SVBITV F suhiium

y2ab2c suhito MPVythl; IIII 240 aliis Flcl atis F2Pyhc2

S
ALU M; VI 39 ^x /V? fife MPRyh; 500 Teucru Fc Teu-

Q-
cri MPRyh'; 733 GAVDENT Fc gaudentque MPRyh.

A
Cf. etiam Aen. VI 747 aurai y2h2c AVRI F2 AVRE Fl

aurae MPRhL

2) c = FP

Aen. III 28 tinquuntur Fcl linguntur (i. e. lincuntur) P
^iquuniur Myahc2.

342 PROLEGOMENA.

3) c == M

ecl. VIII 109 carmina parcite (inverso ordine Pyb); ge. 1
248 densaniur (densentur PRyb); 469 tempora [tempore
M2Byb); II 35 o om. (rer.te add. M2yb); 111 324 SFRIGIDA
M , frigida c [frigida FPRyb); Aen. 1 11 iantaenae [tan-
taene M2RVybc2); 348 medios cum Servio {medius PRyb);
350 amore [amorum M2PRybc2); II 778 te comitem hinc
pofiare (te c. hinc asporiare Pylc2 te hinc comitem aspor-
tare b); IIU 123 teguntur (tegentur M2Ryb); 390 voten
iem (parantem Pb parentem y); 409 debas (dabas M2Py
bc2); V 591 fallerei (frangeret PRybm); VI 476 LACRI-

N
MAS M lacrimans c lacrimis PRyb; 495 DELPHOEBUM

M Deiphoebum c Deiphobum FPRyb; IX 380 abitum

(aditum M2PRVylbl); X 83 ciasses, quo sententia fit ambigua

(classem PRyb); XI 507 fixis (fixus M2PRybc2); XII

NT nt

215 CUMULAM M cumula c cumulant PRyb.

4) ^ = My

ge. IIII 473 sUvis (foliis FRb); Aen. I 103 fluctum
(flucius M2Rb); IIII 434 dolore (dolere M2Py2bc2); VII
464 aquai Myl?b2cl aqua. bt nquaevis FRy2c2m. Quarnm
lectionum rationes illustrari puto hac stirpe:

E

AQVAI

AQVAI AQVAE

AQVAE VIS

Aen. XII 930 que add. (recte om. PRy2),

5) c = Ma

ecl. VIII 11 desinei (desinit b desinam Py).

6) c = Mm

Aen. XII 178 luno (coniunx PRyb).
1) c = MP

Aen. XII 363 dareiatque (Daretaque Ryb);
«] c = MP2

Aen. IIll 26 Erebi (Erebo FGPlR).

PKOLEGOMENA. 343

9) c = MPy

ecl. VII 23 pQssimus (possumus ab),
\0) c = P

A

ecl. VI 27 videris [videres Ryb)\ 29 PERNASIA P

ru

finasia c Parnasia Ryb\ 32 TERRVM P terramc terra-

rum Ryb; VII 41 videor (videar MP2yb)\ Aen. I 518

cunctis nam iecti (cunctis nam iectis yl cuncti nam lectis

C
P2 CVNCTI NAM LETIS R cuncti nam lecti FMy2blc2 cf. Ser-

vius); III 492 adfabor (adfabar GMP2b adfabar, ai adfa-

bor y)\ IIII 201 cruorem (cruore MP2Rybc2)\ V 852

dictabat (dicta dabat MRyb)\ VI 300 flamma (ftammae

£
MlP2Ryb, Qiiod in X fuit FLAMMA recte alii — %— flammea

interpretati sunt.) XII 397 multas (mutas MP2Ryb)\ 515

nomen Pb2c nomin Rybl nomine M: cf. Servius.

11) c = P2
ge. I 102 Moesia (Mysia MPlRy: cf. Servius).

V2) c = Py
ecl. V 53 munera (munere Rb)\ Aen. II 771 ruenti (fu-
renti My2b)\ 804 montem (montes M, b in ras.); IIII 289
que om. (add. FMb)\ VI 273 que recte om. (add. MRb)\ VII
763 hymetia Pc h.mecia yt umentia MRb?\ VIII 257 m-
iecit (iecit MRb)\ 313 Evander (Euandrus MRy2b)\ 324
fuerunt (fuere MRb)\ 555 limina (litora MRy2b)\ IX
471 videbant (movebant MRb)\ 122 vidit (cernit MR cer-
nit, A' uidit b)\ 747 iibrat (versat MRb)\ 816 vasto
(flavo MRb, y in mg.); X 178 armis (hastis MRb armis,
af astis y).

13) c = P2y

Aen. II 508 mediis (medium MPlb): cf. Servius.

14) c = Pym

ecl. V 15 ut ora., recle add. Rb\ IX 30 GRYNAEAS P

cir R

gryneaf ym grineaf c CY : : NEAS M cymaeas b in ras.

15) c = Pyam

Aen. III 661 hemisticb. interpol. (om. F?Mbl).

16) c = PRy

Aen. X 291 sperat PRyb2c spirant Mbl: cf. Servius.

344 PROLEGOH£NA.

17) C = B

ecl. Illl 31 FRVSDIS B fraufdif cl fraudis yh\ h1
Orphi {Orphei Pyb); 61 decim (decem Pyb)\ Aen. V 235
pelagi est (ordine inverso MPyby recte) ; 595 heniislichium in-
terpoL, om. MlPylbm\ VI 475 percussus {concussus MPyb)\
715 portant {potant FGMPyb)\ X 48 procul {sane MPyb)\
XII 346 eumenides {Eumedes MPyb); 754 tenens {tenet
MPyb).

18) c = Bm

Aen. XII 245 praestantius {praesentius MPyb).

19) c = V

ecl. III 39 Pallante {paltente PByb); ge. II 359 bicomis
{valentis MPBb).

20) c = Vy

ge. II 294 per annos {nepotes MPBb).

21) c = y

ecl. II 56 praem. POET, om. PBb; VII 56 habeat {abeat
Mb aberit P)\ ge. I 22 non nullo ybZc^ Servius {non ullo
MPBbI)\ 450 dec^ {decedit MBb)\ II 379 admorso yb2c,

V
Servius ad morsum P admorsu Bbl A MORSO^ M\ 472

u

parvo {exiguo MPBb)\ 486 obi {o ubi M ubi PB)\ Aen.
I 107 apperit {aperit MBb).

22) c = y2

altius {altior MPVylb aiterior B).

23) c = ya

n

ecl. VIII 58 ftant {fiat MPy2 ftat b)\ 371 Androgeos
yalb2c Androgeus Ma2bl\ III 436 iterum iterumque {iterum-
que itcrumque MPbc2).

24) c = ya2

ge. JI 200 desunt {derunt MPalb).

25) c2 = ya

Aen. II 130 timebant {timebat Mb): cf. Servius el XI 186,
sed adsentior VVagnero, qui in quaest. Verg. p. 404 et 447 plu-
ralem conieclura inlatum putaL

26) c = y2a2

eci. I 72 en quis {his nos PBylalbt).

PROLEGOM£NA. 345

27) c = y2b2

Aen. VIII 205 ftiris cum Servio {furiis MPRylbJ); IX
679 liquetia y2b2c%: cf. Servius liquentia MPRylbl,

28) c = m vel m%

ecl. III 84 sit cm% {est Ryb); VIII 34 prolixa cm (pro-
missa Myb demissa P); Aen. IX 387 lucos cm% (locos
MPRyb); X 737 viris b2cm%U Asper viri MPRVybl; 817
transilit cm% transiit MPyb transit R.

29) c cum recentioribus coosentit

ecl. III 101 pecori, recle fortasse (pecori est ylbm est pe-
cori Ry2a); ge. I 341 tunc agni pingues c% hialus vitandi
causa: cf. Servius. tunc pinguis agni y tum pingues agni
MRb; 513 se add., recte om. MRy; III 456 omina (omnia
MPRyb); Aen. III 576 egerit (erigit MPVyb); IUI 42 va-
gantis (furentes FMPRyb); 2bl sq. Iioc ordine (F) MPyb,
inverso c%; VI 476 miseratus (miseratur MPRyb); VII 72
ut (et MRyb); VIII 120 viros (duces MPRyb); X 439
succurrere (succedere MPRyb); XI 877 muris (specuiis
FMPRyb); XII 221 tabentes (pubentes MPRyb); 308 ce-
rebro (cruore MPRyb); 612 sq. interpol., om. MPRyb; 782
convellere (discludere MPyb); 882 iam mortalis (immor-
taiis MPRyb).
ZO) c2 = %

Aen. I 193 humi (humo FMRyb).
Ubi caret socio, partim 31) interpolatus aut pravis coniecturis
corruptus est:

ge. JI 97 etiam aminee metri causa. et amineae y et
Aminneae M; IIII 338 interpol. c, om. MPRyb; 399 vin-
ces (fiectes GPRyb flectetis M); 482 amplexe c impiexae
Myb innexae FR; 516 niUii que c non uiii MRyb; Aen.
I 142 haec c sic MRyb; II 172 m.add. c, om. recle FMPVyb;
IIII 273 interpol. in textu (m. rec. in ras. b, inter lin. a, in
mg. y, om. MP); V 836 iaxarunt (iaxabant MPRybm);
VI 586 tonitrus (sonitus MPRyb); VIII 731 facta c fata
MPRyb; X 872 interpol. (m. rec. in mg. y, om. MPRylb);
XI 135 geritis c gerimus MPRyb;

partim 32) vera vel saltem memorabilia praebet:

ecl. III 31 certas (certes PRVyb); VIII 63 possimus
(possumus MPyb); ge. I 366 umhras (umbram MRyb);

346 PROLEGOMENA.

ge. 1111 246 durum cuid Nonio (dirum MPRyh)\ 373 influit:
cf. Philargyrius [effluii MPRyh)\ Aen. 11 497 exit {exiii
MPyb)\ V 706 hac (haec MPRybc2)\ X 557 isii (istic
MPRVybc2)\ XI 243 Diomede (Diomeden MPRyhc: cf. Ser-
vius et Macrobius).

Item valde memorabile quod Aen. I 455 solus veri umbram
inlra se servavit, in ceteris FMPRyhif oblitteratam coniectiira in-
ter se, Conieci enim poetam scripsisse intrans vel intras.

Vesligium veri indicat etiam Aen. VII 26, ubi in roseis FM
PRyb^ inuafeif cL Atqui lutea Aurora quod in roseis bigis ful-
gerc dicitur^ Schraderum et Bentieium merito offendit: nam orti
demum Solis lumen roseum, orientis croceum appellatur, poterat
sine dubio varium appellari ut croceis pinnis* Iris per caelum
millc trahit varios colores IIK 701, quod cum hoc solo loco de

Aurorae bigis usurpatum sit, in archetypo sic extltisse conicio:

R08E
VARIIS.

Sunl ergo Bernenses quoque codices hc vetustiorum ubi de-

ficiunt vicarii non prorsus conlemnendi, rion tamen ut certi ali-

cuius alteruler iacturam plane resarciat, sed ut archetypi potius

indolem qualem descripsimus confirment. Quae quo manifestius

in conspcctum quasi veniret, consulto vitia potissimum collegi.

Ceterum quae inter libros MPRyabc ratio intcrcedat etiani
eclogarum singularum inscriptionibus discitur. Consentiunt PRyabc
in eclogae VV 7aunorum satyrorum et silenorum delectatio ' titulo,
ubi deOcit M , in V qualis fuerit agnosci non potest; Ryabc in
quartae ^saeculi novi interpretatio ' (def. MP); MPyahc (def. R)
omisso septimac argumento. personarum tantum nominibus prae-
positis; item PRyahc (def. M) eadem ratione in ecl. III et V;
omissae sunt personae ante ecl. I in Rybc, extant in P (def. M),
Praemittit interlocutorum nominlbus quae habent PRb, om. r,
eclogae II argumentum ^de amore pueri' y (def. M)\ idem no-
nae Wle agris conquestio est' post nomina quae in MPb quoquc
exlant (def. R), sed recedunt ab his ac, iibi suprascripta sunt
^de questione poetae de amisso agro. Licida Moeris.' In octava
consentiunt Pa, inscripta ^Damonis et Alphesiboei certamen', et
M eo tantum diversus quod ^certatio', non 'certamen' habet:
repetit idem fere argumentum addita tamen poetae persona sic
^poeta. Damonis et Alphesiboei contentio' hy personarum nomiDa

PROLEGOMENA. 347

' poeta. Danion. Alphesiboeus ' sola ponere satis habet y (def. ^).
Denique in decima inter MP (def. R) lene discrimen hoc: ^con-
quaestio de agris cum Gallo Cornelio' P, ^conquaestio cum Gallo
poeta de agris' M^ sed alia in y ^poeta ad Galhim de amore
Gaili consolatio', alia, sed contaroinata ex MPy in c^ quocum con-
sentiunt fere ab, haec: Mncipit ecloga decima de desiderio Galli
circa Volumniam Cytheridem nieretricem quam Lycoridem dicit
conquesti de Gallo de agris'. Ergo ex eodem omnes fonte pen-
dentes diversis tamen rivulis ab altera parte MPR, ab altera abCy
quos inter medius y est, interpolati ita sunt, ut vel harum inter-
polatlonum societate modo hi modo illi arctius coniuncti videan-
tur. In omnium autem archetypo novicios quibusdam certe eclogis
tilulos iani praeposilos fuisse statuendum erit.

§ 13.

De codice Minoraugiensi (m) laboriose dispulandi otium fecit
Acmilii IlofTmanni diligentia, qui in ephem. gymn. Austriac. 1865
p. 141 sqq. In eius indolem accuratius inquisivit. Nobis paucula
delibavlsse sufficiet, sed ea quae re vera in codice extare di-
sertis verbis testati sunt vei Ilasslerus vel qui in programmate
Friburgensi varias in eclogis lectiones protulit. Nam ut ipse con-
ferrem codicem operae pretium visum non est.

Ergo interpolati versus Aen. II 76 IIII 273 VIII 46 X 872
XII 612 sqq. num iextent in m et quo modo scripti sint nescio.

Conspirat autem modo cum bc utroque (e. g. Aen. III 189.
571 IIII 539), modo cum b solo (ecl. III 100. 101 VI 40 Aen.
[ 414 II 776 III 543 V 510. 592 VI 105. 294 IX 790 XI
595), paulo saepius cum c (e. g. ecl. VI 18. 38 VIII 44 Aen.
II 139. 346. 719 III 145 IIII 561. 695 V 482 VI 51. 154.
438 VII 78. 475. 515 VIII 402 IX 9. 632 X 602 XII 379.
882. 883. 926), sed quae aut communia cum his aut solus ^ro-
pria praebet, corrupta plerumque vel turbato verboruni ordine
vel coniecturis aut glossematis: exempla collegit Ilolfmannus p.
146. Item vel coniunctus cum c (ut ecl. lU 84 VIII 34 Aen. VI
297 X 242 XII 25) vel solus aliorum codicum recentiorum pro-
pria quaedam vitia et glossemata comprobat (ecl. IIII 58 V 37
X 30 Aen. III 341. 378. 439 sq. 460 IIII 376 V 733 VII

348 PROLEGOMENA.

214 vm 373 IX 146. 189. 236. 760. 817 X 135. 141. 667
XI 236. 482. 513 sq. 583 Xll 444. 675). Pauca ex hoc geiiere
sunl qiiae praeter cm eliani in antiquiorum codicuni aliquo re-
deunt: congruunt cuni Pl Aen. I 518 in vera scriptura cuncds
nam lecli, cura M Aen. Xil 178, cum Pl?R XI 624, cum R
IX 586 (cf. y) XU 245, cum ^^ X 113 XI 672.

Laude dignum quod soius cum Menlelianis aliisque recentic-
ribus servavit transilit Aen. X 817, ubi transiit MPyb, transil
R praebent. Nec inelegans quod praetcr recentiores quosdain
solus Servius agnoscit Aen. VIII 381 imperio, ubi imperiis
MPRyhc exhibent.

§ 14.

Nuilius ad emendandum Vergilii te.xtum prelii visus est co-
dex Bodleianus membr. litteris partim Longobardicis saeculo, ut
liandinius aestimavit, XI, parlim multo recentiore manu scriptus,
quem et descripsit et conlatum cum Wagneri editione exccrpsit
Georgius Butler (Vodex Virgilianus qui nuper ex bibiiotheca Ab-
balis Matl. Lud. Canonici Bodleianae accessit cum Wagneri textii
collatus studio et opera Georgii Butler. Oxoniae 1854'). De cuius
tamen indole iudicium ne praeripiatur studiosis, variae inde lec-
tionis exempla quaedam infra proposui, quibus demonstratur,
ortum esse hunc quoque codicem ex archetypo illo communi.
Ciim nullo eniifl librorum nostrorum non participat singularia
quaedam, tamen ut ex variarum scripturarum farragine^ cpia op-
pletum fuisse archetypum suspi(*or, fere interpolamenta et glosse-
n)ata, omnino autem quidquid vei supra vel extra textum positum
fuerat, in Bodleianum transiisse appareat. Nain ubicumqiie diffe-
runt codices nostri, deteriora fere Romani maxime et recentiorura
(hcm), sed ceterorum quoque (FMPVy) in illo redeunt, sat
nuilta etiam soliis habere videtur, quae pleraquc omnia interpo-
latori et commentatori, non poetae debentur. Usus ergo huius
libri hic est, ut quidquid alieni a genuina scriptura Bodleiano et
bonorum codicum nostrorum parti alicui comroune est, id intei-
legatur iam in archetypo illo extitisse, non in Mediceo demum
vel Gudiano vel aliis correctoris nianu temere novatum esse.

PROLEGOMENA. 349

l) 0 = FP

ge. III 342 idqtte (itque MRhc it.que y)\ Aen. II 448
illa FtPalo alta F2My2a2bc.
2) 0 — MPy
ecl. VI 74 aut MPybco ut B; Aen. 1111 273 om. MPyl
alo, a(](]. c, in ras. b.
^ 3) 0 = MB

ge. IIII 311 maffis ac magis {magis magis Pyb

magif

magif c).

4) 0 = M

ge. n 69 fetu nucis arbutus horrida Mlyabco, corr. in

M2\ 222 oleae Mbco oleo PB; IIII 230 FAVE M fave o
fove PBbcy2.

5) 02 = M

ge. III 145 PROTEGAIT M protegat o2 procubel M2PBb
procumbet yicl.

6) 0 = M2

NO

ge. I 351 DISCERE M noscere o discere ybc dicet^e B;
AV u AV

II 47 or«6j ORAS M auraf abco araf y; 220 TT M aut

A

0 et PBybc; III 143 PASCVNT ylf pascant y2bc2o pascunt

8CA

PByl; IIII 245 CRaBRO M scabro o crabro PBybc; 385

EC
SVBLATA .V sublecta 0 subiecta PBy2bc sublatayl?; Aen.

D

1 512 A VEXERAT M aduexerat o avexerat PB averterat

Fj

Fy; 604 IVSTITIAEST M iustitiae est bco iustitia est

FPBy; III 556 AI^LITORA M ab liiore co ad litora Pbt
ab iftora y.

7) 0 = M2P

ecl. VII 25 crescentem M2Pyacmo nascentem Mlb; ge.

QVIS
II 256 quisquis Pb2c2o QVISCVIQ- M OVISCVI.CIVE B.

8) 0 = PBy

ecl. 11 32 primum [primus bc); ge. II 302 olea] oteae
PBybco oieas M.

350 PROLEOOMENA.

9) 0 = P

ecl. II 7 cogis Pyhco coge$R\ VIII 7 hornm Pao oram
Mybc; III 330 elignis Po ilignis FM2ybc lignis MtB\
433 exilit Po exulii Menag. pr. exiulit M exsilii R exiii ybc\
Aen. III 661 de collo fisfula pendet Pyacmo, om. FM\ XI 418
memordii Plx remOrdit o momordit MP2Ryhc.

10) 0 = R. Ex multis pauca delibavimus:

ecl. II 27 fallat P2Ryh2o fallit Pc falleibl\ 41 ambo
Raco alho Pyb\ III 26 vincia Ryhco iuncia P\ 11 vitu-
lam Ryahco^ vitula Pierii codd. ; V 46 lassis Rao fessis
Pyhc\ ge. I 209 dividei Rybo dividii MPci 284 vites Ro
viiem MPybc\ 418 umidus Ryb humidus o uvidus Mc\

a

Aen. XII 741 fragmena\ fragmen R fragmen o fragmina
MlPybc fragmine M2,

11) 0 = r

ge. II 294 per annos Vyco nepoies MPRb\ 359 hicomis
Vo, c in ras. valeniis MPRyb.

12) 0 = y

ecl. I 72 perduxit yho produxit PRc\ VI 62 pheton-
tiadaf yo Phaethontiadas MPRbc; VII 56 hahet yo . aheat
c abeat Mb aherit P\ VIII 4 liriquer y liquerunt mo re-
quierunt MPhc\ ge. I 22 nonnullo yco non ulio MPR

n V

non ullo b\ 461 ueai yo vehat hc FERAT M ferai R\

II 23 abfcidenf yco abscindens Mb\ 268 mutata yo mu-
iatam MPRbc\ Aen. III 516 pliadaf ylox pluvias GMPhc;
IIII 28 subiunxit yt?o sihi iunxit FGMPRy2hc.

13) 0 = hc

ge. IIII 370 faxofu. b2c2 saxostm o cf. Serv. Philarg.

saxosus MPRyhtcl\ Aen. I 29G postergum blco posi ier-

gum MPRytlf.

U) 0 = h

f
ge. I 383 uariaf hc2o variae MR uaria^ y\ 390 nec

b2o, Nonius ne MRyc\ Aen. VIII 345 MPRyc^ om. bto.

15) 0 = c

ecl. III 84 sit cmox esi Ryb in ras. ^; 100 hetieu co

heu heu R eheu bm Jwu y\ IIII 61 tulerant c2ot iule-

runi P2R tulerini Pt?b2xo2 tulef ct\ VIII 44 ismarus cmo.

i

PROLEGOMENA. 351

in ras. b aut Tmaros PV aut maros M aud marol y aut

i

marus a\ ge. I 448 defendit co defendet MRh defendet y\
II 97 ettam a2co et Mal\ 290 altiuf y2co altior MPbyl
alterior R\ 300 summas co summa MPRyb\ HII 373 m-
fluit co: cf, Philarg. efftuit MPRyb\ Aen. II 139 ad b2cmo
et MPy\ III 270 ..medio c in medio o medio MPyb\ V
143 om. co que FMPRyb\ XI 243 diomede cox Diomeden
MPRy.

16) 0 = X
ecl. II 57 concedet (concedat PRybc)\ VII 27 ptacidum

(placitum MPVybc)\ VIII 39 ceperat 0% acceperat Myb

A
ACCIPERIT P . . cipi. cl\ 109 domum o. Meclic. Pierii (venit

MPybc)\ X 13 illum etiam fleuere o, Longob. etiam ftevere

etia

MPy2c iltum flevere Ryl? illum flevere a\ ge. I 216 acci-

u

pient 0, Parrhas. accipiant c accipiunt AMPRyb\ II 277

segnius (setius MPVyb secius cl estius R)\ ge. III 415

graui 0% gravis MPyc graves Rb\ IIII 421 fidissima o,

Goth. pr. (tutissimaMPRybc)\ Aen. I 444 signum oy2% sic

nam FM2Ra2c signam Mlylb2 signa Pl\ 480 sparsis

(passis FMPRybc)\ II 640 et rebus servate secundis interpol.

0, Franc, om. MPVyabc\ 667 mactatum 0% mactatos ybc

mactato MPV\ 767 et tacitis inplent mugitibus aras interpol.

0, Witt., om. MPyabc\ III 109 aptavit (optavit FMPybc)\

205 primo o, MenteL tert. (primum FGMPybc)\ 393 hic o,

Dorvill. cum Nonio et Cledonio (is MPbc his y)\ 453 tantae

(tanti MPybc)\ 565 descendimus (desedimus MPybc desi-

mus V)\ ini 94 nomen 0% ^numen fMPRybc: cf. comm. crit. ;

358 in MPybc, ora. ox\ 545 insequar (inferar MPybc: cf.

Servius); V 120 impellit 0% impetlunt FMPRybc\ 752

ambusta o, Rottend. tert. (ambesa MPRybc)\ VI 755 adver-

sas 0, Montalb. (adversos MPRybc adversus F)\ VII 536

pacis 0, Parrhas. paci MRybc\ 717 interfluit o, Menag. pr.

(interluit MPRybc)\ VIII 41 profugis nova moenia Teucris

Menag. pr. al.o, otn. MPRybc\ 171 tutoso, aliquot Pier. lae-

A
ios MRybc LE^^TOS />; 477 adfer 0% affers MPRyb af-

fref c\ XI 307 betlo o, Goth. tert. cnm schol. Hor. (ferro

352 PBOLEGOMENA.

MPRyhc)\ Aen. XI 358 rogemus o, Zulich. (oremus MPRybc)\
X[I 11 retardent o, ZnWch.- [retracteni MPRyhc).

17) Quae o solus habet:

ecl. Vn 5 periti o, ut coniecit Schraderus, parati MPyhc\
31 hoc MPVyhc, om. o; 67 revises ol revisas MPyhc\

re

VIII 40 ah PRV?yabc, om. o\ perstringere o pertinge b

N

contingereRyc CONTIGERE P\ IX 35 uideor uaro o Va-

aut

rio videor Py Varo videor Ma2bcm\ ge. I 4 . apibus o

ATQ
hiatus causa apihus MPybc APIBVS R\ 310 glacies o

glaciem MPRyhc\ II 427 ut o et MPRyhc\ ly 163 flu-

uium 0 studium MPc studia FRh2 siudium, ai studia y\

IIII 563 ergo o illo MRyhc\ Aen. I 157 maxima ol pro-

xima MRybcv 264 leges o mores FMRyhc\ 563 cogit o

cogunt MPRyhc\ II 280 exponere o expromere FMPyhc\

364 viam o vias MPyhc\ 625 everti o verii MPVyhc\ 631

ruinas o ruinam MPVyhc\ 644 /"ati o adfati MPVyabc\

199 paratis o parati MPyahc\ IJl 134 aram ol arcem

FMPyhc\ IIIl 238 magno o magni FMPyhc\ 458 anii-

ui

quum 0 antiqui FMPyhc\ V 67 aut o et MPRybc\ 278
retentans o retentat MPRyhc\ 302 ohitura o ohscura MP
Rybc\ 593 vias o fugas MPRyhc\ 853 laxahat ot amit-
tehat MPRyhc\ VI 198 qua o, non male, quae MPRybc\
283 insomnia o somnia MPRyhc\ 464 digressu o discessu
MPRyhc\ 657 pascentif o vescentis FMPRyhc\ 840

temptata o temerata MPRyhc\ VII 231 feret se o fereiur
FMPRyhc\ 377 hachata o lymphata MRyhc\ 641 can-
tuque monete o, ut coniecit Heinsius, cantusque movele MRhc

N
CANTVSQVE MOVETE Fy\ VIII 60 dominumque potentem o

iramque minasque MPRybc\ 90 clamore o rumore FP

R V

Ryhc RVMONE M\ 125 lucos o luco MPRhc loco y\ IX

34 campo o campis FMPRyhc: 747 torsit o versdt MRh

librat Pyc torquet Moret. qu. ; XI 185 construxere o con-

slituere MPRyhc\ 345 helli o 'populi MPRyhc\ 473

fossas 0 portas MPRyhc\ 599 ruit o fremit MPRybc\

PROLEGOMENA. 353

Aen. XI 811 puichro o magno MPRyhc\ XII 280 protur-
bant 0 procurrunt MPBybc; 301 ense o ipse MPHybc\
308 ora o arma MPRybc\ 535 furenti o frementi MPRybc.

% 15.

Vindobonensium codicum , inter quos praeler fragmentum
saeculi decimi n. CXIV (f) duo maxime CXIH (b) decimi et
CXV (€) undecimi, sed non integer ille, enitent, accuratam uo-
titiam debemus E. HofTmanno, qui in epliem. gymn. Austr. 18C5
p. 477 indolem eorum copiose descripsit, quos etsi ad plenius
cognoscendam textus nostri memoriam testes idoneos esse non
negaverim, tamen vel ad genera corrupteiae manifestius perspi-
cienda vel ad emendanda poetae verba nihil fere conferre viden-
tur, nisi quod cod. € praebet Aen. VII 740 Abellae et quod ubi
extaret frustra quaesiveram XII 341 Thamyrim nomen. Ex reiiqua
farragine, ne nimis hunc librum onerarem, pauca, quibus non sine
fructu apparatum criticum augeri intellegebam, hic repetenda duxi.

ecl. VIII 74 hanc d\ ge. II 127 praestantius dx\ 425
placidam 6%; Hl 502 attactu d\ 1111 290 persidos d; 320
affatur *, Mentel. 1 ; 421 fidissima S, Golh. 1 ; Aen. I 189
que om. S\ 323 maculoso d, ut voluit Madvicus; II 100 non
S\ III 607 amplectens S\ 634 Ast e Pariss.; IIII 27 vio-
lem . . . resolvam Sx\ 323 morituram S2 [moribundam Sl)\
410 uastumque ex\ , V 457 nunc inde e, quod cur unice verum
iudicaret Hoffmannus non exposuit; 522 subitum S^x'^ VI 383
terra Slx\ 509 ad quem Sx\ VII 6 quierant Sx-' cf. Serv. ;
96 latine S: cf. Ciedonius; 341 sinusS\ 551 coeant, suprascr.
f ueniant e; VIII 90 celebrant Se2x\ 160 iuuenta Sex^ 171
tutos, suprascr. / tetos e\ IX 119 aequore Sc2x\ X 79 so-
cios, suprascr. al, soceros S\ 129 mcneste , (erasa ut videtur
o) S menesthe e; 536 abdidit e; XI 257 premit S\ XH
456 uictor Sx*

§ 16.

Etiam aliis recentioris aetaiis libris a Pierio, INicolao Ileinsio,
Burmanno, lo. Martino, Heynlo, Pottierio minus accurate collatis

RIBBECK, PROLEGOM. 23

354 PROLEOOliBNA.

propria quaedam sunt, ex quibus pauca ut vera in textum recepi.
alia vel quia probabiiia viderentur vel ne quid ad coniecturarum
interpolationumque veterum notitiam deesset, in adnotatione coni-
memoravi. Vitia quidem et quae ex antiquioribus nota sunt re-
petere operae non duxi. Hic eos codices, qui aliquid novi vei
ad verba poetae restituenda vel ad memoriam textus eruendani
conferre visi sint, brevissime perlustrabo, ceteros prorsus prae-
termittam.

Ac Pierius prac ceteris libris suis saepius laudat Oblon-
gum, Huic proprias interpolationes, coniecturas, glossemata iu-
venies ad ccl. IHl 33 Aen. HH 427. 446 VHI 624." Solus
cum R congruit in vera lectione aversos Aen. XII 464, cum
adversos MPybc exhibeant. Sed idem recepit quae Servius quo-
que novit adverteret Aeu. IIII 106 pro averteret [MPRfybc),
magni pro magna (MPRybc) XI 226. Apud Velium Longum
legitur glossema naves pro genuino prorae {M2PRybc, puppis
Ml) Aen. X 223.

Longobardico propinquus arguitur Aen. IIH 479. Atque ille
quod ecl. VIII 74 praebet hanc pro haec (MPybc) placuitWag-
nero. Cum Quintiiiano intulit ex simili loco interpolationem Aen.

V 9, solus habet IIII 704 tuiit pro secat (MPybc). Cum Me-
diceo et Porcio consentit in lectione tantum Aen. lUI 329 pro
tamen (MPybc), Quorum hic recepto interpolamento Aen. IX
121 recedit a librorum FMPRybc adfinilate. Iliius notabiliores
quasdam iecdones ad ecl. UH 46 Aen. I 196 UU 701 VI 810
(= b) X 871 enotatas reperies. Convenit .inter utrumque XII
835, ubi ex commixti (MPRybc) factum commixtum.

Ceterum quos solet Pierius minus accurate * antiquissimum '
(Aen. XI 135), ^aliquot antiquissimos ' (1X141), ^admodiun vetu-
stos' (VI 420 VUI 527 IX 140), 'antiquos plerosque' (IIU 576
= F, 577 IX 817 et 667 = m), *antiquos aliquot' (liU 201

V 136. 202 VIU 62. 171 IX 223. 599), ^nonnullos' denlque
laudare, pleraque in medium proferunt commenta nostro poeta
recentiora. Melioris tamen frugis haec enitent: Aen. I 428 pe-
tunt ut Fl (locant F2MPRbcMf); UI 76 Gyaro celsa Myco-
noque (Mycono celsa Gyaroque MPybc: cf. comm. crit.); 621
affabilis cum M, Cledonio et Macrobio (effabilis Pyabc)\ VII
684 pascis (pascit MPRVybc, quod tamen ut illud lU 76 in
textu retinere tutius duxi); IX 141 modo nec, ubi modo non

PROLEQOMENA. 355

FMPybc cum Servio et graniinaticiS; non modo R, sententia au-
tem flagitat, quod in Veneto codice iegitur modo nunc, Ortae
autem et nec et non corruptelae compendio nc. Aen. Xi 418
memordit ut Pl {momordit MP2Rybc).

Praeter Mediceum codicem et quem proximas huic tenere
dicit Gudianum Nicolaus Heinsius tria maxime exempiaria in
antiquioribus, ut ait, habenda usurpavit quac lohanncs Metitelius
medicus Parisinus suppeditaverat , item tria, etsi minus vetusta,
commodaverat illi Bernardus Bottendorphius , totidem denique
Lcidensia lo. Fredericus Gronovius. Praeterea usus est duobus,
quos ab Aegidio Menagio accepit, tum Balthasaris Moreti Ant-
verpiensis libris quattuor et fragmento codicis, et Montalbanii
Bononiensis exemplari saec. XIII scripto.

Mentelianus primus Palatini et Gudiani adOnis esse arguitur
hene inverso vulgato Aen. V 777 sq. ordine. item Aen. VII 763
ubi pro umentia (MR) in Pc extat HYMETIA, proximus his
scriptura ymetia, Fortasse etiam XI 598 quod Servius quosdam
legere narrat etruri pro Etrusci (sic MP2Ryb2c), receptum illud
in Menteliano primo, Menagiano aitero aliisque, manu priore in
Pb quoque fuerat, ubi nunc sc litterae in litura sunt. Cum
Menagiano altero et Sprotiano consentit transpositis IIII 655 sq.
Defendi posse melioribus codicibus FMPy et bc probatum ordi-
nem non negavi, sed praeferendum esse mihi non persuasit Con-
rads in quaestt. Vergili. p. XVIII adn. Meo enim sensu simplicior
et aptior ratio erat, cum repeteret memoria Dido quem cursum
Fortunae peregisset, temporis quoque cursum servare et haec
^felix, heu nimium felix, si litora tantum numquam Dardaniae
tetigissent nostra carinae' urbis potius fundatae exordiis laetissi-
mis quam tristi ultionis a fratre captae recordationi adiungere;
cumque V littera uterque versus incipiat, error in describendo
faciJis erat. Optimam quam Probus commendavit lectionem

floros Aen. XII 608, expulsam illam in MPRybc^ ^neoterica'
flavos, quani recte Heinsius in hoc et in Leidensi olim fuisse con-
iecerit nescimus. Sed auctoritatem codicis sequi debebam ge. II
8 edendo dereptis pro direptis (Myabc), quod nunc paenitet iu textu
retinuisse: nam idem a librariis error commissus est ge. II 242
Aen. I 211, ubi deripiunt ab Heinsio restitutum, ill 267 X 475
XI 193.

23*

356 PROLEOOMENA.

Alter Mentelianus ceteris omnibus (h. e. MPyac) praestat
Aen. II 778 vel servata vel feliciter restituta scriptura optima te
hinc comitem asportare, quam in b altera demum manus
reduxit. Communi cum Rottendorphianis paucisque aliis laude
fruitur quod Aen. IX 514 integrum praebet iuvaty variis cor-
ruptelis in FMPRybc et apud grammaticos deformatum. Integri-
tatem Palatini nondum correctoris manum passi reddit V 299
forma Tegeaeae, cum in plerisque, h. e. in MP2Bybc, sub-
stituta diphthongo alteri sit praepositio de; item ut Meiiagianus
prior X 432 verbo addensent (addensant MP2Rybc). Negle-
gentiae librarii tribuo quod Aen. VII 587 et in hoc et in paucis
aliis manu priore omissus est.

Rottendorphiani primi memorabilis lectio est Aen. III 553
Aulonis pro Caulonis [MPybc), quae fortasse Hygino placuerat
(cf. Servius). Secundus Aen. IX 412 solus habet quod sen-
tentia flagitat aversi , cum ceteri omnes, h. e. MPRybctp, etiani
Nonius et Servius adversi mutatis scilicet ab archetypi librario
litteris B et D propagaverint. Duo ex his Palatino adsentiunt
XII 310 de genuina conduntur scriptura, ubi clauduntur glos-
sema in MRybc irrepsit. Coniecturam etiam in y adscriptani
cum Zulichemiano praebent v. 779 ferro, ubi bello MPytbc.
Tertius cum Montalbanio aliisque recte servavit Aen. V 522 su-
bitum, ubi subito MPRybcxlf.

Ex Leidensibus uni debetur subnexus Aen. lUl 217 (ati^-
nixus MPyabcf, Nonius et Servius). Cum Moretano primo Lei-
densis tuetur Aen. 1 224 dispiciens, non ignotum illucl Servio,
quod ceteri omnes, FMRybc^ et grammatici in despiciens muta-
verunt. De floros scriptura XH 605 supra dictum.

Ex Menagianis duobus alterum Heinsius ad Aen. V 620
dicit recentioris notae, prior quam vetus sit non repperi. Ser-
vavit hic solus antiquam formani exulit ge. III 433 corruptain
in M facta T pro S in extulit, novicia exsilit vel exiiit in PB
inutatam, unde in ybc ortum exiit. Ergo notandum certe Aen.
III 167 haec, ubi hae FMPybc. Et pulchrius, si quid seniio, Aen.
X 908 Mezentius caesus non in arma, ut habent MPRybc, sed
in arva diflundere animani narratur. Ambiguum certc utruin
Aen. IIII 594 Dido exclamaverit date tela, ut plerique {MPybc)
auctores sunt, an ^ date vela* , ut praeter Meiiag. pr. Claudii Sa-
cerdotis liber et Donati Parisinus et Prisciani quaedam exemplaria

PROLEaOMENA. 357

extiibent^ quod in tanta prosequendi perfidos feslinatione con-

iunctum cum liis ^ inpellile remos^ non mediocriier arridet. Prae-

slat idem cum aliis (Roltendorphianis duobus et b2) Aen. I 725

probam scripturam U, coniectura in MRy2c mutatam in fit, Bene

adoptavit Medicei et Bernensis h correcturam Aen. X 307 pe-

dem, quod poeticae dictioni aptius quam pedes, ut in plerisque

[MlPRyblc) legitur: in archetypo fuerat PEDESIMVL. Adfini-

tatis inter Menagianum priorem et Palatinum iuculentum indicium

hoc notavi: Aen. VII 732 laevas caetra MRyb, nisi quod

cetra Myb. LAEVASCEPTRA PJ laeuas sceptra Menag. pr. et

Sprotian. Et soli servaverunt Aen. XII 893 quod verum est ve^

in MRybc que particula mutatum. Nec quod manu priore in P

extat addensent Aen. X 432, firmatum illud Prisciani et Servii

testimoniis, oblitterari passus est forma vulgari addensant, quam

MP2Rybc exhibent. Videturque etiam diorthota Palatini Aen. XI

255, ubi pro genuino violav imuis, ut babent Mybc, in P sic

A
extat: VIOLAVIMVS idem inlaturus fuisse glossema vastavimus

quod est iu Menag. pr., aliud populavimus receptum in R. Ro-

manum altingit Aen. VIII 132, ubi didita, quod habent MPc,

correctoris vel librarii stupore in Ryb mutatum in dedita transiit

nova corruptela in debita. Idem acciditVII 506>.ubi obusto

FMVybc, ABVSTV R^ adusto Menag. pr. cum Rotteud. tertio.

Leidensi, ahis. Versum Aen. X 872, quo liberi sunt MPRyb,

eo saltem quod post 875 demum praebet spurium esse indicat

Menagianus prior, sed interpolatione quam novit Servius suppletus

est Aen. VIll 41. Grammatico debetur Aen. VII 631 pro Cru-

stumeri^ Crustumenum, i. e. Crustumerium : cf. Servius. Intulit

commentator Aen. VII 341 medullis, quo expulsum quod neces-

sarium est venenis (ut est in MRVybc); 347 mittit pro subdit

(MRVybc); 390 suadet (etenim MRybc); 400 ubicumque (ubi

quaeque MRybc: cf. Prisc). Coniectura velus a Servio com-

memorata est ecl. VII 19 volebam, ubi ceteri, MPVybc dico,

volebant servaverunt. Alia corrupti textus specimina adnotatio

nostra critica suppeditabtt. Etiam alter Metiagiantis Palatini ma-

num priorem sequitur Aen. XI 698 ore (ora MP2Rybc). Idem

praebet ^antiquam' Servio leste Mectionem' etiam in bc et alios

quosdam libros inlatam auras (pro aurae MPRy) Aen. XI 801.

Quod Aen. XII 98 habet celebrare pro lacerare (MPRybc),

358 PROLEOOMENA.

nisi corruptum ex terebrare, coniectura quadam ortum fortasse

LA
est ex archetypi scriptura tiac CERAHE. Quod pJaceat unum

sive felici emendatione sivc ex integriore memoria nescia Aen.

XII 648 pro inscia (MPBbcmilf) una cura Gothano lertio pro-

pagavit.

Ex Moretanis primus, quem inter optimos habendum Hein-

sius censuit, laudandus propter has scripturas: Aen. I 224 dis-

piciens (v. supra), IX 179 ij [et MPRyhc), X 805 arce [arte

MPRyc, Servius). Haud inprobabile consita Aen. III 127 pla-»

cuitque Heinsio prae illo concita [FMPybc). Secundus con-

spirat cum G Aen. III 199, ubi dubium est utrum verius sit quod

hi praebent abrupti an quod ex FMPyabcrl; et Macrobio in tex-

tum recepi abruptis. Agnoscit quod ^alios' legere Servius

adnotavlt Aen. IX 99 undas (undis MPRybc). Secundus el

quartus integram servaverunt memoriam Aen. XI 613 sq. his:

ruina dant sonitum ingenti, quae in MPRybc correctorum

temeritate, qui partim ruinam . . . sonitu ingenti, partim ruinam

... sonitu ingentem voluerunt, varie sunt adfectata. In quarto

solo ecl. I 59 recte legitur aequore pro aethere (ut est in

PRabc et in grammaticorum praeter Probum commentis); idem

ge. 1 364 veram formam supera cum Vratislaviensi servavit,

oblitteratam in MRybc vulgari supra. Fragmenti Moretani

singularia quaedam e. g. ad ecl. VU 14 et 46 enotavi.

Vetus coniectura, quam Servius commemoravit, legitiir in
Montalbanio Aen. I 562 optare (aptare MPRybc). Bona scrip-
tnra subitum Aen. V 522 supra laudata.

Hamburgensem saeculi XUI membr., qui praeter Vergilii car-

mina integra cum Servii commentario Ovidii ex Ponto epistulas

continens nunc in bibliotheca publica servatur, dum accuratius

examino, Bernensium librorum bc adfinem et maxime c fratrem

germanum esse facile intellexi. Sed quibus Heinsius usus est

ecclesiae Hamburgensis codices duos anno 1784 vilissimo pretto

Havniensis univ^rsitatis bibliothecae traditos esse litteris didici Pe-

terseni, in catalogo quidem Hamburgensi p. 273 sic notatos:

n. 3360 P. VergUii Maronis Aeneis. Msc. membr. folia 93.

n. 3361 Eiusdem Aeneidos Libri XII Msc. membr. folia 118.

In cuius margine passim diversitas lectionis ex op-

timae fidei ut videtur manuscriptis annotata legitur.

PBOLEGOMBNA. 359

Horum autem ex priore Heinsius prompsit quod verum est ca-
vens Aen. X 417, iam ante Servium a quibusdam lectum pro
eo quod ceteros codices [MPRybc) occupavit canens. Ex altero
memorabilis adfertur abJativus qui Aen. VH 388 pro quo quod
MRybc habent, et quod prae vulgato absistunt [MPybc, exsistunt
R) admodum placere fateor absiliunt XH 102: poterantque facil-
lime LI litterae paulo neglegentius scriptae pro SI haberi.

Veneti praeclara scriptura est Aen. IX 141 nunc, de qua
supra dictum. Aen. HII 112 foedere pro foedera [MPRfybc)
^eterem esse coniecturam Servius testatur: alia diorthotae nescio
cuius commenta ad II 662 VU 361 IX 796 enotavi.

Sprotianus quoque Palatini et Gudiani propinquus agnoscitur

coniectura feras quae Aen. VII 755 in P2yl legitur. Palatini

similis Aen. XII 755 etiam Dorvillianus est, ubi pro elusus

E
(MRybc) in Palatino LV^SVS, in hoc elapsus extat; tum VI 16

Wittianus, ubi pro enavit [MRybc) Pl ENNAVIT, ille erravit

praebet. In eodem memorabile suspectos versus Aen. III 690 sq.

omitti.

Kecte fortasse in lani Parrhasii exemplari omissus est Aen.

HII 395, sed neglegentia librarii praeteritus XII 897. Levior in

hoc quam in MPRybc corruptela quod Aen. IX 686 adversi pro

at versi habet. Palatinum idem attingit cum Walliano Aen.

V 261 llion scripto pro Ilio, ut est in MRVybc, ex eodem

fonte cum Bigotiano saec. XII et scholiasta Lucani Aen. XI 259

domus intulit pro manus: nam DAMVS in P2 et amuf in yt

legitur. Nec malum quod una cum Veneto praebet iura Aen.

VH 365, ubi cura MRybc, Moretano quarto et Vratislaviensi

propinquus ge. I 364 formam genuinam supera saltem indicat

scriptura super. Eodemque spectare videtur Wittianus Aen. VH

32. Zulichemius omisso Aen. lUI 257 interpolationem indicat.

Communi cuni Py labe affectus est XI 275 scripto eadem pro

»

adeo [MRJbc). Regium Parisiensem Masvicim testatur Mediceo
nostro usquequaque similiimum esse, cuius recte tuetur manum
priorem consilium Aen. XI 469, unde sollemni vitio concilium
in M2PRyIbc factum.

In /o. Martini Regio codice Londinensi extat quod Celsus
vindicavit germina ge. I 332, ubi gramina MRybc: utrumque
in Palatini, qui gramine habet, archetypo videtur fuisse sic

360 FROLEOOMENA.

E .

scriplum: GRAMINA. Kiusdem Arundeliamis ge. 1418 praebet
quod etiam in y a mami priore fuisse videtur vices, cum m.2
et MRbc habeant vias.

Meadianus unus quod omittit tres versus ge. fll 37 — 39 quo
spectare videalur significavi p. 38. Ex Parisinis PoUerii secundo
ei tertio saec. X debeo resliiutum versuum Aen. X 660—665
ordinem, eiusdem sex (quorum 2. 3. 4. 8 saec. X, 7 saec. XI,
9 saec. Xll) opiimam Aen. X 705 emendaiionem Paris, ubi ia
MPRybc glossema creat irrepsit; quattuor (4. 7. 12 ei 13 saec:
XIII) iocativum humi, in solo praeterea c m.2 resiiiutum, vulgari
abiativo humo \n FMRybmi> oblitteratum ; duobus (7 et 11, qui
esi saec. XII) quod Capro et Hygiiio testibus reliquit Vergilius
limo Aen. XII 120, ubi lino MPRybc. Idem no. 11 signatus
cum ylb2 et grammaticis tuetur XI 657 dia, unde DIUUA in
My diua in y2c, dura in R, dira in aliis factum. Ergo nescio
an operae pretium facturus sit qui diligentius quam a Potterio
factum esse dicitur Parisinos libros excusserit.

■

Ex Havniensibus unus turbali versuum Aen. X 714 — 718
ordinis suis ipse tiirbis utile indicium fecit, item Lipsiensis aller,
Verborum ordinem alius Havnieusis emendatiorem dat ecl. V 45,
repetitum etiam in commento de ultimis syllabis p. 1403 P. (gr.
Latt. IIII 233, 32 K.).

Ne Gothani quidem omni laude carent. Ex quibus primus
quamvis, ut ait Heynius, ^vix ante saec. XV scriptus', Aen. HII
439 haud servavit, corruplum in MPyabci) voce aut. Mire
cum Palatino consentit secundus in corruptela inpressu Aen. XH
303 pro inpresso (MRybc)^ Idem omissis duobus versibus ge.
II 128 sq. cum uno genuino alterum saltem interpolatum sus-
tulit. Tertio cum Menagiano altero jcommune esi nescia

Aen. XII 648, de quo supra monitum, cum Bigotiano monte Aen.
VIII 344, ul ceterorum MPRybc scripturam more corrigi voluit
Schraderus. lYaeterea interpolalum versum Aen. IX 121, quo
carent FMPRybc, extra ordinem saltem post 142 inseruii. Ple-
risque plaeuit quod ex primo et tertio adfertur facilitate quadam
commendatum expectare Aen. XI 738, ubi veteres MRybctlf cuni
Servio imperativum expectate tuentur, quem ut acerbiorem
servavi, nec bene se excipere videutur haec: ^non segnes ex-

PBOLEOOMENA. 361

pectare', quoniam expectandi studium nulium est. Uni ex his
debetur Aen. VII 129 exiliis, pro quo exitiis in MPyhc.

Omnino nondum adhibita sunt ex antiqnioribus exemplaribus
1) fragmenta rescripta cum scholiis interlinearibus, quae in codice
Arundeliano Musei Briiannici n. 30 extare narrat Pertzius Archiv.
IX p. 497; 2) codex rescriptus Parisinus Regius, olim Cor-
beiensis (nunc Sangermanensis n. 1287), unde Aspri fragmenta
edidit Henricus Keilius (cf. praef. eius p. XV); 3) septimi saecuH
codex quidam in bibliotheca Seminarii ecclesiae Augustodunensis;
4) vei septimi vel noni Bodleianus Oxoniensis (cf. Blumii itcr
Hal. I 234. 210 sq.); noni vel decimi 5) Montispessulanus in
bibl. acad. medicae, et 6) eiusdem aetatis qui Clermontii Ferrandi
in bibl. oppidana servatur (cf. Haenelius et Heynius lUi 624).

§ 17.

lam satis, ut spero, demonstratum et quam varie iam inde
ab antiquo tempore carmina Vergiliana adfecta corruptaque fue-
rint et redire omnem nostram memoriam ad unum archetypum
currenti stilo parum nitide scriptum oppletumque nube conieclu-
rarum, glossematum atque interpolationum. Quod firmari etiam
potest duobus argumenlis, uno quod multis in transponendo sin-
gula vocabula congruentiae inter codices modo hos modo illos
exemplis continetur, altero, quod locorum quamvis modicus nu-
merus extat in omnibus libris corruptorum, ut emendatio adhi-
benda sit.

Transpositorum vocabulorum exempla haec habeto:
in FMRbc et apud Macrobium Aen. VI 731 noxicr corpora,
inv. ordine melius PlyJ,

- FlM Aen. IX 56 se dare [dare se PBybc),

- MPyc et grammaticorum commentis quibusdam ge. III 548

iam nec mutari (nec iam m, Rb nec mutari
iam Macrobius),

- MRybc Aen. V 731 Latio est [est Latio P, om. est x),

XII 641 ne nostrum (nostrum ne P),

- MRycp - XI 653 si quando in tergum (in tergum

si quando b),

- MRbc ' X 512 tempus versis. (versis tempus Py),

362 PROLEOOMENA.

iii MlR Aeu. I 333 et vastis (vaslis et M2Pybc),

VII 5 Aeneas exequiis [exequiis Aeneas
FM2Pybc),

- Myabc ciim Servio et aliis grammaUcis ge. II 69 feiu nucis

arbutus horrida (correcium in M),
i- PRVyhc Aen. V 281 velis subit ostia plenis [plenis s.

0. velis M),
- VII 681 legio late (late legio M),
' PRyabcif cum veteribus quibusdam ecl. V 45 carmen nobis

(nobis carmen Havn., de uU. syll.),

- PRybcm Aen. X 381 vellit magno (magno vellit M),

X\ 31S semper Brance (Drance semperM),
' Pybc Aen. IX 417 telum summa (summa telum MR),

• Pyb - V 503 volucris iuvenis (iuvenis volucris

MRc),

- Pyc - IX 674 patriisimenes (iuvenes patriis MRb),

X 137 cervix fusos (fusos cervix MRb),
' Py - V 516 figit nigra (nigra figit MRbc),

- - - - 592 nati Teucrum (Teucrum nati MRbc),

- - - VII 2 famam moriens (moriens famam

FMRbc),
' - - VIII 149 teneant supra (supra teneant MRbc),

- - - X 59 patriae cineres (cineres patriae M

Vbc c. patrios R),

- - - - 729 sic densos inruit (sic ruit in densos

MRbc),

- Pc - \ni 391 Teucrosnobis(nobis Teucros MRyb),

- Rybc - V 722 facies caelo [caelo facies MP),

- Ryb' - X 484 medium ctispis (cuspis medium Mcm),

- Rb - X 665 interea medio (medio interea MPyc),

- Rc - V 235 pelagi est (est pelagi MPyb),

- - - XII 16 crimen ferro (ferro crimen MPyb),

• - - - 870 scindit crinis (crinis scindit MPyb),

- Rm - IX 432 pectora candida (candida pectora

MPybc).
£x quibus quaedam sola librarii negiegentia, alia commen-
tandi causa, ut quam maxime fieri posset vuigaris verborum ordo
evaderet, pauca fortasse propter ccrtas quasdam metricas rationes
transposita sunt.

PROLEGOMENA. 363

Restat ut eos locos perlustremus, qui corrupii in omnibus

iibris nostris nec antiquorura testium ope, sed nostra Minerva

emendandi sunt. Ecl. Ill 110 aut meiuei duicis aui Ryabcm^»

Servius, quae hau iemnei d., haui scribens correxi. Ecl.

VI 80 Siienus narrasse fertur, Philomela

quo cursu deserta petiverit, et quibus anie
infeiix sua tecta super voiitaverit alis.

Ubi ^cursum' interpretes intellegunt volatum lusciniae quo, ante-
quam silvarum deserta petiverit, supra sua tecta vagata dicatur.
At parum ad rem aptum Philomelam quasi detenlam amore et
desiderio aegre eam domum reliquisse, ubi indignissima passa sit.
Nec Philomelae, sed Terei proprie tecta erant, et huius ^mutatos
artus' cum v. 78 narravisse feratur Silenus, ipsius volatum com-
memorari expectamus. Ergo dum Philoraelam deserta petentem
persequitur infelix pater in avem mutatur. Hac autem admissa
ratione prorsus caret sensu anie, contra bene subita mutatio
oculis proponitur eo quod alie sua tecta super volllare narratur
Tereus: cf. Aen. XI 751. De confusis N et L litteris supra
dixi. De eclogae VIII 49 ubi ai scripsi pro an librorum MP
yabc^ ^criptura laetor me nunc Ladevico quoque persuasisse. N

T
pro T scripta in M est etiam ge. IIII 278 ei"] EN.

Georgicon I 142 ab Ottone Hano\iio emendatum supra p. 54
laudavi. Ad restituendum II 302 Mediceo recte usus est Wag-
nerus. Necessaria Scaligeri emendatio, qua flf 402 expor-
ians fecit ex eo quod in MPRVyhctl) et apud testes antiquos
invenitur exporiani. Reiskii coniecturam perfeci HH 62 ius-
sos eliciendo ex iussos corruptela codicum MPyahc^: quamquam
Ladevicvs et languidum et metrica poetae nostri arte parum dig-
num iussus periclitari maluit. Eiusdem libri v. 129 Salmasius
feliciter restituit Cereri, quod quam facilis archetypi Ilbrario
videri potuerit pecori, ut MPyahcil? cum Nonio et Servio exhi-
bent, lam ex tabula nostra supra composita disci potest. Nam
eorum perversa explicatio cst, qui haec ^nec fertilis illa iuvencis'
de sterilitate agrorum frustra bobus aratorum, sequentia ^nec
pecori opportuna seges' de pascuis intellegi volunt, non sentientes
(luam inepta intra eiusdem versiculi fines pecoris, ovium scilicet
capellarumque, et Bacchi oppositio sit. Multo et ad scntentiam
aptius et sermoni convenientius prima illa ad herbaiiim inopiam

364 PROLEGOMENA.

referuntur, quae ad pastum non sufYiciunt (nam pascuntur iuvenci
quoque: ecJ. VII 11 ge. 1 15), tum ut frumenta et vineta intel-
legantur. Valde suspectus quem ge. IIII 355 GMPRybc^ et
Servius tuentur spondeus Penei, qui commentandi causa supra-
scriptus quid potissimum textu expulerit difficiie dictu est: nastri
nuper Peerlkampus proposuit.

Corrupto Aeneidis exemplari iam Silius deceptus est, qui I
317 cum MPRyhc^, grammaticis et qui ipse graviter oifendil
Servio Hebrum legit, quem debere. Eurum esse monuit Rutger-
sius, et mutata semel V in B, ut m.l in y extat ebrum, proclivis
conieclura erat cum Tliraciae lluraine quamvts lento Threissae
feminae cursum comparari. Cf. Bentleius ad Hor. carm. I 25.
20. Ex similis ioci X 563 comparatione inlatum I 343 in

MRybc^ (nam de P non liquet) et Servii Pompei Cassiodori libros
agri, cum nec ad Phoenicum rationes bene quadret arvorum laus
et tota narratio (Pygmalion 'auri caecus amore' 349, thesauri
tellure reclusi, Mgnotum argenti pondus etauri' 358 sq., ^avari
Pygmalionis', heredis . scilicet, ^opes' 364) flagitet auri comme-
morationem, quam Huetio auctore in textum recipere non dubl-
tavi. Varia iam vet«Tes temptaverunt ul Aen. II 75-expedi-

rent. Tradita quae sunt in iibris MPyabcil; et apud Serviuni

horlamur fari , quo sanguine cretus
quidve fcrat, memorel quae sit (iducia caplo,

recte defendi non possunt. Nam nec uuntium adferre caplum
honiinem Graecum conici nec de gemeutis et summam despera-
lionem simulantis (69 sq(|.) fiducia ulla quaeri poterat. Turbae
liic quoque inlatae sunt adscripto simili loco Aen. X 149 sqq.,
ubi Aeneas Tarchonta

regem adit et rcgi memural nomenque gcnusque
quidvc pelal quidve ipse feral — —

— humanis quae sil fiducia rebus
admonel e, q, s.

Sed eniendandi causa conferenda erant ex Aen. III 608 .sq. ubi

Achaemenides adducitur:

qui sil fari, quo sanguine cretus
horlamur, quac deinde agitct forluna fateri.
ipse pater dextram Anchises haut mulla moratus
dat iuveui, atque animum praesenti pignore firmal.

PROLEGOMBNA. 365

Nam quoniam TroiaDorum ^conversi animi compressus et omnis
impetus' fuit iacrimis Sinonis, ipsos consentaneum erat operam
dare ut excitarent iuveni animum Oduciamque loquendi sermonis
clementia facerent. Quamquam illud, ut dexlram ei Priamus ipse
porrigeret, et nimium erat et refellitur eis quae v. 146 sq. nar-
rantur. Aptum erat Homericum iilud xig; no^ev slg dvSQ(ov;
ab Ovidio quoque in her. II 106 Iranslatum. Restitui ergo quive
fuat (cf. X 108), memor^s. Ipsi Varius et Tucca minus
recte Aen. liil 436 litteras quasdam interpretati sunt, cum T lia-

m

berent S et pro N legerent R. De mea emendatione dixi p. 94.

Falsam esse Aen. V 139 codicum FMPRybci> scripturam finibus
perspexit Peerlkampus, nec umquam de statione, intra quam naves
in portu continentur, vox illa usurpata. Quae ubi tendunt^in ai-
tum, funis convellitur (ge. I 457), litore deripitur (Aen. III 266),
rumpitur (639 X 659), inciditur (III 667 IIII 575), solvitur (V
733)^ laxus immittitur (VIII 708). Ergo hic quoque, ubi sonitum
dedit tuba, subito impetu (^haut mora') /2ini^u6* omnes prosiluere
suis: et mutatae a librario in hoc vocabulo vocalis exempla habes
in eodem libro v. 488. 773, in H v. 238. Frustra Servius
laborat, ut quibus tandetn curis Aen. VI 520 Deiphobus dicat
confectum se fatali illa nocte dormivisse expediat, quam ^falsa
inter gaudia' (513) egerant: nec solet qui curis confectus tandem
obdormivit placidae simillima morti quiete (522) opprimi. Verum
quid esset sensit Schraderi acumen, qui choreis vel Uhiasis^ re-
stitui iussit^ poteratque illud omissa semel aspirandi nota (ut IX
615) facillime in curis depravari. Cf. Horatii carm. IIH 6, 15.

Lenissima medela Peerlkampus Aen. VII 430 sanavit. Ego certe

non dubilo quin multo piilcrius excitetur Turnus his

armari pubem portisque moveri
laetus iu arva iube,

quam si ipse, ut in libris FMRybcil> est, Maetus in arma^ esse
lubeatur. Estque sollemnis fere horum vocabulorum in codicibus
commutatio: nam arma, ubi intellegenda arva, habent i!f Aen. X
741, Pm\ 569, Ry?c? ge. Hl 475, y ge. HI 201, b? Aen. I 246;
armis pro arvis My Aen. XII 237 et R VII 736. Hic autem
etiam accessit v. 4()8 (Mubet arma parari') comparatio, unde in-
latum para pro iube in FRyhc, In eodem libro v. 667 con-
ieci inserendum esse os, quod deest in MPRVybcrlf. Falso

legit librarius Aen. VHI 211 raptos, ubi raptor verum esse in-

366 PROLBOOMENA.

tellexit Wakefieldus. Nam molestissima haec ^ cauda in spehmcam

tracios versisque viarum indiciis raptos saxo occultabat opaco';

quasi raptos esse nondum satis inculcavisset poeta et verbo

^avertit' v. 208 et narrato vestigia vertendi artificio. Atrociter

ut solet metricorum gloriosissimus invexit in numerorum quibus

Aen. IX 67 artem corruperim insoientiam. Quae si me fugisset,

non adnoCavissem in emend. Verg. p. 16 consilio spondeis uti.

poetam ^ad depingendas oppugnandi moras, quo velocius postea

dactyli ad aures acciderent.' Poteram addere pervicaciam et tor-

vam mentis obstinalionem, qua inrumpendi iocum dispiciat, Tufnus

his ipsis monosyilabis quamvis insolitis bene exprimi:

qua leiiiplet ralione adilus et qua vi clausos
exculial Teucros vallo atque eiTundat in aequor.

Nani quod et Servius in suis et nos in exemplaribus FMPybc^
legimus via tum demum concedam verum esse, si quis docuerit
yiam, non vim recte dici excutere et effundere Teucros in aequor:
cf. II 494 X 864 et maxime IX 399. Aen. IX 146 quod re-
posui sic pro eo quod in FMPRybc^ traditum est sed video
nunc Ladevico quoque placere. Necessaria nescio cuius ex
editoribus ante Pierium emendatio est, qua in v. 226 et inseritur,
omissa in libris quotquot novimus omnibus FMPRybc^. Ver-
sum 403 iam Asper corruptum legit, quem secutus est Priscia-
nus, et temptatum esse a criticis veteribus prodit varia codicum
MPybcmtl; ei RV scriptura: correxit mea sententia Bergkius.
Non excusatur in his 512 sqq.

saxa quoque infesto volvebant pondere, siqua
possent teclam aciem perrumpere: cutn tamen omnis
ferre iuvat supter densa tesludine casus.
nec iam sufficiunl e. q, s,

indicativus iuvat alacritate quam Wagnerus praetexit orationis.
Notissimum est quod eodem fere temporis momento, quo aliud
quiddam agitur, maxime autem quod semel subito fit, mera temporis
significatione indicativo post coniunctionem cttm exprimi (exempla
quaeras apud ipsum Wagnerum ad III 301). Sed ^cum tamen',
quibus hic opponitur constantia, qua repetitos saxorum iactus susli-
nuerint liostes, flagitant meo sensu coniunctivum, quem tamen
cave eJicias ex Palatini m.l IVDET scriptura, quam non ex iuvet,
scd ex glossemate lubet ortam esse doccnt MRbm. Hoc autem,
omnes ferri casus, poeta si adfirmavisset, parum fortiter statim

PROLEOOMENA. 367

V. 515, ubi negat id ipsum, intuUsset ^ nec iam sufQciunt'. Vim
et eiegantiam loco reddidisse mibi videor mutato quod in FMP
Rybctlf extat cutn in num: de quo supra dixi. Languet magno-
pere quod IX 676 nostris exemplaribus MPRybc^ traditur de
Pandaro et Bitia ^freti armis*. 'Abietibus iuvenes patriis et
montibus aequos' non armis, quae v. 678 simplicissime his ^ar-
mati lerro? absolvuntur» sed ut Homeri M 135 Polypoeten et
Leonten (qui xsiQe66L Jtenoid^ctsg i^Sh ^irm^tv dicuntur) viribus
suis vel fortius, ut vidit Peerlkampus, animis fretos esse decebat,
et laudantur animi Bitiae etiam v. 703. Qui meminerit et ge.
II 81 'exilit', quod Gudiano et Nonio debetur, in ^exiit' trans-
iisse in MabCy et Uransilit' Aen. X 817 in paucis recentioribus
cmx servatum, corruptum esse formis ^transiit' in MPyb et
Uransit' in ^, vix dubitabit paulo ante in eodem libro nono v.
785, ubi apertior etiam corruptela in Jf scriptura Uransiet' pro-
ditur, unde diorthota transiii {M2PRybc) fecit, idem verbum
iransilit (cf. XII 859) restituere. At ne in textum reciperem
dissuasit quod hasta quamvis per clipeum penetraverit et in in-
guine sederit, tamen vires haud pertulisse narratur, ut minus ve-
loci videatur impetu aes et taurina terga superavisse. Ergo
praeluli hic Lachmanni coniecturam iransii, Tardandi verbo
cum semper transitivo usus sit Vergilius (Aen. V 395. 453 VI
731 XI 21. 549 XII 746), vaide suspecta quae ne veteribus
quidem nuliam moverunt dubitationem X 857 de Mezentio dicta
^quamquam vls alto volnere iardat\ Nam et variant libri formis
iardat et iardei et significavit Palatini diorthota, alteram vocis
^quamquam' syllabam deiendam esse nec Servius ausus est vim
intellegere Mezentii , sed quamvis perversa ratione ad vulneris
violentiam rettulit servata tamen sic transitiva verbi Uardare'
significatione. Ergo probabilis Peerlkampi coniectura, qua exci-
disse in archetypo doior vocabulum, lacuna autem a correctore
vetere duplicata quam syilaba expleta fuisse statuitur, quo semel
admisso consectarium erat coniunctivum verbi iardet mutare in-
dicativo. Quamquam ne illud quidem quod HolTmannus proposuit
*quamquam vis alti volneris ardet' omni caret probabilitate, cum

T E
in M ARDAT scriptum et S littera saepissime in libris nostris

pro T habita sit. Peerlkampum ut sequerer commutandis ver-
borum acceperii et asciverit sedibus Aen. XI 471 sq. maxime

368 PROLBGOMENA.

movit vocabuluni uliro, quod nou credo recle componi cum acci-
piendi verbo. Damus obfertmus adferimus mittimus petimus oc-
currimus venimus adsumus fugimus adfamur ultro, sed qui accipit,
sequitur voluntatem alterius, ergo nihil ultra id facit quod voluit
alter. Contra asdre ultro priusquam accipere cogamur recte dici-
mur, legiturque hoc ipsum ^asciverit tdtro^ XII 613, ubi ex nostro
loco duo versiculi interpolati sunt in CX' Nec magni facio quae
opposuil nuper Ladevicus, nec uxorem Laviniam nec ut in urbem
acciperetur petivisse Aenean. Spectat enim generum ad utrumque
verbum, nam et asciscendum generum et accipiendum regni so-
cium fuisse sero intellegit Latinus. Debile videtur quod ex Rc
legi solet XI 728

Tarchouem in proelia saeva
suscitat et stimulis haut mollibus inicit iras.

Nec omnino quidquam stimulis proprie inicitur, sed foditur

acuitur agitur lacessitur excitur cxcitatur arrigitur conculitur:

iniciuntur adiciuntur subiciuntur adduntur subduntur moventur ver-

tuntur ipsi stimuli. Ergo in eodem libro v.451 sq. poeta scripsit

extemplo turbali animi concussaque volgi
pectora et arrectae slimulis haud moilibus irae.

Atqui nostro loco facili errore librarius archetypi codicum MPyh

ad eius quod in principio versus legitur suscitat similitiidinem

incitat tradidit, unde leni medela Heinsius quod scrmonis usii ilagi-

tatur incutit effecit. Quod si veriim est, hic quoque ut saepissime

glossema irrepsit in R. Quod Aen. XIl 55 libris MRybctl) traditur

at regina ....

flebal el ardenlem gcnerum moritura lenebal

sensuin haberet, si, poslquam frustra precata esset Turnum, mor-

teni sibi paravisset Amata. Neque enim solet poeta inminentis

mortis mentionem facerc nisi ubi statim consecutura est: ergo

Priamus fertur moriturus in hostes II 511, item aUi in proelio

IX 398. 511 X 881 XI 741, iiem Dido Uestatur moritura deos'

nil 519 (cf. 415. 604), et ipsa regina infra ubi vere mortem

adit XII 602 ^ moritura manu discindit amictus et nodum informis

leti trabe nectit ab alta'. Sed hic praesagire mortem ineptum

erat. Contra apte addi polerat verbum quod sequentibus precibus

praefaretur monitura, quod rcstitui: de corruptela cf. IIII 436.

De versibus vel spuriis vel transponendis vel supplendis aliis

locis disserui.

PROLEQOMENA. 369

Caput XIV.
Versus scholastici quidam.

Gorollarii loco scholasticos qiiosdam versus, qul in codicibus
Vergilianis a me adhibitis leguntur, hic ad eorum lldem reco-
gnoscendos esse duxi. Ediderunt eos cum ccteris eiusdem
generis P. Burmannus in anthologia velt. Latinn. epigr. et poem.
II n. 192. 191. 190. 189 (cf. Henrici Meyer anthol. Lat. vol. I
n. 862. 860. 836) et Heynius in Vergilii sui a Wagnero repetiti
vol. I p. CXLIV sqq. n. I. H. V. VII; quaeque eorum in Lei-
densi codice Ausonii extant nuper Lucianus Muellerus in mus.
Rhen. XIX 114 sqq. excussit. Ex Burmanni apparatu pauca tan-
tum notabiliora in commentario critico attuli.

Praeratio.

Vergilius magno quanlum concessit Homero,

tantum ego Vergilio Naso poeta meo.
nec me praelatum cupio tibi ferre, poeta:

ingenio si te subsequor, hoc satis est.
argumenta quidem librorum prima notavi,

errorem ignarus ne quis habere queat.
bis quinos feci legerent quos carmine versus,

Aeneidos totum corpus ut esse putent.

Adnotatio oritica. Siglorum notae praeter solitas: h = Hamburgensis

l = Leidensis Vossii p = Petavianus (o = Burmanniani omnes

^ = Burmanniani plerique. Praefatio, Extat in ylp. CARMEN

OVIDII NASONIS y iiicipit episrammatam obidii nAsonis in libris

eneidarum uergilii. praefatio / 1 magno om. y quautus y

2 uirgilio y 3 poetam p, Muellerus, An flore, pueta? 6 priva

MueUerus 6 errore y 7 legere ut feci i. e. legerent feci yp

8 totam y 9 sq. spatio separati ab antecedentibus in /, reponendi au-

BIBBKCK, PROLEOOM. 24

370 PROLEGOMENA.

adnrmo gravitate mea me carmine nuUum

livoris titulum praeposuisse tibi. 10

DecasUcha Aeneidis argmenta.

I.

Vir magnus bello nulli pietate secundus

Aencas odiis lunonis pressus iniquae

Italiam quaerens Siculis erravit in undis.

iactatus tandem Libyae pervenit ad oras,

ignarusque loci, (ido comitatus Achate 5

indicio matris regnum cognovit Clissae,

quin etiam nebula saeptus pervenit in urbem

abreptosque undis socios cum classe recepit.

hospitioque usus Didus per cuncta benignae

excidium Troiae iussus narrare parabat. 10

11.

Gonticuere omnes. tum sic fortissimus heros
fata recensebat patriae casusque suorum,
fallaces Graios simulataque dona Minervae,
Laucontis poenam et laxantem claustra Sinonem,
soronum quo monitus acceperat Hectoris atri, 5

r
iem vidcnttir post v. 4 9 grauitate y camine nallum / crimine nullo

Muellerus 10 titulos idem proposuisse y.

Decasticha, Praefationem in y secuntur primum tetrasticha georgicon

argumenta, deinde monosticha Aeneidis, tum demum haec decasticha, Ex-

tant eadem praeter Ip in Rbch singuHs libris praemissa, sed ut aniecedant

singula monoslicha, de quibus v. infra. INCIPIT. VERSVS. OVIDII. NA-

SONI- c VER8V8 OVIDII NASONIS h, I. 2 PRAESSVS R

4 naufragus et tatadem Libyae est advectus ad oras / 5 ACHA-

TAE R 6 regna c helissae l 7 septus c in /, Vossiani AD

Rybch Burmanniani 8 ADREPTOSQVE VNDIS SOCIOS Rybch, tdsi

quod arreptos c. Abreptos socios undis / 9 didoif c didoyf h

benigne c II. cxtat praeter alios in Rybchl PROLOGVS OVI-

DII h 1 tunc ybcloi 2 PATRIAE Rhl MenteL Menag, al. troiac

bc troiaeq- y cafufrurq: (sic) b 3 minerua. b 4 Laucontis:

cf L, Muelleri de re m. p. 265 et ind, gramm. Laucoontis / Laocontir

bch, Mcnag. LAOCOONTIS Ry laocoantis Mentel. et om, ybcl laxan en

f
y clautra (cl in ras.) b sinonem (si in ras.) b 5 SOMNiVM R

PROLEaOMENA. 371

iam flammas caeli, Troura patriaeque ruinas,

et regis Priami Talum miserabile semper

inpositumque palrem coll.o dextraque prehensum

Ascanium frustra a tergo comitante Greusa,

ereptam hanc fato, socios in monte receptos. 10

m.

Post eversa Phrygum regna ut fuga coepta moveri
utque sit in Thracen primo devectus ibique
moenia condiderit Polydori caede piata,
regis Ani hospilium et Phoebi responsa canebat,
coeptum iter in Cretam, rursus nova fata reperta,
naufragus utque foret Strophadas compulsus ab undis;
inde fugam ac dirae narrat praecepta Celaenus,
liquerit utque Helenum perceptis ordine fatis.

1

ACCEPERIT Ryh, foriasse vere: cf, III 3 atmm yftcA^ 6 famaf

h famaf yc ruinam y 7 REGNVM R FATO R 8 IMPOSI-

TVMQ» /iyc/i coUum (u corr, in o) h dextram h PRAEHEN8V

o
R 9 a /, om. Ryhchf^ CREVSA (E in rng.) R 10 ereptam fata

h erepta fata y INMONTE nuUa inierp, continuai R in mente y re-

ceptof (cep in ras.) h III. Deftcii R, exiant in yhcl: nam h non am-

plius contuli, Ceieris in h antecedii hic versus, ex monostichis repetitus:

Tertiuf a fVoiae uectof canit aequore teucrof

in quihus Troia corrigendum» Eodem autem ordine singidorum lihrorum de-

castichis antecedere monostichon in R supra narram. 1 frigu y ut

om, yhc fugam h caepta h «cepta y mouere y 2 Atque h

in traco y itrarem h primo y<"' primum / primi h deuentuf y

deiectuf h ubiq. yci 3 condiderat y^ poli dorice depiata c

polidorice piata y 4 Legif c Ani conieci, unii / ad yhcat ut Vos-

sianus, L. Mueller ofpitium cl pebi h canebat: cf. II 2 cane-

bant BurmannuSf L. Mueller 6 Caeptum h creten yhc nona

facta y 6 naufragaf yc fnerit Menag. ali. cpulfu y ad un-

daf yhc ad udas Heinsius 7 fruga y ac dirae narrat conieci, et

dirae narrat Menag, pr,, Leid, alt., iiem, nisi quod om, narrat / et ira

enarrat h &ire enarrat c atque ite narrat y atque iterum MenieU alier

cum al, praecepta horrenda l, unde percepta oracla temere L. Mueller

N
caelenuf hc cyllenuf y 8 Liqueret y iqueretur b perceptia

24*

372 PROLEGOMENA.

supplicem Achaeinenidem Polyphemo urguenle receptum
amissumque patrem Drepani. sic deinde quievit. 10

IV.

At regina gravi Veneris iam carpilur igni.

consulitur soror Anna: placel succumbere amori.

fiunt sacra deis, onerantur numina donis.

itur venatum, Veneris clam foedera iungunt.

facti fama voiat. monitus tum numine divum «5

Aeneas classemque fugae sociosque parabat.

sensit amans Dido precibus conata morari.

postquam fata iubent nec iam datur ulla facultas,

conscenditque pyram dixitque novissima verba,

et vitam infelix multo cum sanguine fudit. 10

V.

Navigat Aeneas. Siculas defertur ad oras.
hic manes celebrat patrios, una hospes Acestes.
ludos ad tumulum faciunt, certamina ponunt.
prodigiost cunctis ardens adlapsa sagitta.

Burmanmis ex Menagiano? pceptif yc praeceptif bhp 9 acheinenide y

aceraenidemc poliphemo y polifemo 6b urgente c/ iingente 6 receptum

f
l? receptat Foss. Ausonii recepit yhcio 10 Amifum h Drepani. sic

Aldina^ L. Mueller drepanif hic /» Menag. drepUanif hic c dephanif hi^

y drefanis bic MenteL uterque^ Menag. ali. fanif hic b IV. Eaclani in

Rybcl. 1 agni y 2 Consulit c foror om. yc 3 dief c hone-

n
rantur / honorantnr y 4 Igitur c ueneri c ia y iugunt c

5 Factum fama notat / tunc yc 6 classim c que om. y so-

ciif c 7 PRAECIBVS R mouere c Mentcl al. 8 uidet cl ulla

loquendi yc 9 CONSCENDIT- PYRAM R. V. Deficii R, exiant in

yhcL Ceteris antecedit in yb hic versus:

Quintus habet ludos et classem corripit ignis.

t c

(habef b laffem b), quem in b hic eiiam ex monostichis praecedii:

Manibus ad tumulum quinto celebrantur honores.

Ergo in vetusto exemplari varia singulis libris argumenia videniur praeposiia

c
fuisse. 1 fiiHulaf h 2 patraf y 3 Ludof. at c 4 om. y, pasi

6 inserit b Pl-odigio est fleinsius: cf. Aen. V 622 sq. Prodigiofa & r>

PROLEOOHEMA. 373

Iris luin Beroen habitu meiitiia senili 5

incendit naves, subitus quas viudicat imber.

in somnis paler Anchises, quae bella gerenda

quoque duce ad manes possit desceudere monstrat.

transcribit matres urbi populumque volentem

et placida Aeneas Palinurum quaerit in unda. 10

VI.

Cumas deinde venit. fert hinc responsa Sil>yliae.

Misenum sepelit: mons servat nomen humati.

ramum eliam divum placato numine porlat.

at vates longaeva una descendit Avernum.

agnoscil Palinurum et ibi solatur Elissam 5

Deiphobumque videt lacerum crudeliter ora.

umbrarum poenas audit narrante Sibylla,

Menag. alU Menlet.^ om, et alii, Prodigiu. e hl Prodigium est Burmannus

t
delapfa b fagita c 5 om. y Trif c tum conieci tunc Me-

nag. al. item / te ui vid,^ eras. c nutricem b anum Heinsius berohen^

b bercem c abitum c fenuli (u eras.) c 6 om. y fubitaf b

indicat c kimber b 7 que y In b pro ilio versu hnec le-

guntur:

g n

Cnncnatum achifer folatur noctif in umbrir,

sic corrigenda:

Tum gnatum Anchisea solatur noctis iu umbris

quae magis quam iiia placent: ntm quae bella gerenda tnemorai Anchises

d
Aen. VI 890. 8 Quoque / Cogc c ducc yc difcendcre c nar-

rat b 9 Tranf fcribit yc moref b urbif b poptm y uolen-

tem c/, ut Aen. Y 750 uoaleante b uolcntcf y 10 placidii yc placidum

b placitum Venei. amifit c undif ybc<o VI. Exiani in liybcl.

m
1 CYMAS R 2 mof c SEJRVANS R 3 Ranu b etiam diuu bl ETIAM •

VIVVM R etiam antea diuum c etia ante deii y, Mentel. sec, cum aiiis:

vere, natn praecedunt haec de ramo 204 — 211 reperto MUeni sepultitrae v,

212 sqq, et antea divum Mentel pr. 4 AT • VATES • LONGAEVA •

Rb At uatef tecta atq* yc At uatis tecta atque Mentet, at. Ad uatif

tecta adque / £t uatis tecta atque Leid. Averno ui Aen. VI 126

mavutt Francius, L. Mueller p. 119 6 palinuron ibi et / helissam

/ alissa y 6 Dephoebu c uidit c LATERVM R 7 poena y

374 PBOL£QOH£NA.

coQveiiit AnchiseD penitus convalle virenti

cognoscitque suam prolem monstrante parente.

haec ubi percepit, graditur classemque revisit 10

VU.

Hic quoque Caietam sepelit, tum deinde profectus

Laurentum venit; hanc verbis cognoscit luli

falalem terram: ^mensis en vescimur' inquit.

centum oratores pacem veniamque petentes

ad regem mittit Latii tum forte Latinum, 5

qui cum pace etiam natae conubia pactus.

haec furia Allecto lunonis dissipat ira:

concurrunt dictis, quamvis pia fala repugnent.

belli causa fuit violatus vulnere cervus.

tum gentes sociae arma parant, fremit arma iuventus. 10

VIII.

Dat belli signum Laurenti Turnus ab arce,

mittitur et magni Venulus Diomcdis ad urbem,

qui petat auxilium et doceat quae causa petendi.

Aeneas divum monitis adit Arcada regem

Euandrum Arcadia profugum, nova regna petentem. 5

n
difcit yb dirc& c, Meniel, 8 achifen b penitus connalle / ut

Aen. VI 679 PENITVS.Q • IN VALLE- Rybc penitns in nalle ^

9 AGNOSCIT Rybcm monstrante l monstraiq- c NARRANTE Ryb

parenta y parentu c 10 fociofq. reuint ycm ui Aen. VI

899 VII. Extant in RybL 1 SEPELIT- TVM- Ry tnmult Z,

unde tumulo dat L. Mueller 2 Laurentum / LAVRENTVMQ* Ryb

hanc om,y ac L, Mueller COGNOVIT R^ 3 EN Ry iam bl

6 AQTTVNT • LAETI Ry tiinc / SORTE Ry 6 nate y NATA

R 7 Haec L, Mueller Hic /, Ven, HOC Rybm furia 6. L, Mueller fu-

riam / FORTE Ry, Ven, diftruit / destmit L. Mueller: cf. Aen, VH

339 (dissice compositam pacem) IRAM Ry 8 CONCVRRVNT

e
DICTIS Ryb, ut XI 8. Rex cedit furiis / vota L. Mueller repugnant

y 10 Arma ferunt gentes socia dat bella iuyentus l, in quibus sociata

ad coniecii L. Mueller. sed nescio an gentes sociae corrigendum sit, ui

etiam in Burmanni libris omnibus exiat. VIIL Extant in Rybcl

1 belli= b 4 monitif (f in ras.) b monit' y MONITV Rcl adat bl

arehada bc arcade / 6 arcadia / ARCADIAE Rytp archadiae bc

PROLEGOMENA. 375

accipit auxiliiiin: huic natum et socia agmina iungit

Euander, Pailas fatis comes ibat iniquis.

iamque habilis bello et malernis laetus iu armis

fataaue fortunasque ducum casusque suorum

sorulus clipeo divina intentus in arte est. 10

IX.

Atque ea divcrsa 'penitus dum parte gcruntur,

lunonis monitu Turnus feslinat in hostem.

Teucrorum naves Rutulis iaculantibus igiicm

nympharum in speciem divino numine versae.

Euryali et Nisi coeptis fuit exitus impar. 5

pugnatur: castra Aeneadae vallumque tuentur.

audacem Remulum dat leto pulcher lulus.

fit via vi. Turnus Bitian ct Pandarum altum

deicit et totis victor dat funera castris,

iamque fatigatus recipit se iu castra suorum. 10

X.

Concilium divis hominum de rebus habetur.

interea Rutuli portis circum omnibus instaut.

advenit Aeneas multis cum milibus heros.

Mars vocat, et totis in pugnam viribus itur.

interemit Pallanta potens in proelia Turnus, 5

6 aaxilia / fiic / ^natu h natus / et om, l 7 Euandri (ri

f
171 ras.) b Euandrl / palla h iniqu.if h 8 laetuf . (f e corr.) b

9 fata, om. que, y caufaf b 10 SORTITVS Rybc miratur / ut

Aen. VIII 730 diuinam / natES / artem, om. est, / IX. Exiant

in Ryhcl 1 ADQ VE R haec / diuerfaf y paenituf h 2 fe-

stinat turnus / tur festinat c 3 in nauef / 4 Nimpharu hc fpecie

/ 5 Euriali bc inpar c 6 PVGNANTVR Ryh baellumque /

7 ROMVLVM /l, Mentel, Menag. sec, all. rutilu c; Rutulum voluit
dat lecto b leto dat / pulcer / 8 Bitian L. Muclter becian /

BITIAM Rybc pandaron /, Burmannus ALTVM Rybc: cf.

Aen. IX 735 acrem / 10 fatigatis l? RECIPET Ry X. Ea>

tant in Rycl, desunt in b 3 HEROS Ryc inde / 5 Interimit /

»376 PROLEGOMENA.

(-aodiintiirque duces cadtl et sine nomine vulgiis.

siibtrahitur pugnae lunonis numine Turnus.

Aeneas perstat Mezenti caede cruentus,

et Lausuin inncta peremil per vuhiera dextra.

mox ultor nati Mezentius occidit ipse. 10

XI.

Constituit Marti spoHorum ex hoste iropaeum

exanimumque patri natum Pallanla remitlit.

iura sepulturae tribuil tempusque Latinis.

Euander patrios adfcctus edit in urbe.

corpora caesa virum passim digesta cremaniur. 5

legaii referunt Diomeden arma uegasse.

Drances et Turnus leges aequanie Laiino

concurrunt diciis. Aeiieas imminei urbi.

pugnaiur: viucunt Troes, cadit icta Camilla.

deinde duces castris donec sessere minantur. 10

XII.

Turnus iam fractis adverso Marte Lalinis
semet in arma parat pacem cupiente Latino.

7 Subtrftitur l pugna y nomiue c 8 instat I MEZZENTI

liy CAEDE PIATA RYcm, ut III 3 Ceterum parum felix in tribus

uliimis huius argumenti versibus epitomatoris opera, nam bis caedes Mezenti

memoratur, cum v, 8 cupidus^caedis Aeneas dicendus fuerit. Sed fortasse

scriptum erat v. 8 caede parata {cf. Aen. VIII 770 obviue ire parat)

9 per om. c uulnere c MuUo eleganiior pro hoc versus in l:

Lausus fata patris praesenti morte redeqait.

10 ultor Buimannus VICTOR Ryclm MEZZENTIVS Ry XI. Ex-

e
tanl in Rybcl. 1 fpoliato (ato in ras.) b fpoliatum / trophum c

2 Exanlmem / NATVM Rybc feretro l, quod praeplacet, 3 iure ybJ

4 affectuf bcl cedit y caedit b 5 caefa . b DIGESTA

Ryb2c: cf Aen. XI 186 sq. dege . te bl disiecta / 6 LIGATI R

z
ucgasse] riae galTe c 7 aequando te c 8 inminet c 9 Pugnant

y cadet bl icta / lACTA Rc acta yb 10 Dein reduces L. Muel-

ler donec (ec in ras.) b nocti l feiTere c; cf, Aen. XI 915 CES-

SERE Ryb2t ceffare bl mittantur.^i minanti / XII. Extant in

r
Rybcl 1 factif b adnerfa y latinuf bi 3 passuros / paffun.f

PROLEQOMEN A . 377

foedus percutilur passuros oninia victos.

lioc Turni luturna soror confundit et ambos

in pugnani populos agit ementita Camertem. 5

Aenean volucri tardatum membra sagitta

anxia pro nato servavit cura parentis.

urbs capitur. vitam laqueo sibi finit Amata.

Aeneas Turnuni campo congressus utrimque

circumfusa acie vita spoliavit et armis. 10

MoBosUcha Aeneidis libroran arganenta.

I.

Aeueas primo Libyae depellitur oras.
funera Dardaniae narrat defletque secundo.
tertius. errores pelagi terraequc requirit.
uritur in quarto Dido flammasque fatetur.
quintus habet ludos, et classem corripit ignis.
quaeruntur sexto manes et Tartara Ditis.

b PASSVRVS Hycy^ passuris Burmannus uictos / VICTVS Ryhc^

victis Bunnannus 4 Oc c contuudit / 5 pugua c mentita /

6 Aenear6 Aeneae («e eras.) c Aenea' y TARDATVR R tardan-

tur c menbra c 7 ^nato b 8 laq:o b 9 turno c pro-

gressus / utrunq: c. Monosticha. I. Leguntur hacc in Rybcl

praemissa in Rybc sui cuiusque libri decastichis, spatio unius versiculi ab

his separata. Continuantur in l. Cf. Burmannus II 191, Meyerus n. 860.

Distinxi haec ab alttris (II) ita ut priora (I) littera a, altera (II) jj Jiota-

rem. 1 lybie c conpellitur / Libjes adpellitur Burmannus

oras conieci, cf. decastich. I 4 V 1 ORIS Rybcto undis / 2 deest in

ybc deflet / FLECTAE R flecte y>/en/c/. fletus t/> 3 deficit R, om. yc,

in b repetitur monostich. fi v. S requirit bl recurrit L. Mueller. Pro-

barem renarrat coU. Aen. III 717 errores canit amissumque parentem

(D praeter l 4 om. ybc flammisque crematur / 5 deficit R, in b prae-

t c
mittitur monostich. § 5 habef b lafTem b ludos quos concelebrara /,

nam reliqua tegere non potuit L. Mueller, qui adnotavit dubium esse verbi

concelebrara vocalis ultimus num a an e an 1 sit. concelebrare pote-

stas in l legit Burmannus^ concolebravit Ayerno coniecU L. Mueller, for-

378 PROLEaOHENA.

septimus Aeneam reddit fatalibus arvis.

praeparat octavo beiium quos mittat in hostis.

nonus habet pugnas nec adest dux ipse tumultu.

occidit Aeneae decimo Mezentius ira. 10

undecimo victa est non aequo Marte Camiila.

duodecimo Turnus divinis occidit armis.

II.

Primus habet Libycam veniant ut Troes in urbem.

edocet excidium Troiae clademque secundus.

tertius a Troia vectos canit aequore Teucros.

quartus item miserae duo vulnera narrat Elissae.

manibus ad tumulum quinto celebrantur honores. 5

Aenean memorat visentem Tartara sextus.

in Phrygas Italiam bello iam septimus armat.

dat simul Aeneae socios octavus et arma.

Daunius expugnat nono nova moenia Troiae.

exponit decimus Tuscorum in litore pugnas. 10

undecimo Rutuli superantur morte Camillae.

ultimus imponit bello Turni nece finem.

tasse in Leidensis archetypo exHtU olim concelebrat Anchisae. 7 om,

hc aenean y^ aeneas Leid, 8 octana c octavos L. MueUer et
quos Heynius qnos armat in hostem / horter h 9 pugnam /
TVMVLTV Ryh: cf, L. Mueller de r. ot. p. 381 tumultuf c tumulti /

10 om, b MEZZENTIVS Ry 11 victast L, Mueller 12 Dude-
cimo y; cf, L. Mueller de r. m. 272 diuinuf bl II. Praecedunt
continuata haec in ybc decasticho Aeneidos libri I argumento hoc in c et in
Petaviano catalectorum codice tituloi VERSICVLI- ASMENII- SVPER.
XII- l!iB AENEIDOS INCIp- /« MenteUano veterrimo et Dorvaiiano tri-
buuntur Ovidio Nasoni, in Burjnanni ip ut videtur BasUio. Cf. Burmannus

c

11 190. 1 libia y 3 extat inter monost. a in b, ubi troiae 4 mi-

fere y duo: propter Aen. IV 660 'sic sic iuvat ire sub umbras'?

elifae bt aelife c 5 extat in b etiam inter monost, a, ubi caelebrantur

n
caelebratnr c 7 frigaf yc italam c 9 expu^a c 10 lit-

m
tore y 11 ratili c caillae b 12 inponit b, Georgieon <e>

PBOLEGOHENA. 379

GenrgiMii arguieiita.

Qualis bucolicis, quantus teliure domanda,
vitibus arboribusque, satis pecorique apibusque,
Aeneadum fuerit vates, tetrasticha dicent.
contineat quae quisque liber, lege carmine nostro.

I.

Quid facial laetas segetes, quae sidera servet
agricola, ut facilem terram proscindat aratro,
semina quae iacienda, modos cuitusque locorum
et docuit messes magno cum faenore reddi.

II.

Hactenus arvorum cultus et sidera caeli.

pampineas canit inde comas collisque virentis 10

discretasque locis vites et dona Lyaei

atque oleae ramds, pomorum ex ordine fetus.

traMticka extant in Rybch: cf. Burmanni anthoL II 189 Meyerus n. 836
1—8 deficit R 1—4 om. c, leguntur etiam in l INCIPIT TETRASTICHON
OVIDn NASONIS CARMEN p INCIPIT CARMEN TETRASTICON
OVIDII NASONIS y OVIDII NASONIS TETRASTICON h 1 Qua-
lis] Quantufl Menag. 3 tetrastica ybh 4 Contineatq* y carmina
nra y, item bh Burmanni codd, munere nostro Muellerus p, 123 5 quo
(idere c, MenteL m.l Moret. 6 facile bc^ Mentell. cum aliis aratro
bl aratrif bZCj Burmanni codd. 7 quae facienda c quo facienda b
modos Mentel. alter cum aliis Burmanni moduf c loco b 8 edocuit

Petav. Mentel. alter cum aiiis. magno olim foedere c, Mentel. Menag.

9 INCIPIT CARMEN TETRASTICON OVIDU NASONIS c celli
c 10 inde b ILLE Ryc, Petav, al. collefque uirentef b 11 Difcre-
taf b DESCRIPTAS Ryc, Burmanni codd. {an discriptas?) locif b

LOCI Ryc, Burmauni eodd. 12 ADQVE R EX ORDINE Ryc et

condere b fetuf b LAETVS Ryc letos Petav, Mentel, Menag. o/.

380 PBOLEQOMENA.

m.

Teque, Pales, et te, pastor venerande per orbem,

et pecoruro cultus et gramine pascua laeta,

quis habitenl armenta locis stabulentur et agnae, 15

omnia divino monstravit carroine vates.

IV.

Protinus aSrii mellis redolentia regna

Ilyblaeas et apes, alveorum et cerea tccta

quique apti flores examina quaeque colenda

indicat umentisque fayos, caelestia dona. 20

Solus ex nostris libris b habet tetrasticbon quod est apud
Burmannum 1. 1. II 193, v. 1—4, Meyerum 863, 1 — 4, Ileynium
p. CLII n. VI. paene eadem forma quam Scaligcr protulerat:
Tityrus agresti modo laetus carmine ruris,
formosum per quod Coridon dtlexit*) Alexin
Silenumque senem sertisque meroque ligavit
pastorumque sonos faciles duxere cicutae.
Deuique in eodem et in Hamburgensi (h) codice legi versus
qui in interpolata Donati vita Augusto ascripti apud Burmannum
sunt II 184, apud Meyeruro n. 858, apud Heynium p. CXLIl.
€onspirat autem b fere ubique, h plerumque cum optimis Scaligeri
et Heinsii Iibris.

lectos Burmannus 13 Teque yhc TE.QVOQVE. H, Peiav. te pa-

stor b PASTORVM Ryc uenerande 6, nottendorph. MEMORANDE

Hyc, ceteri Burmanniani 14 gramine b 6RAMINA Ryc Petav. al,

16 habitent b HABITANT Hyc Petav. Mentel atter, al, stabulantur

Menag, Mentel. aUer cum al, agnae b A6NI 7?yc, Burmanniani 17 — 20

0771. R 17 reddentia y 18 hibleafq* apef y hybleas quoque apes

Rottend. 1 et 3 hybleaf apef bc aluoioim ybc et om, e cetera y

tecta c, Petav, dona b regni y regna Menag. al. 19 quidque yf,

Petav. albi yc, Petav. apibus Pierius queq* y colenda b legenda

m
c, Burmanniani legentif y 20 inplicat b humentif yc auof c.

*) ardebat Scaliger,

INDEX GRAMMATICVS.

Quomodo et quam varie Vergilii carmina grammaticorum veterum
opera adfecta sint ut quam pleuissime perspiciatur, indicetn gramma-
iicum subieci. Nam Pliilippus Wagnerus qui ^ortliographiam Vergilia-
nam' laudabili studio contexuit cum et libronim optimonim testimoniis
minus plenis accuratisque usus et id maxime secutus sit ut quae fuerit
poetae ipsius singula scribendi consuetudo Mediceo maxime duce eli-
ceret, uos aliquanto locupletiore quem collegimus formarum peuu illu-
strari voluimus, quae in singulis vocabulis Vergilianis vel pronuntiandis
vel scribendis per quattuor vel qutnque inde ab Augusti aetate sac-
cula vicissitudines acciderint. Ceterum instrumeutum quaestionis pro-
posui: singula per inscriptionum thesauros et ceterorum scriptorum
codices persequetur qui linguae Latinae historiam excutiet. Mihi
quidem in hoc libro propositum fuit in Vergiliani textus fata quam
possem diligentissiroe inquirere. Sed ne illa quidem quaestio, ad
cuius inter insignes Vergilii interpretes et editores auctoritatem sin-
gulae formae revocandae sint, absolvi poterit priusquam grammatico-
rum qui hodie leguntur liatinorum praecepta ita excussa fuerint, ut
quo quidque cx fonte derivatum sit satis probabili conieclura saltem
constet. Interim Probi Cornuti Scauri Longi Donati Servii ceterorum
qui Vergilii carminibus recensendis operam dederunt sententiis si quae
traditae sunt adhibitis quam singuli libri nostri in jsingulis vocabulis
doctrinam sequantur illustravi. Mixta autem variis rationibus hoc
quoque in genere sunt excmplaria nostra, non ex una quodque disci-
plina et ofHcina ortum. Ac multa librariorum consuetudini vel negle-
gentiae tribuenda. Sed ne Vergilium quidem ipsum magis quam suae
aetatis quadratarios in omnium vocabulorum scriptura sibi constitisse
crediderim: qua de re Probi teslimunio satis cautum est. Ergo in
textu edendo ubi diflerunt exemplarla antiquiora, vel plurium consen-
sum secutus sum vel si quae rariores vetustioresque visae sunt formae
probavi, quamquam singula quaeque poetac stilum reddere non perti-
nacius contendo. Nec nihil in lanto litterulas rimandi fastidio mc
praeteriisse spondeo nec nego in ei% quae elTudi quaedam seponi vel
reici potuisse. Diligentius quam vulgaria venatus sum minus trita,
nec recentiores libros [yahc) in eis maxime formis, quae vulgi inscitiae
debentur, eadem cura qua antiquiores excussi; ceterorum scriptorum
testimonia quomodo in suis codicibus scripla extent hic raro enotavl.
Omisi fere quae constanti usu satis firmata et in textum recepta sunt,
nec omnes locos, ubi codicum discrepantia nulla est, adposui, nec in
enotandis singulorum librorum formis levium corruptelarum , ut in
commentario critico, rationem habui. Ab orthographico genere aliena
quaedam paucissima hic illic reliqui magis quasi invilus quam inserui.

A.

A scripta pro E in F Aen. VII 37 Araio 322 Pargamai cf. Schn-

chardtins 209.

- M ge. ni 332 quarcusi cf. idem 1. 1. IIII 116

extramo: cf. idem 188 Aen. V 534 exsoriam
XI 264 panaies: cf. idem 214.

- P ecl. V 71 nactar: cf. idem 213 X 49 saeei

(secai b): cf. idem 1. 1. * Aen, III 713 Calaeno
(caeleno y, cf. c): cf. idem 214 V 396 effaiae
(cf. Py VIII 608, Ryc VII 440, /? 462. Schuch.
p. 190).
. R ecl. III 100 arvo: cf. Schnch. 210 Aen. VII

739 Calemnae (caelemnae b): cf. idem 214.

- MR Aen. V 396 habet: cf. idem 198.

- Fc ecl. III 89 pailanie: cf. idera 212.

Pro A scripta E in Z' Aen. VII 31 herena, sim. M IX 714: cf. Schn-

chardtins 196.

- 3f gc. II 197 Terenti: cf. idem 207 606 Serrano

(item yA, Saerrano P): cf. idem 202 III 127
ferra, sim. P 101: cf. Schnch. 202 146 Sileri.
Hanc quidem formam aliis exemplis prohahile
iit usitatam fuisse: cf. Schuch. 196. Aeu. III
86 mensuram: cf. Schuch. 200 IIII 409 debas
(item c) XII 281 Arcedes: cf. Schuch. 193
471 hehenas: cf. idem 194 940 magis'] meis.

M

- P ecl. III 19 ciamarem] CLAMERE : cf. Schnch.

189 IX 27 Vare] Vere: cf. idem 1. 1. X

25 grandfa] GREDIA. Scrtptum fnit in arche-
typo GRADIA. Cf. Schuch. 200 X 44 ermis:
cf. idera 201 ge. II 480 aviaria] AVERIA:

cf. idem 188 Aen. III 137 dabam] DEBANT
VI 786 pertu VIII 667 apperet: cf. Schnch.
189.

- PJyi Aen. IX 251 rigebat.

- Pc ecl. VI 29 Pernasia: cf. Schuch. 201.

INDEX GRAMMATICVS. 385

Pro A flcripta E in /2 Aen. V 278 pare] pere: cf. idem 189 VII 535

Galaesus] Gelaesus^ sim. 575, cf. idem 194
VIII 129 Arcas] Arcesi cf. idem 197.

- MIR Aen. V 496 Pandare] Pandere: cf. idem 196.

- yb Aen. VIII 23 radientiSy yc 616 radientia.

In hifl qaamvis alia ex diphthongo AE pro E scripta, alia ex ser-
mone vulgari orta sint, qnaedam certe ex litterae £ forma hac II vi-
dentnr repetenda esse.

A = 17 (ortum ex AE):

Ephyra M ge. IIII 343 Lyrnasi H Aen. XII 547 : cf.

Schnchardtius 221.

A pro E vel I:

tremafacta ci Aen. X 402 XII 449.

A pro I:

volnaficus li Aen. VIII 446: cf. Schnchardtius 217.

A pro A£: cf. Schuchardtius 1. 1. 221 sq.

astwn Pi ecl. V 46 ladant Pi ecl. X 48 maret Fi

Aen. IIII 82 praiendere Pi Aen. VIII 128 quare Mi
ge. II 274.

AE pro A:

a»t] aest H Aen. XI 293: cf. Schuchardtius 203 caeseus

Pi ecl. I 34 : cf. Schuch. 189 Didymaeonis R Aen. V

359: cf. Schuch. 190 gaeleae P Aen. III 468: cf. Schuch.

197 haelitus Mi Aen. VI 240: cf. Schuch. 187 qitaeles

Pi Aen. X 264: cf. Schuch. 188 rigabat] RIGAEBANT

E
Fi rigebat yi Aen. VI 699: fuit RIGABAT. Cf. Schuch.

187.

AE pro E (cf. Corssen de pronunt. II 391 sq*.) initio vocabulorum La-

tinornm :

a) pro E longa:
aegregium F Aen. VI 861.

b) pro E brevi:

aebur M ge. I 480 aegestas Abici ge. I 146 F ge. III

319 aego P ecl. VIII 97 aepulae F Aen. VI 599. 604,
R VII 175 aequum H ge. II 542 Aetruria M ge. II

533 Aen. XII 232 haedera Ryi?b, cf. Philargyrius ecl.
m 39, M VIII 13.
AE pro E in syllaba principali vocabnlorum Latinornm:
1) pro E longa:

caedrum Mc ge. III 414, Mbc Aen. VII 13 digraessa P

Aen. V 650 tndepraensus M2 Aen. V 591 laetum Myc
ge. II 456, Fib Iin 481, My Aen. VIII 346, loetum F2yc
ge. nn 481, b Aen. VIII 346, cf. Probi append. 199,
26 K. laevis M ecl. VI 51 , R Aen. V 91, y ge. I 109

Aen. V 259 VII 349, b Aen. VII 634 (cf. VUI 624) XI
40 paenuria PRb Aen. VII 113 praelum M2c ge. II

illBBECK, PROLEGOH. 25

386 INDEX GRAHMATICVS.

242 praessut R ge. I 303. 410 Aen. XI 600, Rc ge.

II 356, bc? Aen. III 47 praessare ac Aen. III 642 re-

praessit /? ge. I 132 inpraessit R 263 quaercus FMc Aen. III
680, M ecl. VII 13 VIII 63 ^e. I 159. 349 U 16 Aen. IIII
441 cf. ge. III 332 quaestus My ge. IIII 516, Mbl Aen.
V 780, R IX 480, Fbl VII 601, cf, Agroetius 2268. saerus
M Aen. VI 764, cf. R ge. III 467, bc? Aen. VII 597 saetius
M ge. III 367 spraetus Mybc Aen. I 27, yc ge. IIII 233.
520 spraevisti F Aen. IIII 678 taemo F ge. III 173
terraebere Mb ge. I 459.
2) pro E correpta:

Caerealis R ge. II 517 Caereri R ge. I 339 gaelidus M

ge. II 263 graegem F ge. III 323 paettem M ge. im 302

paenitus M ge. II 290, My IIII 43 praecari Rb Aen.

VIII 127 praecibus Ryb ge. IIII 470 praeciae Myb ge.

II 95: cf. Servins et Plinins praemere FMyc ge. IIII
401, MRyb ge. IH 401, MR ge. I 241, PR ecl. I 34, R ge. I
457 III 508, Rc ge. II 346 III 85, Rybc ge. III 413
praetium MRy Aen. V 111: cf. Agroetius 2266 quaereUa
M ge. I 378 quaeror M ecl. VIU 19, MR ge. I 504,
MRy IIII 512. 520, MRc IIU 320 quaeruhts FR ge. HI
328 que^l quae A ge. I 174, cf. Probi inst. 145, 6 saep-
tima M ge. IIII 207, P ge. I 284 taepidus M ge. I 117.

A£ pro E in vocabuloram Latinomm sjllaba

h) praepositiva:

caecidi FM ge. IIII 165, M ecl. IX 58 ge. I 487, My IH
488 caecini MRy ge. IIII 566, M Aen. VIII 340 mae-
mini P ecl. VIII 88.

b) media:

caernlaeus M ge. I 453 capraeae R ge. II 374 c«-

praeoii PR ecl. II 41 cogaendae M ge. 11 62 penitaeat

A

P ecl. X 17 (fuit PENITEAT) virgaea F ge. III 320.

AE pro E sive longa sive brevi in exitu vocabulorum Latinorum:

adsiduae R ecl. II 4 ge. II 441 altae M gc. n 230, Ryc

III 422 clauditae P ecl. VI 55 formosae P ecl. II 17
glaciae AMRcl ge. 1 236 latae MR ge. IH 477

longae R ge. III 477 luxuriae R ge. I 191 (ortum for-

E
tasse ex duplici scriptura LVXVRIA) meminissae P ecl.

VII 19 praecipuae M ge. II 372 IH 101, My IH 51

scabiae MR ge. II 220 tae P ecl. X 17 verticae M ge.

II 440.

AE = € in nominibus Graecis :

Araestae M Aen. V 106 Haecate MRyb Aen. VI 118,

MPR 564 Laerna M Aen. VI 803 maeropes M ge. HH
14 Parthaenios M ecl. X 57.

i

INDEX GRAMMATICYS. 387

AE = €1:

Alphaeus P ge. III 19, R ge. lU 180 Deiopaea R ge. IIII
843 Epaeos M Aen. II 264 Grynaeus MP ecl. VI 72,
P IX 30 Sigaeis Myc Aen. VII 294.

AEVS = €YC:

Anthaeus M Aen. XII 443 Cissaeus MPy Aen. V 537
Idomenaeus M Aen. III 401 Idomenaei (gen.) M XI 266
Orphaeu R ge. IIII 494 Orphaeo (dat.) Rb 553 (cf. Mar.
Victorin. 2510) Protaeus M ge. IIII 388. 628, R 447

• Tydaeus MR Aen. VI 479.

AE == H in Yocabulis Graecis: cf. Schucbardtius 227 sqq.

acta] actae M Aen. V 613 Aelei M ge. III 202 aeli-

sium y Aen. V 736 aeoae My ge. I 121 Aepytides R

Aen. V 647. 579 Alcidae (voc.) M Aen. X 461 An-

E

chisae (voc.) MP2 Aen. III 476 (ortumue ex ANCHISA?)

E_
Anchisaen (acc.) M Aen. V 614 (ortumne ex ANCHISA ?)

Anchisaeo MPy Aen. V 761 Bacchaeia M» cf. y ge. II

454 chelas] CAELAS R ge. I 33 Caelei AMy ge. I

165 cetae MP2 caele y Aen. V 822 Circae Mc Aen.

VII 20, FMc 282 Craeteis Fya Aen. III 117 Dryopae

R Aen. X 551 Eunaeum MRytlfj cf. b Aen. XI 666 Hae-

sionae Py Hisionae R Aen. VIII 157 Inarimae R Aen. IX

716 Laetheum MP Aen. VI 749, R Aen. VI 705 Laethaei

G Aen. VI 714 Loetheus c Aen. VI 705. 714, M2c 749

Laridae R Acn. X 395 Paelidae Fb Aen. V 808 Phae-

nei M Phoenei R Poenei P Aen. VIII 165 Rhoetaeia M

Aen. V 646 Samae Mc Aen. III 271 scaena FMPa

Servius et Philargyrius Aen. IIII 471 . FMPRybc Aen. I

429, MRbc Aen. I 164, PRybc ge. HI24; itera proscaenia

MPR ge. II 381 Thaebas F Aen. IIII 470 Thaemon

Py, cf. MR Aen. X 126 Thraeca R? (cf. MPybc) Aen.

XII 335. Cf. de hac et sequentibus formis Fleckeiseni

titulos L p. 30 sq. Thraeicius F Aen. VI 645, bc Aen.

XI 659, c Aen. III 51 (cf. Servius) Thraicius % Aen. V

312 traeissa b Aen. I 316 Thylae M ge. I 30.

A in verbis compositis servata. (Consacrare in monumento Ancy-
rano, quod ipsnm vitnperat Marius Victorinns p. 2457 P.)

adspargere Mentel. pr. ge. III 419, Arusianl Ambr. IIII62:

aspergere probat Velius Longus 2234
attractare cm^ PierianiAen.il 719; detractans PR ge. III
57; retractare Aen. VII 694 X 396 XII Jl. 889, h. e.
constanter ubique.
ecgradere PR Aen. VIII 122.
refailam yl Aen. XII 644,

25*

388 lHDEX aRAMMATlCVS.

A in compositis:

magnaaninuis M Aen. V 407, Py VI 307 XII 878, P VI

649 Xn 144.
unaanimits Mt Aen. IIII 8 VII 335, Pyi XII 264.

A et AB ante consonantes:

afuit Aen. VII 498 afore Pl VIII 147 (vide adn.) cf.
Fleckeisenns Philol. UII 322 et in titulis L p. 7 ah

love ecl. m 60 ge. III 35 Aen. I 380 VI 123 (a love pu-
tandus erit probavisse Velius Longus, cum a lunone scri|)-
scrit: cf. p. 2224) ab laeva Acn. VIII 460 ab limite

ecl. I 53 [a l. c) ab litore ge. III 33 Aen. III 365. 639

a fitore b ge. III 33» Mlbi Aen. III 536 ab radice vel

radicibus ge. I 20. 319 II 17 Aen. XII 787 ab rege

Aen. XI 230, a R ab rupe Aen. III 647 a sanguine
Aen. I 19. 235. 550 III I 230 V 45 VI 600 ab s. PI Aen.
IIII 230 V 45 (ex c), Pib VI 500 ab sede vel sedibus
Aen. I 270 III 687 VII 209. 255. 324. 454, Pya II 611 a
sede c Aen. I 270, yi VII 454 a sedibus MRybc Aen. I
84, Mbc II 611 ab stabulis M? ge. IIII 14 (a stabulis

PRybc) ab stirpe MPyi Aen. VU 99. M2b ge. I 171,

Mab Aen. I 626, Mc Ylll 130, Sprotianus IX 603 a siirpe
ge. II 312 Aen. III 94 IX 603, PRy Aen. I 626, PRyb VIII
130, Rbc Aen. VII 99, A?MiPRyc ge. I 171 ab terra

MP ecl. VIII 40 a terra V?yabc ecl. VIU 40, Rybc (ai t,
M) ge. I 457 ab Troia FPi Aen. III 149, Pi VI 336

a Troia MP2yabc Aen. III 149, MRybc VI 335.
Ceternm ubiqiie quantum memini ante consonantes a, ut praecipit
Velius Longus 2224, utque constans in monumento Ancyrano usus est.

acvellere (i. e. abvellere) P cf. ya Aen. II 165.

aesiiper P ge. II 353 (non legisse videtur Plinins: cf. Charisiiis

p. 120, 4 K.) aestifer MRybc.
alvaria MiPRby Charisius ge. IIII 34.
alveo bisyllabum Aen. VI 412 VII 33. 303 (cf. Ryb 436) IX 32 {R

152 ge. II 453) cf. Wagneri quaest. Verg. XVI 4.
ambo (accus.): vide Prolegg. p. 175.
ampsanctus Aen. VII 565.
animum adversis P ge. III 123 animam adversis P II 259 anima ad-

versis My III 123.
aniemnae Aen. III 549.
arcessere] accersere MRy2bc Aen. V 746, MRyici VI 119, Ryi? ge.

IIII 224 cf. ci Aen. X 11. arcersere P Aen. VI 119. Cf. Velius

Longus 2232 Scaurus 2260 Agroetius 2265 Cassiod. 2295. Vide

Wagneri orthogr. Verg. p. 417.
Argyrippa M Aen. XI 246: cf. Servius.
Arunci % Aen. VII 206. 727, Prisciani et luvenalis codd. XII 94:

cf. Terentianns Maurus 471.

INDEX GRAMMATICVS. 389

as (=: ast) P Aen. X 743 (cf. at ScyUam\ ASTYLLAM M ast scyllam
X AeD. m 424): vide Fleckeiseni annales phlloll. LXXVII 188
Kud. Schoellii legis XII tabularum reliq. p. 108 adn. 2.

auctumntts P ^e. I 811: non alibi. Cf. Paulus Festi p. 23 M.y Fleck-
eiseni notationes orthogr. L p. 8.

avomcultis P Aen. III 343.

AV pro V: cf. Corssen de pron. I 170.

Clusi] Clausi P Aen. X 167: cf. Servius exuritur^

exauritur Pyl Aen. VI 742 fraustrai vide F /u-
dar] laudar yl Aen. X 632. laudis cl Aen. I 408 forma
antiqua: cf. Afranius 49, Plauti Truc. IIII 2, 18
puUulat] paululat V Aen. VII 329.
V pro AV:

ctusae F Aen. VI 734.

B.

B non adsimilata ante C:

subcinctam R ecl. VI 76 subcumbere yc : cf. F Aen. IIII 19.
B adsimilata ante F (probant Velius Longus 2226 Cornutus 2285
Cassiod. 2293. 2318 Mar. Vict. 2464 cf. Fleckeiseni titulos L p. 8):
off^uit Rbc ge. I 374 suf fasce P ge. IIII 204
ante G constanter.

ante M (probant Cicero OTnt. 158 Velius Longus 1. 1. Cassiod.
2293 Mar. Vict. 2465) :
ommutuit MP Aen. IIII 279, R VI 155 summersus FRbc,
cf. M Aen. V 125, R I 69. 585 summittere Aen.

lU 93 XII 807 FPRybc ge. III 159 MPRyb Aen. X
611 XU 832 MPyb ge. III 73 MPyc Aen. IIU 414
Pbc ecl. I 45 summovere et summotus Aen. VI

316 VII 226 MPR Aen. VIII 193 PRyc ecl. VI 38.
ante P constanter (cf. Velius Longus 2224 sq. 2226 Cassiod.
2293 Mar. Vict. 2464), nisi quod
subponite Mybc Aen. XI 119;
in praepositione cum substantivo coniuncta:
sup pedibus ya Aen. II 227, yc VI 256 sup precibus yc X
626 et similia in his libris ni fallor saepius.
ante V (cf. Mar. Vict. 2466):

sub vomere] suomere P ge. II 203 cf. ovia (= obvia) P

ecl. VI 57.

B facta P
ante R:

ap, ruptis y Aen. XI 492.

390 INDEX GBAMMATICVS.

ante S (cf. Probi append. 199, 11 K. Prisc. 557 Velius Longus
2233 Scaurus 2261 Cassiodorus 2289 Mar. Yict. 2466)

a) in compositis: apsit Pl Aen. X 85, apsini y ge. IIII
13, apsens M Aen. IX 361 apslulit P Aen. VI 429
opservans M ge. IIII 613 opstat /*, cf. R Aen. VI
438, opstant P VII 58. Non scripsisse videtur Velius
Longus: cf. 2226. opstipui Aen. II 560 III 298,
M Aen. I 613 II 378 III 48, opstipuere M ge. IIH
351, P Aen. XI 120 opsuitur (=. opstruitur) M ge.
IIII 301.

b) in exitu vocabulornm (cf. Probi append. 198, 4 Prisc.
566 Cassiod. 2291 al.) : Araps R Aen. VIII 706 cka-
lyps Py Aen. VIII 446.

ante T in compositis (cf. Quintilianus I 7, 7):

opiendere M Aen. X 82 opiestemur M Aen. XI

358 opiulit M Aen. VIII 611 optulerat MR II

61 optunsis M ge. I 433 optutu Aen. 1495, FM
VII 250.

Praeterea supter (Cassiod. 2290) sive cum substantivo sive
cum verbo coniunctum M ecl. X 4 PRV Aen. III 695
PRy Aen. VHI 418 PR ge. III 298 P ge. 11 157 RV
Aen. IIII 182 R Aen. VHI 366 IX 514 XII 532.

B et P permutatae (cf. Schuchardtius p. 124. 127):

in F Aen. VIII 73 hericUs M X 427 pelli R XI 625

supericit^ suherigit.

BS pro PS scriptac (cf. Corssen de pron. I 61) :

inohs FPy Aen. UII 300: cf. Probi inst. 125, 24 Pelohs
Fy ge. III 7 lahsus (cum compositis) in A, F, Gy M,
P, /2, F multis locis: ge. I 200 II 305 lU 457. 485 IIII
249. 410 Aen. I 394 n 693 IH 225 IIII 664. 705 V
86. 216. 326. 354. 518. 722. 838 VI 202. 226. 602 VIII
664 IX 434 X 596. 750 XII 249. 319. 356. 364. 470.
Cf. Probi append. 199, 11 inst. 126, 6 Scaurus 2252
Agroetius 2266 Cassiod. 2289 scrihsi (cum compositis)*
MPAen. III 445 P ecl. V 14 Pr ec\. III 41 F ecl. VI 12.

B scripta pro V (cf. Corssen 1. 1. I 61 Schmitz mus. Rhen. XIV
638 adn.) in FJ Aen. III 118 mactahit VI 395 peiihit 620
divos] dihus VII 627 arhina in M ecl. IX 26 haro 27

hare ge. H 3 olihae Aen. IIII 660 iuhat: cf. III 606 IIII
498 IX 514; V 62 nahis VII 226 summohet in My Aen.
IIII 690 levahit in MPRyhc Aen. VI 802 ohihit in P

(cf. Belicona P Aen. X 163) ecl. V 55 lattdahit 68 olihi
in Py ge. I 62 iactahii in R ge. I 158 acerhum 376

captabit.

Pro B scripta V (cf. C.I.L. I 1063 Agroetius 2265 Cassiod. 2296 sqq.
Probi append. 199, 22. 200, 22. 201, 9 K, Schuchardtius

INDEX QBAMMATICYS. 391

1. ). p. 131) in AR ge, I 159 solavere in F Aen. IX 161
vis, VII 318 dotavere in G Aen. IIII 28 sivi in M ge.
I 158 spectavis III 149 acerva UII 299 vima Aen. II 785
supervas III 9 iuvehat IIII 130 iuvare in P ge. I 241

Libyae] Liviae Aen. VI 287 velua ' in Py6 ge. III 380
sorvis in /*/?y Aen. X 205 Venaco in R ecl. II 15

superva V 85 donavimus ge. I 159 solavere 496 pulsavit
Aen. Iin 67 wrfewiw V 620 Ke/oe VI 784 IX 619 Vere-
cyntMa.
baca ecl. X 27 ge. I 306 II 86. 119. 183. 519 hacca cf.

Prisc. 568 P. yal ge. II 119 Mly 519 y Aen. III 649. pflcca y
ge. II 86.
bacatum Aen. I 655 (hacchatum h),
belua Aen. VI 287.

^»t>«niii« ge. IIII 331 Aen. II 479. 627 V 307 XI 135. 651. bipin-
nem R ge. IIH 331 hipinnibus MP^ Aen. II 627. (Cf. Quintil. I
4, 12 Probi append. 199, 6.)
hocula b (cf. P) ecl. VIII 86, P (cf. y) ge. IIU 11 bucula Myac

ecl. VIII 86 ge. I 375 MRhc ge. IIII 11.
hracchium constanter, nisi quod brachia Pybc Aen. V 136 (cf. C.I.L.

I n. 198, 52).
brattea Aen. VI 209 hrattia P: y. adn. crit. cf. Probi append.

198, 6.
hucina Aen. VII 519 XI 475: cf. Fleckeiseni titulos L p. 8 sqq.

c.

C simplex: acensa Py Aen. VII 75, y iterum ibidem. Cf. Velius

Longus 2233.
C inserta ante T (cf. Scbuchardtius 1. 1. 136) : effectos Ry^

Wolf. Nonii ge. I 81 effectae yihici Aen. V 396 effecta

Fi Aen. VU 452 instracto Pyi ge. III 230 quinctam Mi

ge. I 277 (Ritschelius de tess. glad. p. 34. Cf. CI.L. I 1008).
C omissa ante T: vitor V Aen. V 484: cf. Probi append. 198, 31 K.

Schuchardtius 134.
C inserta ante X:

arcx M2 Aen. II 56 aspeexU M Aen. XII 734 cincxere

G Aen. I 398 extincxti M2, cf. b Aen. lUI 682 cf.

X

MICTO M Aen. XII 667 prospecxit Mi Aen. XII 353

respecxit M ge. IIII 491, Mi Aen. XII 671 sacxa ci Aen.
I 108. 109.
C et G permutatae: cf. Quintil. 15, 12 Probi append. 198 K. Scau-
ras 2262 Mar. Vict. 2459 Schuchardtius p. 124 sqq.

392 INDEX ORAMMATICVB.

1) C pro G:

Cortynia MRyhc ecl. VI 60, My Aen. XI 773.
coryii PR, cf. bc, Nonius Aen. X 169.
TanacH F ge. III 151.
Librarii fortasse neglegentia 'commisit in M ge. ini 468 ca-
licantem in P ecl. X 12 Acamppe ge. II 351 incentis

428 indica III 431 incluviem IIII 63 gramen] carmen X
803 crandine in R ge. III 131 necani IIII 264 calbaneos
Aenr. X 306 /racmina in PR ge. III 172 facinus in y
ge. im 59 acmen,

2) G pro C:

Agragans M, Agragas Pybc Aen. III 703.

amurga AMy ge. I 194, My III 448 : cf . Terentianns MauroB

898 sq., Servius.
Gnosim MRybc ge. I 222 Aen. YI 23, MPyatbc Aen. III

115, MRbr. Aen. V 306 VI 566, MPRybc Aen. IX 305.

Cf. Terentianus Maurus 892.
cygnus Myc ecl. VIII 55, Mbc Aen. I 393 XII 250, bc Aen.

XI 458, c ecl. VII 38 IX 29 Aen. VU 699 IX 563,

cycnus ge. II 199.
Ognus MPyh Aen. X 198.

Pyragmon Aen. VIII 425: non legit Priscianus 565.
Praeterea pro C scripta G in F Aen. V 132 loca] longa: cf.
I 655 in M ecl. X 56 agres ge. II 19 subigU Ul 334

gi^ebris Aen. VII 322 regidiva VIII 527 ingrepai IX 304
Lygaon XI 30 Agoetes in P ge. III 59 gauda 470 gre-
ber IIII 164 gellas in Py Aen. VIII 526 glangor: cf.

Mai cl. auct. VI 578, XI 812 remulgens in Pycm ecl. IX
30 Cyrneas] Grynaeas in R ge. 1 109 eKgit in Ry

ge. I 95 grates III 141 agri.
C pro QV cf. Quintil. I 4, 10. 7, 5. Probi append. 197, 27. 30 inst.
50, 13 K. VeliuB Longus 2231. 2235. 2237 Scaurus 2261 Mariua Victo-
rinuB 2456:

aecora b Aen. III 662 VII 28 anticum M Aen. VI 580 an-
iico c Aen. VII 38 (antiquus scripsit Velius Longus 2223)
caest y Aen. II 536 quamque] cumque R ge. II 226
co a Aen. II 520, b III 88 corum c Aen. IX 545 cos

bl V 302 IX 206, c VI 129 cassat c Aen. V 855 com
Pl Aen. XI 304, yi ecl. X 67 condam y ge. IIII 261

Aen. VII 378 X 613 yc Aen. V 496 XH 349 bc V 397
bl V 389 c 448 et saepius ecus M ge. 1 13, Nonius ge.
ni 499 eco y Aen. XI 706 {ego) 730 hircus ecl. lU 91
ge. II 395 hirquis Oblongus, hircuis Pl ecl. III 8: cf-
Servius, et Velius Longus 2223 P. lincuni FR Aen. V^

678 oblicus A ge. I 239 AP ge. I 98 poscam c Aen.
IIII 648 relincunt M ge. IIII 104 Aen. VI 444 secad
c Aen. X 366.

I

IKDEX GRAHMATX0V8. 393

eaelum constanter.

caenum ge. IIII 49 Aen. VI 296.

caespes ecl. I 68 ge. IIII 273 Aen. III 304 XI 566: cf. Paulas

Festi p. 45 M. gloss. Placidi s. v. cespite R ge. IIII 273,

Myahc Aen. III 304, Mlyc XI 566.
caestus ge. III 20 Aen. Y 69. 379. 401. 410. 420. 424. 479. 484:

cf. Servius Aen. V 69. Paulus Festi p. 46 M. cestu Flyc

ge. III 20, cestus Ml Aen. V 420.
Camerina Aen. III 701.
caseus^ caeseus P ecl. I 34.
caetra R Aen. YII 732: cf. Hesychius %ttlzQhm, Schuchardtius

226 adn.
cedrus ge. II 443 III 414 Aen. VII 13. 178 XI 137 caedrus

Mc ge. III 414, Mbc Aen. VII 13, M2c 178, M2 XI 137: cf.

gloss. Placidi s. t.
Celaeno] Cal(aeno) P Aen. III 366 Calaeno P 713 Caeleno FGM

Aen. III 211, Myc 246, y 713 cf. c Celeno y Aen. III 211,

b 245. 365? 713.
celerare an celebrare dubium: Aen. IIII 641 celebrabat M2Pyl^ cf.

Servius. V 609 ceiebrans Mi VIII 90 celebrans %. Cf. Prolegg.

p. 304.
drcum amplectitur PRybc Aen. V 312: cf. ecl, III 46 Prolegg. 290.
circumit ybc Aen. XI 761.

circum instetit Pl Aen. II 669 drdi . . stant c XI 388 (cf. I ante ST).
cLangor an plangor dubium Aen. III 226 IIII 668 VI 661.

co in compositis: cf. Lacbmannus Lucr. p. 136 Corssen de pron. I
95 Vablen epbem. gymn. Austr. 1860 p. 18 Fleckeiseni tituli L p. 14.
cocusso Pl Aen. IIII 444 cofisse R Aen. V 870 coiciunt

R Aen. V 662 coiiciunt P X 801 coicit R X 646 colap-

sum c Aen. VIII 684 cominus c ge. I 104, y Aen. XII

890 comixta c Aen. III 633 comixti c XII 836 co-

moda y ge. IIII 129 conexus ge. IIII 267 Aen. VIII

437 conixus constanter conubium item copletur
Pl Aen. V 46 covenere Pl Aen. XI 236.

com in compositis, cf. Probi inst. 150, 6 Scaurus 2260 extr. Marius
Vict. 2464:

comfteri Ml Aen. IIII 116. Scriptum fuerat QUOFIEHI, quod
etiam ex cofieri potest ortum esse: cf. (F) b condegerit

F ge. III 327. Praeterea constanter in optimis comma-
culare commendare commercia comminus (cf.
Fleckciseni titulos L p. 13) commiscere commis-

sus commitlere commodus commovere com-
munis compescere compita.

cum pro com:

cumplerint F Aen, VII 643 cumoaUe (= convalle) F VI 679
cf. C.I.L. I 199, 8. Saepius in compositis yc.

394 INDEX ORAMMATIOYS.

eon in compositis: cf. Mar. Vict. 2465. Variat monam. Ancyr.

conlapga ge. III 485 Aen. IIII 391 IX 434. 708 conlapsum
MPRyh VIII 584 conlapsam lUI 664 conlapsi FMPRyc VI
226 coniapsos IX 753 conleeium Pl ge. I 114 yl III

225 conlecia R, cf. Py Aen. XII 862 conlegit R Aen. XII
491: cf. QuintilianUB XI 3, 35 conlocai PRy ge. IIU 424:
cf. Placidi gl. s. v. conloquio MPy Aen. VII 91 con-
lucent Aen. V 4 IX 166 XI 209 conlucere IIII 567 con-
lueens Rybe, cf. P X 539 eonludere Rybc ge. I 369

conlustrans Aen. III 651 conminus y ge. I 104 con-
mixius c ge. II 327 conmune c Aen. XII 16 conpacta
Pbc ecl. n 36 conpaciis Pyc Aen. XII 674 conpagibus

' bl Aen. I 293, Myc II 51 conpulerant Pyb ecl. VII 2

conpulsus Pyc Aen. I 575 conpeUat c Aen. I 581 III 474,
Aab mi 304, 6 V 161 conpeliabat Ryc XI 534 conpellare
a II 280, b VIII 164 conpesce yh ge. U 370, y Hl 468
conplecior Py Aen. IX 277 conplectitur Pbo Aen. I 694,
Pab II 253, yo V 31, c XI 743, Pyb XH 433 conplexus
Pyb Aen. Vin 260, P XI 46 conplexa bc ecl. V 22, P6
Aen. II 514, b 673 VI 786 conplexi y V 766 conplexu
c Aen. I 715, Py IIII 616, iHPy VIII 582 conplet M2

Aen. XI 140 conplent y Aen. II 20, c 495, iV<» lU 71, Py
645, FPy 676, FMRyc IX 39, i>y 567 conpletur P2Rb
Aen. V 46 conplentur y ge. II 391 conplebunt y ge. IUI
250 conplerant Py Aen. V 107, Pyb IX 108, Py6c 382 con-
plere Py Aen. XI 327 conponere y ecl. I 23 III 108, yb
Aen. I 135, Pya III 387, yabl IIII 341 , c VIII 317 con-
poni Py Aen. XII 109 conponet c Aen. I 374' conponeni c
XII 822 conponite Py Aen. X 15 conposuit b Aen. I 698
VIII 322 conpostus y Aen. I 249 conposito a II 129 con-
positi Myc XI 599 conpositae Pyc XII 315 conportare

Pyb Aen. IX 613 conprendit yc ge. II 305 conprenderit
yc 1 428 conprendere c ge. 11 104, Pyftc Aen. VII 73 con-
prensa ab Aen. II 793, Mc VI 701, MPybc XI 723 con-
pressus Py Aen. II 73 V 802, Pyb VIII 184 conpressa ac
ge. IIII 87 conrumpitur P ge. II 466. Ceterum ante l

col, ante m et p coin scribitar.
condicio MPRyb Aen. XII 880: vide Fleckeiseni titnlos L

p. 14.
Coniugatio (vide £ pro I, £1 pro I).

im in conionctivo:

edit Py Aen. XII 801 [induit Py Aen. IX 439].

Indicativas :

possimus MlPlylcl ecl. VII 23, ubi vide comm. crit. , ci
VIII 63 bl ge. I 253, ubi non recepi. simus yl Aen. XII
231 cf. Marius Vict. 2456 Suet. Aug, 87 guiemus P Aen.
X 19.

INDEX GRAHMATICVS. 395

Praeteritam :

dedere M Aen. IX 292 fuere MRh Aen. VIII S24: cf. adnot.

et Wagneri qnaest. Verg. V.
memordit Pi, Pieriani Aen. XI 418: cf. Gellius VI (VII) 9,
qni Probnm ezcerpsit. Et ex haios commentario Palatini
scripturam fluxisse arbitror.
saliere Rbc2 ge. 11 384: cf. Priscianas 905 P. Neuius gramm.

lat II 372 sqq.
Participium :

faciunda Nonii ex. Aen. VIII 441: cf. Neuias 1. 1. 349 sqq.
crater] crateram MiP2 Aen. V 536. Videtur grammatici archais-
mos venantis coniectura esse: cf. Fleckeiseni titulos L
p. 31.
GS pro X: cf. Probi inst. 51, 6 K. Priscianus 558 Maximus Victo-
rinus 1945 Caper 2242 (calcs) Scaurus 2256 Marius Victorinus
2456. 2466. cf. ET = EC.

ecsuvias ci Aen. XI 790 necsibus P ge. IIII 199.
cyparessi M Aen. III 680: cf. cyparessos Rc2 ge. II 443.
Cyrneus et Grynaeus confusa ecl. IX 30.

D.

D et T in exitu vocabulorum confusae : cf. Corssen de pron. I 71 sqq.
Schuchardtins p. 118 sqq.

AD pro coniunctione AT:

ante C in arsi P Aen. VIII 714, Kbi ge. III 394.

- CH - - /» ge, IIII 460, R I 58.

- F - - MiPci Aen. VIII 489, Pyiabi ge. IIII 180.

- - - thesi PRyi ge. III 110,

- FR - ' R ge. II 469.

- G - arsi Py Aen. III 675, P V 178.

- I - thesi Gy ge. im 360, G 416 , PRbi ge. I 242, P

ge. III 522, Rb Aen. X 777.

- L - arsi R ge. IIII 18.

- M - - MiPR ge. II 447, Py Aen. V 654 Vm 140,

Ry ge. III 331, P Aen. V 188. 191. 219.

- N - ' R ^Q, im 530 I 401.

- P - - P Aen. V 35.

- R - - P ge. II 151, Py Aen. IIII 504.

' S - - MiRyi ge. II 467, PR 246, /2 I 67 II 265.

- SC - - Pbi ge. II 256.

- T - thesi R Aen. VIII 643.

' V - arsi MiPRci Aen. VIII 572, MiP 608, PR 370

ire. III 322.

396 INDEX GKAHMATICY8.

Haec sufficiunto. 'ad ita' scripBit Licinius Calyus iu oratione

circa a. 700 habita, quod propter sabsequens t evtpovmxSQOV fuisse anim-
advertit lalius Romanus (Charis. 203 P.). Plerosqae nuUam inter prae-
positionem et coniunctionem differentiam statuisse docent Qaintilianus
I 7, 6, Velias Longus 2225. 2230 eoque aactore Cassiodorus 2287,
praeterea Terentius Scauras 2250, Marius Yictorinus 2457 cf. Schnei-
deri elem. I 251 sqq. Wagneri orth. V. 423 sqq. Velius Longus 2230
distinguit ut nos vulgo at ad^ quit (verbum) quid, quot qttod, apud scd
(hoc certe ante vocalem); cf. Caper 2241 Probi inst. 145, 7 append.
202, 37 K.

AT pro praepositione AD (etiam in compositis):

ante A in thesi Ml Aen. XI 282, P 98 ini 665.

- B - arsi M Aen. VIII 472. 535.

- C - - atcelerare MPy Aen. IX 221, MP V 676, M

IX 505 atcumulare P Aen. YI 886 M ge.
II 309 Aen. V 55 VI 241 XI 536, Pyl Vin
285 PU 478.

- F - thesi P ecl. VI 64 Aen. IX 408 aifata M Aen.

Xn 138 atfatu M UII 284 atfticiu M IX

667 atftuxisse P Aen. II 796 atfuit P

X 143 atfore M Aen. VHI 147.

- G - arsi P ecl. VI 60.

- H - thesi MP Aen. HI 186, M ge. lUI 450, P Aen. V

834 IX 207 XI 507 athibete Plt Aen. XI
315 athuc MIP Aen. IIH 319 M Aen. VI
807, Py VII 137, P II 142 V 418 X 856 XI
70. 419. 489.

- I - - aliungere M Aen. VII 238.

- L - - iW Aen. X 574, P 223, Pyl XI 410 in arsi

P Aen. V 624, Pyi XI 278 cf. MPlabc Aen.
IIII 257.

- M - arsi yi Aen. IX 196.

- P - thesi M ge. IHI 266 M2 Aen. X 901 in arsi

FP ge, III 329, M Aen. III 676 X 696, MiP
Aen. XI 142, My VI 821 atplicat y Aen. X
536 atpetii Py Aen. XI 277.

- Q - arsi MPVy Aen. X 742, MPybc Aen. VI 609, Mcl

I 64, P IX 6.

- R - thesi Mi Aen. XI 236.

- S - - Mi Aen. II 687 in arsi M Aen. UI 669

II 457 otsimiHs M Aen. VI 603 atsimulat
M X 639 aisit M Aen. I 734 /> Aen. V
364 atsuetae M VII 33.

- SP atspirans M Aen. V 764.

- ST aUHtU M Aen. VI 17.

\

INDEX GRAMMATICVS. 397

AT pro praepositione AD (etiam in compositis) :

ante T in thesi MP ge. II 148 IIII 434 Aen. IX 547, MiPy

Aen. in 595, MPb Aen. V 76, Py Aen. VIU
347. 359 XI 278. 410, P II 342. 440 III 371
V 447 VI 310 IX 542 in arsi MlPVcl

Aen. V 243, M1P Aen. V 664 IX 626, M (cf.
F) Aen. III 304, Myb II 566, Py ge. III 524
Aen. I 666 VII 242 XI 477. 501. 625, P Aen.
I 479. 496 ni 322 V 371, Pl? XI 828, Pbl
IX 3, Pc gc, III 239.
- V in arsi yt Aen. IX 578 atvertU Py Aen. X 293

atvolat Pi XII 293, yc X 456, y 896 atus-

qne Pyi? Aen. XI 262.
D pro T in aliis vocabalis:

atque] adque (iit in monam. Ancyr.) FMiPc Aen. VI 631,
FR ge. III 182. 316 Aen. VII 224, F Aen. III 164 IIH
505. 663. 679 V 807 VI 35. 723. 742. 747, G (ge. IIH 347)
Aen. I 389 GRl Aen. I 687, Pa ecl. VIII 12. 95, PR ge.
III 523, Py ge. I 40, P ecl. IIII 56, R ecl, II 29 III 91
IIII 36 V 90 VI 63 X 36. 45 ge. I 55. 88. 99. 182. 265.
282. 312. 351. 364. 388. 504 II 350. 351. 402. 491. 518 III
65. 116. 185. Plara colligere pertaesam est: cf. Wagneri
orthogr. Verg. p. 427.
atqui] adqui R ge. III 526.
capud P ge. II 341.

haud aliter FMbc, scribi iabet Marins Victorinus Aen. IX 65,
MPyb Aen. IX 797, MPbc X 360, Mbc XI 757, M2hc l 399,
FPabc IIII 256, Pybc X 714, bc IX 554 haud alio bc Aen.
V 592 haud aUa ybc X 456 haud animo Mbc Aen. VIII
370 haud credo Mbc I 387 Jiaud debile MPbc XII 50
haud dubiam II 359 haud dubitat Mbc ge. II 29 haud
equidem FMybc Aen. VII 311, Mybc Aen. V 399, Mb ge. I
415, M2bc Aen. I 335, abc V 56 haud expers My2bc X

752 haud facilem ^ ge. I 122 haud incerta My2bc Aen.
VIII 49 haud indiga Py ge. II 428 hmtd ita MPybc

Aen. XI 396 haud iustis My2bc X 95 haud Ligurum

MPc XI 701 haudMezentius Myb VII 654 haud minus
Mybc XI 755 haud moUia MPbc ge. UI 41 haud nescia
MPybc Aen. IX 552 haud numine MPbc II 396 haud
obscura A ge, I 229 haud paier Mybc Aen. VII 558
haud procul Mbc VIII 478, MPybc 642 haud quaquam MPbc
ge. IIII 455 Aen. XII 45 haud sibi FMy2bc Aen. IX

154 haud talia MPy2bc Aen. X 599 haud tamen Mbc

Aen. X 276 haud tarda bc ge. II 52 haud vatum MPy2bc
Aen. VIII 627 haud umqunm Mbc ge. II 249. Cete-

ram cf. Wagneri orthogr. Verg. Fleckeiseni titnlos L p.
18 sq.

398 INDEX GRAMMATICYS.

id (verbum) Pyc Aen. V 451, Py VIII 696, P VIII 557.

liquid P Aen. IIII 71.

nequid (verbum) M Aen. VIII 618.

quod (= quot) MPRVylc Aen. IIII 181, MlPRylbl ge. III 48,

Py ge. IIII 142, M2R (cf. Velius Longus) Aen. X 223.
quodannis MlPRy Aen. VI 21, PRl ecl. I 42, PRy ecl. V 67.

ge. II 398 III 71, Py Aen. V 59, R ecl. V 79 ge. I 198,

V ecl. VII 33 cf. £. Hofifmannus ephem. Austr. gymn.

1865 p. 135.
reliquid Mlab Aen. III 57.
sed ante A in thesi Pyabc ecl. IX 36.

- C - - Myabc ecl. IX 11, Rbc III 47, ybc III 43.
E - - MRVybc Ilgh. 11^1 probavit Velius Longus.

- F - arsi FPRybc ge. III 176, MPybc Aen. III 639

IIII 229.

- G - - Pybc ge. U 143.

- M - - Myabc ge. II 136.

- P - - PRbc ge. II 250.

. Q - - PRVybc ge. II 286.

- R - - PRybc ge. III 137 in thesi Rybc ecl. III 24.

- T - - AMPRybc ge. I 79, PRybc ge. lU 178,

MP2ab ecl. IX 55, MRyc ge. I 305, i> ge.
IIII 448, Rbc ecl. V 19, Rb ecl. I 18.
sed, ut est in monumento Ancyrano, scribendum esse praeceperunt
Comutus (Cassiodor. 2283) Scaurus 2251 Mar. Vict. 2458. Ceterum cf.
Wagneri orthogr. Verg.

T pro D in exitu vocabulomm:
aliquit ante I in MPRy2 Aen. IX 186.

- PR Aen. X 547.

- PRy Aen. X 84.

- R ecl. II 71.

- P Aen. X 883.

- MP Aen. UII 315, P ecl. VI 26, Rt Aen. XII 244.

- MP Aen. X 19.

- MPy Aen. IX 417, Py X 883.

- MP - IIII 174.

- MP ' III 173.

- M Aen. III 435 XII 819.
' M - Y 418, P ecl. IX 37.

- P ecl. IX 46.

- arsi M Aen. VIII 396, M Aen. XH 40, Pyla
ecl. VII 10 in thesi M Aen. XU 40, y
VII 865.

- thesi M Aen. V 6 in arsi P ecL Vn 14.

- MPa ecl. IX 32, PR ecl. III 52.
l ' M Aen. X 900, ecquit M III 342.
L in arsi FGMbl Aen. VI 694, P ecl. VI 74.

. M

- R

- S

itHut

- F

-

- M

-

- Q

-

- s

-

- V

iUut

- E

-

- T

it

- Q

quit

- A

•

- C

*

" P

ik

- H

I

INDEX aRAHMATICVS. 399

quit ante M - - PR Aen. IX 446, y Iin 825.

- P - ' MR ' Y 688, M HI 339 IX 94, R XII

152.

- Q . . /> ecl. IX 44.

- ST - - M Aen. im 236.

- T - ' MP Aen. mi 543, M VII 365 in thesi

P ecl. X 38, PRy Aen. XI 417.

- y ' • M Aen. I 518, FMR Aen. VH 273.
quitquU - l - M Aen. Vni 401.

quot - G - M ' 1 539.

- M - P - rai 109.

- N - P ecl. IX 6.

- S - M Aen. VI 133.

D adsimilata in praepositione ad (cf. Priscianns p. 568 sq. P.)

1) ante C, nt fiat AC (anctoribus Velio Longo 2225, Cornnto, Pa-

piriano, Caesellio apnd Cass. 2285. 2292. 2318), scd

atcelerate MP Aen. V 676, MPy IX 221, M 506 adcelerare

Aen. VI 630, FR IX 221, PRy 505, MPRyc XH 157

D
adclinis Aen. X 835 adclive (ACLIUE M) ge. II

276 adcolet Pl Aen. IX 449 adcomodat b Aen. II

393 adcomoda P Aen. XI 522 adcubet F ge. III 334.

adcumulem FMyc atcumulem P Aen. VI 885 adcurrit

R Aen. X 352.

2) ante F non matatnr auctoribns Comnto 2285 et Caesellio Vin-

dice apnd Cassiod. 2318 , cf. Agroetins 2273 ; ezceptis his :

affabilis Aen. m 621 affaH Mc Aen. XII 10, M 71, yc

ge. nil 530, y2a2b Aen. II 644, ab Aen. II 700, b2c Aen.

IX 83, bc U 775, b Aen. X 332. 466, b2 VII 91, c 644 Vm
35. 126. 611 IX 198. 640. 652 X 591 XH 138 ge. im
320 affatu Py2a2 Aen, im 284 affectare Mb2c ge.
nil 662, M Aen. JH 670 affero c Aen. VU 217 Vm

• 477 affixus cf. c Aen. V 852 Vm 196 afflare a2 Aen.
U 649, ft VI 50 afforet Rb2 Aen. VI 35.

3) ante G adsimilatnr probante Velio Longo 2225 (cf. Agroetius

2273) in his:
aggeritur Aen. ra 63 aggredi b ecl. VUI 103 Aen. U

463 lU 38 UII 92 agnoscere FMab Aen. ra 173. FRbc
Aen. VI 498, MRybc Aen. XU 449, MfRhc Aen. Vra 155,
MRb Aen. VI 193, Mybc Aen. ra 82 V 576, Mab Aen. lU
351, Mb Aen. V 679, Mbc Aen. Vra 531, Mc Aen. XI 910,
PRb2 Aen. VI 452, Rybc Aen. I 406 UU 23 X 843, Ryb
Aen. I 488, Rhc Aen. I 470, yabc2 Aen. U 423, yl Aen. X
874, ab Aen, ra 180. 347, bc Aen. VI 407 IX 16. 467. 734

X 224 XII 260. 632, c Aen. IX 659.

4) ante L adsimilatnr auctoribus Comuto 2286 et Caesellio Vin-

dice apnd Cassiod. 2318 P. in his:

1

400 INDEX GRAMMATICVS.

alligat ge. UII 480 Aen. I 169 YI 439 aUoqui yb Aen. V
780, hc ecl. VIII 20 Aen. im 226 X 228, c Aen. ini
222 Vm 123. 372 X 860 XI 821 XII 792; sed adl^qui
Velins Longus 2226 alludens b2 Aen. VEL 117 alhtit Pb2
ge. II 158, bc Aen. VIII 149 : adluere Velins Longus 2225.

5) ante M cf. Cassiod. 2293:

V
ad morsum] AMORSO M ge. II 379.

6) ante P adsimilatur auctoribus Gornuto 2285 et Caesellio Vin-

dice apud Cassiod. 2318 P. in his:
apparere constanter, nisi quod semel adparent M Acn. XI
605 habet: cf. Agroetius 2267 apparare appellnre
applicat Rb, cf. Servius Aen. I 616 appone c ge. im 280
appulit Aen. I 377 III 338. 715 VII 39, sed adpulU M
Aen. I 377, F yn 39 adpetii] APPETI R Aen. XI

277 applicare\ adplicat MPyc Aen. I 616, Py X 636,
PRy XII 303 appone c ge. IIII 280.

7) ante Q non mutatur:
adquirit Aen. im 176.

8) ante R adsimilatur auctore Cornuto 2286, non probante Agroetio

2273 P., nisi quod
adrectis ci Aen. 11 303.

9) ante S adsimilatur auctoribus Comuto 2285 et CaeselHo Vin-

dice apud Cassiod. 2318 in his:
ascendere asdtis Pl Aen. XI 308 aspargine Aen. III
534 aspectus aspectare] adspectare F2 Aen. I 420,
MP Aen. X 4, /2 ge. III 228 aspergere] adspergere M
ge. m 419 aspernari aspicere aspirare Plc
Aen. I 694, b Aen. II 385 V 607 VII 8 assensus b2

ge. III 45 Aen. VII 616, c X 97 assensere b Aen. II

130 asservabant b2 Aen. II 763 assidue ybc2 ecl. II 4,
ac Aen. IIII 248, bc ge. II 441 Aen. Vm 56, b ge. II
.374 assidmts Rbc ge. I 155, a2yc ge. II 149, 6 Aen. VII
12, bc Aen. V 866 IX 808, b2c Aen. IIII 447, c Aen. IX
246 astare FMlPb Aen. m 194, FPb2c Aen. II 303,

FPbc m 123, MlPy2ac Aen. IIII 702, MlPb2 Aen. V 10,
FP, cf. bc 150, Py X 885, Pb Aen. I 301, P VI 17 VH
181, Pc V 478, ab2 Aen. H 328, c ge. m 545
aslringit b gc. I 91 cf. Caper 2247 assuescere yc ge. U

168, b Aen. VH 487. 490, b2 Aen. V 801 IX 201, Itc Aen.
VIII 617, b2c Aen. VII 33. 806, c ge. HI 168. 418 Aen.
Vn 746 Vm 174 assum b2 Aen. m 116 VII 506, m
XII 288 assurgere y ge. II 98, a2c ge. 11 160, c

III 355.
10) ante T adsimilatnr (probantibus Velio Longo 2225 Scauro

2252. 2260 Agroetio 2273 Cornuto 2285 Caesellto apud
Cassiod. 23ia cf. 2293) praeter haec:

INDEX GRAMMATICVS. 401

adterat Ry ge. IIII 12 adtriius Rhc ecl. VI 17, AR ge. I

46 adtingere y go. III 562, yb Aen. V 797, b Aon. I

737 adtoiiere y Aen. III 134. 206 V 278 X 856, b Aen.
n 185. 381 IIII 688 VII 561 VIU 32, c ge. IIII 217
Aen. I 354 adtondere bc ecl. X 17 ge. II 407 adto-

nitus R ge. III 545, yh Aen. V 669, c Aen. XII 610 ad-
torqitens FRc Aen. IX 62 adtractus Ryb ge. III 505

adtraxerit Rbc Aen. XI 250 adtrectare V Aen. II 719
adtuiei^ M Aen. XII 322.
DK et DI in compositifl: cf. AgroetiiiB 2267. 2274 Mar. Vict. 2458.

deducere\ corraptum in diducere A ge. I 114, V ge.

III 11.
diducere ge. II 354 Aen. IH 419 V 581. 720, M ge. I 269.

deducere Myl^2 ge. II 364, Mablcl? Aen. III 419,

Ry2b V 720, MR Aen. V 581, MPRyhc ge. I 114, APRyhc

I 269.
defundere G ge. IIII 416 diffnndere Myhc ge. IIII 415.
diffundere] defundit Ryl Aon. X 908 defunditur cl Aen. VH

708 difusos y/ ecl. UI 39 difundit c Aen. lUI 195.
digerere] degerit M Aen. III 446, aibl II 182 deqesta c ge.

n 267.
delabi] dilapsus Pym Aen. III 238, y2 Charisii cod. (iliapsus

Priscianus) Aen. II 377.
dilabi] delapsus M Aen. IIII 705, Pbc2 ge. III 557 eiabsus G

ge. IIII 410.
deiectus ecl. IIII 35 Aen. II 18 III 58 nil 130 V 116

VII 152 VIII 499 IX 162. 226 XI 431 diiectus Pyl

Aen. n 18, Piyc IX 162, bi ecl. IHI 35 Aen. ^^11 499,

t)ic Aen. Iin 130, ci IX 226.
deligere ge. im 540 Aen. V 191. 717 VIII 53 XI 658

dilige ci Aen. V 717.
dilectus (snbst.) MPRyb^ deiectus ci ge. III 72.
dilectus (adi. vel partic.)] deiectus FMi Aen. IIII 31, M IX

85, Pyi XII 391.
diligere Aen. WJl 590 IX 430.

dimensus] demensus Mbi ge. II 284, Myic Aen. XII 117.
demittere] dimittere MPyihici Aen. II 398 V 692, Myc ge.

Iin 542, Mc 658, Pyabc Aen. ini 428, Pyic Acn. UII 268,

Pyci Aen. I 297, yic Aen. IIII 694, ci Aen. X 662.
dimittere] demittere My2ab Aen. III 635, Py X 46, R 366,

c% Aen. V 29.
dimovere] demovere F Aen. IUI 7, R IX 645.
derectus] directus % ge. II 281.
derigere] dirigere MPRyijc Aen. VI 57, quod corrigendum

erit, F2My2hc Aen. VII 497, M2Pyijc X 401, MR2ijc l 401,

My2bc VI 195 X 140, Mi^c Aen. V 162, Ryhc VH 523, yiw

XII 490, c XI 654. 855.

RTBBECK, rnOLKOOM. ^^^

402 INDEX GRAMMATICVS.

deripere Mentel. pr. ge, II 8, qnod verum habeo; restituit

Heinsins etiam Aen. I 211 et IIII 593 diripere FMIiybc

Aen. I 211. MPyhc im 693. My2bem Aen. X 475, Mynbc ge.

II 8, Mblc Aen. ni 267, bl ge. II 242, b2cl Aen. XI 193
diripere constanter ge. IIII 214 Aen. II 563 III 227 IX

75 XII 283, etiam I 211 et lUI 593, de quibus loeis

supra monitum.
dispicere y ge. II 187, yi% Aen. VI 734 despicere MPahc

ge. II 187, FMPRy2clm Aen. VI 734. #
divellere] devellere Pyla Aen. IIII 600.
diverberare] deverberare M Aen. V 503.
Declinatlo.
Genctivus :

ApoUonis ci Aen. II 430.

auras? b2c2, Menag, aiier, 3J, cf. Servius Aon. XI 801 prolegg.

131.
die Py ge. I 208, dii P Aen. I 236: cf. comm. crit. et prolegg.

137. 173, diei IX 166.
Qenetivus nominum propriorum Graecorum in £S ezeuntium:

vide prolegg. 130 sq. 176. Ibi congestis ezemplis addas

praeter Ulixi Aen. III 691: Geryonae Pyb2c, test. Servius,

Geryone Ml, Genjoni R, Geryonis M2 Aen. VIII 202.
GcnetivUH nominum Graecorum in IS exeuntium variat in his:
Amaryllidis ecl. III 81, Rybc II 14; AmaryUidos P ecl. n 14.
Dapknidis PRybc ecl. III 12; Dapknidos testatur anctor de

ult. syll. p. 228 K. ecl. III 12.
Dativus, V. prolegg. 131:

Mnesthi MPR Aen. V 184, Orphei Pyb Orphi Rc ecl. UII 57.
Accusativus nominum Graecorum in AS exeuntium terminatur AN,

nisi quod
Aeneam Rbc Aen. V 850, Rb Aen. I 260 V 809, Rc Aen. im

74. 214 V 708, yc Aen. XU 384, y2c Aen. X 313, y2bc

Aen. XI 282, y Aen. XII 794, hc Aen. XI 472 XII 324, c

Aen. X 81. 165. 343 XI 232.
Bitiam yc Aen. IX 703.
Boream Ry2b ge. III 278.
Gyam Rc Aen. I 222.
Idam Pybc Aen. IX 575.
loilam M2Rbc Aen. XI 640.
Licham c Aen. X 315.

Menalcam R ecl. II 15 MENALCA":' M IX 10.
[Diversum ab his Oetan V ecl. VIII 30. Latina snnt Lu-

cam MRb (Liican PVy lican c Aen. X 56 Ij Numam (cf.

MP2) Aen. X 662.]
Accusativus nominum Graecorum in ES exenntinm terminatnr

EN, sed
Accstc MRh Aen. V 540.

INOEX GRAMMATIGVS. 403

Achate MR achaiem y Aen. I 644.

AchiHem Aen. I 458 IX 742 XI 438 Achillen Nonii ex. Aen.

I 458, Diomedis ex. XI 438.
eolidem b Aen. IX 774.

alcyonem c ALCYONE P ge. III 338, dlcyonen FMRyby Pro-

buB ge. III 338.
Anchisem Myab Aen. II 747.
Antorem MPRyc Aen. X 778, MRybc 779; Antorenbi^ Seryius

Aen. X 778, P cum Probo 779.
Asbutem Pc Aen. XII 362.
Diorem yb, DIORE" Mc Aen. XH 609; Dioren PR Aen. XII

509, qaod debebam recipere.
liydaspem c HYDASPE M Aen. X 747.
Menoeiem y MENOETE" M Aen. XII 617.
Niphatem M^ Probi ex. Niphaie Ry ge. III 30.
Onitem bci Aen. XII 614.
Orodem Mentel. pr., x ^^^' ^ 732.

Orontem Mybc Aen. I 113, MRybc Prisciani ex. VI 334.
Orsem % Aen. X 748.
Thymotem M Aen. XII 364.
Tyrem c Aen. X 403.
Praeterea Buten Erichaeten Gygen Hippotaden omnes.
Ex feminarum norainibofl in E exeuntibus accusativi perperam for-
mati unum exemplum novi:

Euhadnem Py euadne bc Aen. VI 447,
Accusativus nominum in IS exeuntium inusitate formatus in £M
his exemplis: cf. Probns apud Gellium XIU 21, Priscianus 766 sqq.
prolegg. 136.

Ararem Py ecl. I 62 (a nominativo Arar) Irem Ml Aen. IX
803 mefitem R Aen. VII 84 Moerem Ml ecl. IX 54
puppem M Aen. VI 410 seairem Pyl Aen. XI 696, yi

Mentel. alt., test. Prisc. 656 iurrem t\ Charisius Aen. II
460.
in IM:

classim Fi Aen. III 5.
Accusativus nominum peregrinorum in IS exeuntium terminatur aut
IM aut IN (cf. gramm. Vindob. p. 134 E):

Alexim, sed Alexin Rabc ecl. II 1, Pbc ecl. V 86. -

Ararim (Ararem) ecl. I 62.

Athesim, nisi quod athesin b Aen. IX 680.

(CHARYBDIw M Charybdim b2c Aen. m 684, Charybdin Pya2

Aen. III 684.)
Chromim b^ Aen. XI 675: ceterum Chromin,
Daphnim] Daphni Rc ecl. II 26, y VUI 76 DAPHNI^ M
ecl. VIII 68 etc. : vid. comm. crit. Daphnin Pybc2 ecl.

II 26, R V 20, RJb 51. 52, y VH 7, 6 VlII 68. 79. 93. 94.
100. 102. 104, aib 84. 90.

26*

1

404 INDEX GRAMMATICVS.

Fabarim (Fabarum PiR Aen. VH 716).

Irim.

Leucaspim,

Lirim (lintm c) Aen. XI 670.

Moerim, sed Moerin b ecl. Vni 98, P IX 64.

Opim,

Parim b in ras. , j, Clandius Sacerdos Aen. X 705; Parin

MPRyc^ Servius Aen. X 705.
Phalerim, scd PhaJerinPy Aen. IX 762: cf. Schuchardtius 217.
Phasim,
Pristim et prisiim, sed Pristin MPy Aen. V 116, prisiin Py

X 211.
Procrim Mb Aen. VI 446; Procrin PRyc^ Servius Aen. VI 445.
Pryianim^ sed Pryianin Py Aen. IX 767.
Tanaim, sed 7Wtn y2 ge. IIII 617, Ryc Aen. Xll 513.
Thetim, sed rAe/iw /< ecl. IIII 32.
Thybrim, sed Thybrin P Aen. V 797, c VII 151.
Thyrsim (THYRSI M ecl. VII 69), sed Thyrsin Pyb ecl.

VII 69.
Tiberim.
Tigrim et tigrim, sed /i^ri« Py Aen. IX 730.

Afcusativus nominum in YS cxountium:
ffalym, scd ffalyn Py Aen. IX 765.
ftym Mentel. alt. , % Aen. IX 574, sed Ityn MPRybc Aen.

IX 574.
Othrym PVy Aeu. VII 675, sed Olrxjn R, cf. c Aen. VII 676.

Accusativus singularis nominum Graecorum in OS cxeuntium:
arcton] arctom M ge. I 138: cf. Corssen I 241. 245.
Delum Aen. lUI 144.
Dulichium Aen. III 271.
Naxon Mabc Aen. III 125, sed Naxum FPyl Aen. III 125: cf.

Probi Cathol. 31, 10.
Olearon Mbc Aen. III 126, sed Olearum FPyla Aen. III 126.
Paron Mabc Aen. III 126, sed Parum FPyi Aen. III 126.
Samom M Aen. VII 208, sed Samum FPRybc Aen. VII 208.
Talon Aen. XII 513.
Thapsum Aen. III 089.
Tityon Aen. VI 595.

Vocntivns:

Orpheus M ge. IIII 494 Pallas Pibc Aen. X 411, Pyi XI

152, R 97: cf. Servius et Priscianus. Proieus MR gc.

IIII 447.
Thybre MiR Aen. VIII 72, PiR, cf. de ult. ayll. Aen. X 421.

Ahlativus:

ielluri Rb2c Aen. XII 130.
vespere P ge. IIII 434.

INDEX ORAMMATICVS. 405

Nomiuativns pluralis in IS:

hellantis H Aen. I 466 discordis Py Aen. X 366 ditlcis /i

Aen. V 214 gentis M Aen. VH 238 humHis M ge. II

434 inbellis Ryl ge. III 265 iuvcnis M/i Aen. IX 51,

FY 163 meniis FH Aeii. IIII 66 messis P ge.l 161
minoris M Aen. VIII 268 nataniis F ge. III 198 omnis
F Aen. IH 672 im 294, FMy VII 626, M XI 362, FPHy
VI 736, n Aen. V 268. 830 qualis M Aen. IX 679

sedis R Aen. VI 431 sepis V ge. II 371 sitvestris V

ge, U 374 sortU M Aen. VH 269 terribilis H Aen. VI
277 trU M Aen. V 560 trUtis H Aen. VIII 701

viridis FMPyl ge. lUI 121 tdtncis F? Aen. lUI 473.
Genetivus pluralis quartae declinationis :

currum Aen. VI 653 (curruum F2Ply2),
Dativus pluralis (cf. Cledonius 1903 P. Velius Longus 2229 Caper
2247 Bcaurus 2259):

specibus PVy^ cf. H ge. III 376: vide adn.

veribus ge. II 396 Aen, I 212 (cf. Serv.) V 103.
In accusativo pluralis terminantur 1) in IS nomina sive substantiva
sive adiectiva

a) optimorum librorum consensu haec:

acris Aen. VII 164 VUI 3 IX 665. 718 XI 48. 800 aequaUs
Aen. X 194 (aequales c) agrestis Aen. VII 482. 504 VUI
349 IX 11 amnis Aen. XI 298 anguis Acn. VIU 437.
697 aniHs Aen. IX 489 annalis Aen. I 373 (-es b)
artis Aen. XI 716 auris Aen. IIIl 428 VIII 582 IX 395.
474 bidentU Aen. IIII 57 V 96 VII 93 VIU 544

biiugis Aen. XII 355 bilinguis Aen. I 661 (-es bc) bi-

remis Aen. VIII 79 (biremes bc2) brevis ge. lUI 194
celeris Aen. VU 811 XI 765 (-es hc) XII 394. 859 (es b)

crinis Aen. U 277 UU 509. 569 VI 809 VU 418 VIII 34
XII 870 difficHis Aen. IIII 694 V 865 (-es b) dutcis

Aen. X 782 dupHcis Aen. IIII 470 VII 140 exsanguis
(-es c) Aen. VI 401 faciHs Acn. AHLII 310 fataUs Aen.
XI 130 feracis ge. IIII 114 (-es c) feralis Aen. VI

216 (-es b) finis Aen, VIII 159. 602 XI 317. 324. 588
fontU Aen. VU 242 fortis Aen. VII 151 frequentU

ge. lU 394 fes yb) gentU Aen. VIU 13 X 71 XI 847

gravU Aen. X 321 hoi^bHU ge. III 162 (-es b)

hostU Aen. II 43. 377. 627 IX 386. 400. 556 799. X 372.
379. 398. 729 XI 899 XU 461- 477. 582. 682 humilU ge.
I 331 U 213 ignU Aen. VU 320 VIII 199. 690 X

271 UlustrU Aen. VI 758 imbrU Aen. VIII 429 ina-
nU Aen. X 82. 466. 627 inertis ge. UI 136 Aen. X

595 XI 414 ingentU ge. III 207 Aen. VU 167 VIII

204 IX 470. 528 X 245. 609 XU 708 inplwnU ge. IIII
513 insontU Aen. III 249 (-es c) instabiiis ge. IIII

406 INDEX GRAMMATICVS.

105 LaurentU Aen. VI 891 VIU 613 X 671 levis

Aen. VU 634 mani» Aen. UII 490 VI 119. 606 X 820

XI 181 messis ecl. VIII 09 moUis Aen. VII 390
montis Aen. II 636 UI 206 XI 810 mortalis ge. I 147
(-es bc) navis Aen. V 62. 666 IX 114 omnis Aen. VI
748. 857 VU 164 VIU 26 IX 13. 174. 224. 277. 293. 438. 498
IX 513 X 714. 854 XI 422. 476 XII 21. 448. 499. 699
ovis ecl. II 33 VIII 52 X 18 partis Aen. VI 540 VII
69 VUI 21 X 717 penatis Aen. VIU 11 pinguis ge.
I 192 pontis Aen. XU 675 quadriiugis Aen. X 571
(es b) rapacis ge. UI 142 (-es yc) recentis Aen. VII
748 (es c) regalis Aen. VII 76 ('Cs b) salubris Aeu.

XII 418 Sarrastis Aen. VU 738 semineds Aen. IX
455 (-es bc) sontis Acn. VI 670 (-es b) s^frtis Aen. X
678 talis Aen. VU 555 VIU 70 IX 249 XI 278 XII
69 tenuis ge. 1 177 teretis Aen, VI 207 tifhribiUs
Aen. VIU 266 (-es bc) tris Aen. VIU 429. 564 tristiK
Aen. XI 634 turpis ge. II 60 UI 299 IIU 395 turris
Aen. XII 132 viridis Aen. Wll 96 virilis Aen. III 342
(-es abc) vitalis Aen. I 388 vUis ge. II 191 volun-is
Aen. XI 796.

b) quorundam ex optimis libris auctoritate haece (facile sup-

plenda ex tabula 2, b):

acris PR ecl. X 56 agrestis PR ge. II 493 alacris P ecl.

V 58 Alpis P ge. UI 474 anilis RV Aen. VII 416

arcis y Aen. XI 477 artis PR ge. lU 101, FM Acn. IIII

493, y Aen. XII 393. 397 avU P Aen. VI 193 XU 248

auris G ge. IIII 349 al. bicornis AMP ge. I 264
bidentis MPR ge. II 355 bimembris PR Aen. VUI 293
cassis P ge, IIU 247 civis MP Aen. XII 683 classis

M Aen. VIU 675 al. cohortis PR ge. U 279 collis GM
Aen. lU 522 al. conununis FP ge. IIII 153 convaUis

P ge. lU 276 ci^aiis PR Aen. XII 508 crinalis M Aen.
VII 403 cHnis MP Aen. XU 99, MR ecl. VI 68 al.
CTudelis FP Aen. III 44 dulcis MPR Aen. IIII 33 al.
duplicis MR Aen. X 667 al. equestris PR Aen. V 667
exsortis M Aen. VI 428 faciUs FGMV ge. IIII 535

felicis M ge. I 277 al. ferocis MP ge. lU 179 al.

finis R ecl. I 67 al. fontis P ge. II 175 Aen. XU 181

al. fmtU MR ge. I 296 fragilU AMR ge. I 76

fraiHs M Aen. IX 695 frondU Pl ecl. IX 61 funis

MP Aen. IIU 575 al. gentis MP ge. U 382 al. gravi^
hiemis F gc. III 197 hostU MPi Aen. XII 266, PRy
Aen. IX 356, PR Aen. VIII 585, PiR XU 650, R ecl. X
45 ignis MPl Aen. XII 201. 696, Pi Aen. VIU 410, PiR
Aen. IX 78 imhris FP Aen. IX 60 immanis FMP Aen.
I 428 inanU incolumU inermis FR Aen. I 487

INDEX GRAMMATICVS. 407

inertis AP ge. I 94 ingentis inopis H Aen. VIII 100
iugalis lahoris M Aen. IX 202 lapidis P ge. I 62

lalicis F Aen. IIII 454 levis maioris PIl gc. II 251
manis FPIR Aen. VI 743, MIR XII 884, PIR X 39
mentis F Aen. IIII 487 messis minacis moUis montis
PR ge. m 254, PIR Aen. XII 113 mortU M Aen. X

854 naris navis nivalis noctis G Aen. III 204
novatis A ge. I 71 omnis Ml Aen. XII 837, PIRV Aen.
X 3, PIR XII 758 orUs PR Aen. XH 763 ovis M ecL
X 68 ge. m 441 paludis M ge. I 363 pariis Mh

Aen. XI 748 pedestris PR Aen. X 364 penaiis PIR

Aen. IX 258, P Aen. Vm 543, R I 527 XI 264 pinguis
MP ge. m 50, PR ecl. VI 4 pluris AMR ge. I 89 pontis
MP Aen. IX 170, PR Aen. X 658 postis PiR Aen. Vm
227, y Aen. VII 622 praecipitis precis M Aen. Vm 60
puppis M Aen. V 635. 663 putris M ge. I 392. PR

ge. m 562 qualis MR Aen. X 641 recentis FPR ge.

m 301, MP Aen. IX 612, P ge. IIH 56 rudentis PR Aen.
X 229, R Aen. V 753 salubris PR ge. lU 630 secwris
y Aen. VI 820 VII 627 segnis M ge. UII 198 , MP Ul
42 seminecis y Aen. XII 329 sequacis MP ge. mi

230 silvestris MR ge. II 302 solis FG Aen. m 203
soUemnis MP ge. III 22 sterilis ^ ge. 1 84 suavis P

ecl. II 55 sublimis FPl Aen. VI 720 sudis V ge. II

359 tenacis P gc. II 421 tenuis PR ge. I 72 tigris
PIR Aen. VI 805 tris MR Aen. X 351 tristis MR ge.
mi 531, R Aen. VIII 701 turpis M ge. IIU 96, PR ecl.
VI 49 tun^is M Aeu. VU 160, MP XI 466 tiflWts 7{

Aen. VII 802 velocis PRV Aen. V 253 vestis G Aen.

III 483 veteris P ecl. IX 9 viridis MP Aen. V 330
virU F Aen. I 214, MP XI 71, MtPl X 786, Pi/J VI 114

vitis P ge. I 2, P/i II 299, MP mi 331 »o/ucm ^P/i
ge. II 217, P Aen. Vm 433 urbis G Aen. m 502, Ml

Ylll 434, P Aen. VI 92. 378.
2) Terminatur in ES nominnm sive substantivorum sive adiectivo-
rum accusativus pluralis

a) consensu optimorum librornm his exemplis:

aedes Aen. XII 473 Alpes Aen. X 13 ambages amncs

Aen. VI 671 amores angues ge. IIII 482 Aen. VII

658 VIII 289 antes apes arces ge. I 240 artes
ge. I 133 avcs ge. I 156 Acn. XII 262 caedes

calles Aen. IX 383 cautes cives Aen. XI 360 classes
Aen. m 300 IIII 537 X 36 coiles ge. U 113 Aen. VH
798 XI 319 crates ge. I 95 IIII 214 Aen. XI 64

dapes Aen. III 301 (-i* y) degeneres Aen. im 13

dentes duhes Aen. III 140 enscs ge. II 640 Aen. VII
636 X 568, Py IX 400 (hostis rell.) /asces fauces

408 ' INDEX QRAMMATICVS.

Aen. XI 616 fines ecl. I 3 fl&res fores frondes Qe. II
336 Aen. VIII 32 fruges ge. I 267. 298 fugaces Acn.
IX 691 gentes ge. I 331 III 33 glandes ge. I 305
grates Aen. XI 608 fdemes ge. II 373 ignes ecl. V 10
ge. I 291 Aen. H 686 IX 129 imbres ge. U 352

immemores inanes Aen« VI 740 inpuhes Aen. IX 751

iuvenes lances lahores ge. I 326 II 478 IIII 340

Aen, Iin 78 V 688 VI 66. 437 VH 421 VHI 291. 378.
439 X 321. 769 XI 183 XII 33. 177. 636 Hntres

liles manes Aen. IIII 427 memores menses mentes
ge. III 3 Aen. V 304 merces ecl. IIU 39 messes ge.
I 103 minores Aen. I 733 (-i> c) moles montes Aen.
im 165 mores nives nuhes odores omnes ccl.
Vm 32 ge. I 482 orhes Aen. V 584 Vm 137. 448 X
886 XII 481. 670. 743 oves ecl. VI 86 parentes
pares ge. I 208 m 169 pastores ge. III 339 penates
Aen. m 603 mi 21 V 62 pisces postes ge. H 463
Aen. VII 622 poiestates Aen. XII 396 {-is y) praeci-

pites ge. I 366 Aen. III 682 priores ge. 11 69 (w y)

puppes Aen. X 268 Quirites rates Aen. X 296. 300

(raiis hi) rudenies Aen. III 267 (-w hcl) rupes se-
des semineces Aen. XII 329 (-is y) similes ecl. I 22

sortes steriles Aen. III 141 stirpes strages

sudes Aen. XI 473 trabes vepres ge. I 271 vestes

Aen. XI 72 XII 769 veteres ecl. III 12 Aen. VIH 600
victrices ecl. VIII 13 mres ge. I 86 Aen. IIII 175

V 191. 446. 455. 680 VIU 687 IX 611. 717. 764. 802 XI
401. 639 XII 771. 834 virides ecl. II 9 vites ecl. I
73 volpes ecl. lU 91 vrbes Aen. VII 46. 104. 207.
364. 549 VIII 290 IX 10 X 41 XI 793 utres.

h) quorundam ex optimis libris anctoritate:

acres M ecl. X 50 agrestes M ge. II 493 afacres R ecl.

V 58 Alpes MH ge. m 474 aniles M Aen. VU 416
arces MPR Aen. XI 477 artes MPR Aen. XU 393.

397, M ge. II 52 lU 101, P Aen. mi 493 aves MR

Aen. VI 193 XII 248 aures MPR ge. IIII 349, MP Aen.
XII 618, M II 371 III 40 VU 437, P im 440. R \U
166 bicornes R ge. I 264 bidentes V ge. II 356

himcmbres M Aen. VIII 293 casses MR ge. IIU 247
cives R Aen. XII 683 classes APR ge, I 256, MR Aen.

VII 436. PR Aen. VIII 676, ^l/ X 83 {classem rell.) co-

hortcs M ge. II 279 coUes MR Aen. XI 902, PRV ge. II
276, P Aon. III 522 communes M ge. UIL 153 con-

valles MR ge. m 276 crates MR Aen, VII 633, M XII

508 crinales R Aen. VII 403 cnnes P2R Aen. XU 99,
PR 605, P ecl. VI 68, R Aen. IX 661 X 187 crudeles

M Acu. III 44 dulces F Aen. mi 33, MR ge. UI 178,

INDEX ORAMMATIOVS. 409

Ji I 414 III 495 flupiices P Aen. X 667, R IX 16

equesires M Aen. V 667 exsortes PR Aen. VI 428

faciles R ge. IIII 536 felices APU ge. I 277, MR ge. IHI
329 feroces FR ge. m 179, MR Aen. VII 724, R Aen.

VII 384 fines MR Aen. VII 334, M 149, P ecl. I 67, T
V 82 fojites MP ecL IX 20, MR Acn. XU 181, M ge.

II 175 III 499, R IIII 376 fortes P ge. I 296 fra-

giles P ge. I 76 fratres PR Aen. IX 695 frondes M

ecl. IX 61 fimes F Aen. HII 575, MR VIH 708 ^ew^e*
A/P Aen. VI 60, MR 92, R XII 504 ^ff»e* .1/ ge. III

526, R 415 hievies AMPR ge. III 197 hostes MP ecl.
X 45, M ge. m 120 Aen. H 358. 511 IX 356 XII 650,
P m 283, R IX 554 XII 266, V H 632 i^nw /7? Aen.
IX 622, MPR VIII 267 X 56, MR VII 296 VIII 410, PR
VII 786 VIII 267 IX 145, M Aen. IX 78, R ge. I 427
Aen. IX 570 XIJ 201. 596, V II 664 imbres MR Aen.

IX 60, M ge. IIII 115 inmanes R Aen. I 428 inanes

M ge. im 241, P Aen. IX 219, R ge. I 496 Aen. VII
593 incolumes FMR Aen. VI 415 inermes MP Aen. I

487 inertes MR ge. I 94 , iW ecl. VIII 24 ge. m 523

Aen. X 322 ingentes M Aen. XI 367, R VIII 475 XII

475 inopes MP Aen. VIII 100 iugales FR Aen. VII

280, M Aen. VII 320 lahores PR Aen. IX 202 lapidts
AMR ge. I 62 latices MP Aen. mi 454 leves PR ge.
III 274, R ecl. V 2 ge. U 358 maiores M ge. II 251

manes FM Aen. m 303, MR ge. IIII 469 Aen. VI 743,
M go. im 605 Aen. im 34. 387 X 39. 524 XU 884, R
V 99, RV IIII 99 mentes MP Aen. UII 487 messes

MR ge. mi 330 minaces M ge. III 77 moUes M ge.

III 435 montes MP ecl. VI 65, MR ge. II 260 IIII 461
Aen. I 61, M ge. III 254. 270. 635 Aen. U 804 UU 51.
151 VIII 692 XII 113, P ccl. VI 40, R ge. I 283 III
412 mortes PR Aen. X 854 nmes R Aen. VI 497 VII
480 naves F Aen. XU 900, G II 465, M UI 71, R V

471 VIU 546 nivales F ge. lU 318 noctes FMP Aen.
III 204, PR ge. I 290 (nocte M) novales MPR ge. I 71

omnes M ge. II 326. 335 Aen. U 750 V 833 VI 482
IX 292 X 3 XII 758, PR ge. m 123 Aen. V 828, P VI
667 XI 244. 806 XII 837. 891, /2 ecl. IIU 2 Aen. X 673
XU 282 orbes FMP ge. lU 173, MPR Aen. VIII 361,

MP XU 925, M ge. II 153, R ge. I 337 UI 38 oves

FPR ge. lU 296, MP2R ecl. VI 85, PR ecl. X 68, P VII
3, /? III 98 VI 5 paludes R ge. I 363 partes MR

go. II 483, R Aen. XI 748 pedestres M Aen. X 364
penates FG Acn. IIII 21, FM ge. UII 165, MG Aen. I 704,
MR ge. U 605 Aen. VIII 543, M II 717. 747 IX 258
pingues R ge. lU 460, F ecl. VI 4 ptures M Aen. XI

\

410 INDEX ORAMMATICVS.

327, P ccl. II 32 ge. I 89 pontes M Aen. X 668, R IX
170 poates M Acn. VIII 227, R XI 890 praecipiies

MH Acn. X 232, H XI 888 preces PR Aen. VUI 60
puppes PH Aen. V 636. 663 putres M ge. III 662, H I

392 quales P Aen. X 641 recentes M ge. UI 301 UII
56, R Aen. IX 612 rudefties MP Aen. V 763, M X 229

saiubres M ge. III 630 segnes R ge. III 42 sequaces
R ge. IIII 230 silvestres P ge. II 302 soUemnes R ge.
III 22 */ert7c* ilfP/? ge. I 84 *Mawe« /? ecl. II 65
subHmes GMP2R Aen. VI 720 sudes MPR ge. II 359
tales M Aen. VII 660, P X 669, R V 723 /ertflceff MR

ge. n 421, .1/ ge. Iin 161 /eniie* ^il/ ge. I 72, MR

Aen. VI 292, M ge. IIII 224. 600, R lU 335 tigres M

Aen. VI 806 tres P Aen. X 360, R IX 329 XU 614
trtstes MP Aen. VIII 701, F ge. IIII 631 /Mrpe* M ecl.

VI 49 /«rre« PR Aen. VII 160, /? XI 466 valfes MP
Aen. VII 802 vehces M Aen. V 263 vestes MP Aen.
UI 483 veteres M ecl. IX 9 vires AMR ge. III 209.
216 , MPR Aen. V 466, MP Aen. V 416, MR ge. II 427
III 229, M Aen. VI 114, PRF ge. II 286, R Aen. X 786

virides R Aen. V 330 vites MR ge. I 2, MV II 299,

H IIII 331 »o/ttcie* MR Aen. VIII 433, i>/ ge. U 217
«r^e* J/ ge. I 26 Aen. Vin 434.
Aceusativns pluralis participionim terminatur in IS
a) consensu librorum optimorum his exemplis:

absentis Aen. IX 63 (-e^ c) adstantis Aen. 111677 ardentis
Aen. V 637 VII 781 XI 200 XH 670 arentis ge. im
268 audentis Aen. X 284 crepantis Aen. XI 776 {-es

c) cunctantis Aen. X 831 euhantis Aen. VI 617 ( es b)
euntis Aen. V 664. 777 IX 308 X 640 ferentis Aen.
ni 678 IIII 430 flagrantis Aen. I 710 XII 66 fla-

ventis ge. III 360 Aen. IIII 690 {-es c) flectentis Aen.

IX 372 (-es c) florentis ge. UI 126 Aen. VII 804 XI

433 frementis Aen. VII 638 XII 82 frondentis Aen.

IIII 399 fulgentis Aen. X 689 XU 593 fumantis Aen,

VII 457 XII 338 furentis Aen. X 678 XI 609 XII 332
/dantis ge. I 91 (-e* blc) Aen. VI 493 {-es h) hor-

rentis Aen. IX 306 X 237 iacentis Aen. IX 329 t«-

stantis Aen. XI 872 {-es c) labantis Aen. II 463 (-es y)

laetantis Aen. I 393 (es bc) latentis Aen. III 32 ( e»
b) migrantis Aen. ITIT 401 (-e* ab) morantis Aen. VII
620 nantis ge. I 369 (-e^ bc) nigraniis Aen. VI 243

ovantis Aen. nil 643 XI 13 patantis Aen. IX 780 XI
734 Xn 616 pailentis ecl. II 47 patentis Aen. IX

683. 693 XI 879 pendentis Aen. VIII 632 (-es c)

ruentis Aen. IX 727 XII 606 sitientis ge. nil 425 (-es c)

sonaniis ecl. X 58 ge. IIII 364 Aen. I 200 spirantU

INDEX QRAMMATICVS. 411

Aen. IX 645 squalentis ge. II 348 {-es c) sternenlis

Aeu. X 318 (•<?* c) taheniis Aen. I 173 tenentis Aen.

VI 787 torrentis Aen. IX 105 (-cs c) X 114 {-es M2c)

trementts Aen. XII 761 tuentis Aen. X 397 tmnentis

Aeu. II 273 valentis ge. II 359 venientis Aen. X 277

vescentis Aen. VI 657 {-es yb) viventis Aen. X 519

{-es b) undantis Aen. XII 471 volentis ge. IIII 661.
b) iu parto optimoruin librorum his:

ayenlis M ge. I 362 amantis MP ge. III 218 ardentis Fl
ge. UII 99, PR ge. III 46 cadentis P Aen. XH 100
calenHs PR ge. II 426 canentis FMP Aen. VI 657 r«-
renlis PR Aen. VI 333 certantis M ecl. VIII 3 cicntis
Pl Aeu. IX 766 comuntis PR ge. III 312 Aen. XU 6
cresccntis R ecl. II 67 cunctantis PR ge. II 236, MR III
488 eyentis PR Aen. VII 197 errantis FM Acn. III

101 euntis MP Aen. IX 243 exultantis PR Aen.

VIII 663 fcrentis PR Aen. XI 872, MPr XII 465

ferventis PR Acn. XI 195 florentis M ecl. X 25 fluenlis
fumantis furentis gradientis GPR Aen. I 411 ha-
bitantis PiR Aen. XI 265 horrentis iacentis AP ge. I

66 legentis liquentis loquentis luctantis ma-

dentis metuentis A ge. I 246 morantis moventis P

Aen. VI 821 natantis F gc. IIII 198 nitentis olentis
AR gc. I 188 orantis F Aen. XI 885 ovantis PIR

Aen. X 690 palantis patlentis parentis F Aen. III
180, P VII 410 pasccntis patentis jwrtajUis prae-
senlis praestantis PR Aen. VIII 548 precantis P Aeu,
XI 106 rigentis M1P2 Aen. XI 72 rogantis Pl Aeu.

AIII 120 rorantis rubentis rudentis saltantis
scquentis AMP ge. I 106 serentis A ge. I 193 siientis

sonantis AFMP ge. III 184 spumantis stantis PV

Aen. II 485 stridentis surgentis trudentis vacanlis

valentis venientis volantis APR ge. UI 181, /' Aeu.
VI 239 urentis.
Participiorum accusativus pluralis in £S terminatur

a) couseusu librorum optimorum his exeroplis:

cgentes Aen. V 751 rcvertentes ge. I 427 sequentes ge. I

424 tondentes Aeu. lU 638.

b) in parte optimorum librorum:

ugentes R ge. I 352 amantes AR ge. lU 218 ardentes M
ge. III 46, R V 648 IX 568 cadentes MR Aen. XII 100

caientes M ge. U 426 canentes R Aen. VI 657

carentes M Aen. VI 333 certantes P ecl. VIII 3 cien-
tes MR Aen. IX 766 comantes M ge. UI 312 Aen. XII 6

crescentes P ecl. II 67 cunctantes M ge. II 236, P

lU 488 egentes FaM Aeu. VII 197 errantes P Aeu. III
101 euntes R Aen. IX 243 cxultanles M Aen. VIII

412 INDEX GRAMMATICV8.

663 ferentes FM Aen. XI 872, R XII 465 ferventes M
Aen. XI 195 florentes PR ecl. X 25 fluentes MV ge.

II 370, M II 190 Aon. VIII 487, R ge. I 106 ftanantcs

M Aen. XI 908 furentes M Aen. X 87 ffradientes 31

Aen. I 411 hahitantes horrentes R ge. III 315 ia-

centes MR ge. I 65 legentes M ge. II 152 liquentes H
Aen. VI 724 loquentes MF ecl. VIU 22 luctantes MH
ge. II 357 madentes R Aen. XII 100 {cadentis P) me-
tuentes MPR ge. I 246 morantes M ge. IIII 138, R 28

moventes natantes nitentcs M Aen. VI 677 ofen'
tes MP ge. I 188 orantes ovantes J/ Aeu. X 409. 690,
MR IX 71 palantes M Aen. VI 265 X 674 pallentes

F Aen. IIII 243, M ge. HI 357 Aen. IIII 25, M ge. III
357 parenics pascenies /j ecl. III 96 V 12 paten-
tes M Aen. IIII 153 V 552 portantes P2R Aen. XI 833
praesentes P ecl. I 43 praestantes M2 Aen. VIII 548
precantes rigentes rogantes MR Aen. VIII 120
roranies M Aen. XI 8 rubentes M Aen. IX 270 ruden-
tes M ge. III 374 saltantes ii ecl. V 72 sequcntes P

ecl. III 46, R ge. I 33 serentes MPR ge. I 193 silen-
tes M ge. I 476 sontmtes M ecl. X 58 Aen. XI 863, R
ge. III 184 Aen. V 169 spumantes M Aen. X 300

stantes M Aen. II 485 stridentes M Aen. VII 561 sur-
genies M ge. II 333 trudentes MP ge. III 373 vacan-
tes R ge. III 477 valentes M ge. II 70 venienics M

Aen. XII 446 volantes MR ge. I 321, M III 181 uren-
tes M ge. II 196.
Ergo in optimis libris constanter sonant

IS: aequalis annalis hiiugis bUinguis biremis bre-
vis celeris difflcilis exsanguis fatalis ferads

feralis frequentis horribilis humiHs Ulustris
inplumis insontis ijisiabitis Laurentis mortalis
quadriiugis rapacis regalis Sarrastis sontis
syrtis tereiis terrihUis virilis vitalis,
absentis adstantis arentis audentis crepaniis eu-
hantis flagrantis flaventis flectentis frementis

hiantis instantis labantis
migrantis nantis nigrantis
sitientis • spirantis squalentis
torrentis trementis tueniis
vescentis viventis volentis.
ES (uncis inclusa, ubi deteriores libri IS substituunt) : aedes
ambages amores angues antes apes caedes
calles cautes (dapes) degeneres dentes
enses fasces fauces flores fores frugcs fu-
gaces glandes grates immemores inpubes iuve-
nes lances Hntres lites memores menses

frondentis

fulgentis

laetantis

laientis

pendentis

rueniis

siernentis

tenentis

tumentis

undantis

INDEX GRAMMATICVS. 413

merces (mitwres) violes nives nuhes odores
parentes pares pastores {potestates) (priores)
guirites (rates) rupes sedes (semineces) siniiles
sortes siirpes sirages trabes vepres viciri-
ces volpes utres.
revertentes tondentes.

Omisi et antiqiiorum librorum correctnras et recentiorum librorum
testimonia fere omnia exceptis eis vocabulis, quorum altera forma an-
tiqniorum exemplo nuHo profertnr. Raro vel Gudiani memoriam in-
serui. De singulis vocabulis et locis testimonia ex coniunctis tabulis
1, b et 2, b invicem supplenda; multitudinem locorum bic illic etiam
Wagneri in ortbogr. Verg. copiae augebnnt. Ego hic composui quan-
tum satis superque esset ad intellegendum ncc Wagneri in orthogr.
Yerg, ncc nuperrima Ottonis Kelleri in mus. Rlien. XXI 241 sqq.
praecepta in satis certis niti fundamentis. Cf. prolegg. 136 sq.

3) AccusativuB pluralis in £IS:

viteis Pi ge. I 2 cf. aure.s c Aen. III 2y-4, nisi forte ex

e
auris ortum. CRATIIS Fl Aen. VII 633 CRINIIIS V

Aen. VIII 34 ut fuerit II = E.

Accusativus pluralis nominum Graecorum :
dryadas^ dryades R ecl. V 69.

Accusativi pluralis in OS vel VS terminati:
{adiios Ml ge. ini 36)

domos, sed domus Mb2 ge. IIII 446, ylb Aen. XI 140.
fagos ge. II 71, fagus Prisciani ex.
lauros MPyabc ecl. VIII 13, Myc Aen. III 360, Pyabc ecl. VI

83 VIII 82 laurus (ut in monum. Ancyr.): cf. comm.

crit. ad ecl. VI 83. '

ornos'] ornus Pi ecl. VI 71, ubi vide comm. crit.
pinos ge. HH 112, MP2Vy2bc ecl. VIII 22, MRy2b ge. U

443, M Aen. XI 136 pinus Piyi ecl. VJH 22, Pylc ge. II

443, PRybc, Prisc. Aen. XI 136.
sinos Mi Aen. I 320.
spinos] spinus P ge. IIII 146.

Declinatio pronominum:

lai (dativus) Aen. VI 104. 123. Cf. V ecl. III 33.
quoi (dativus) Fi ge. III 6. 147, Mi ge. I 344. Sic puero se
scriptum fuisse testatur Quintilianus I 7, 27; antiquis re-
linquendum censet Velius Longns 2236.

densentur Aen. VII 794, PRyb% ge. I 248, denset MiRybc, test.
Prisc. et Eutych. 419, M2bx test. Serv. Aen. XI 050
densete Rbcip test. Eutych. et Serv. Aen. XII 264. adden-
seni Pi% test. Prisc. et Serv. Aen. X 432 densate MPy
Acn. XII 264 densantur Mc ge. I 284, y2% Aen. VII 794

414 INDBX GRAMMATICVS.

densai M2 ge. I ^i9,.MJRycm Aen. XI 660 addensant MP2
Ryhc Aen. X 432.

Dcponentia forma activa:

dignem, cf. Servius Aen. XI 169 exkoriarem P Aen. VIII

510 morare Py Aen, XII 676 popuiare semper, ex-

cepto Aen. XII 625.

dest Pl Aen. X 378, derit FMiPVy VII 262, derunt MlP
albl {desuni ya2c) ge. II 200, MlPRibl 233. Probat Velins
Longus 2227. Cf. Ritschelius in Suetonio Reifferscheidiano
p. 528.

dicere et discere confusa ge. I 351 II 106. 265 III 558.

dicio Aen. VII 737, FMRV Aen. I 236, MPRV X 53, PRc Aen.
I 622: cf. Fleckeiseni titulos L p. 16.

dissicere MRybcm Aen. I 70, M2Rybc VII 339, M2bc XII 308. Cf.
Lachmannus Lucr. II 951, Fleckeisenus in annall. philoll.
1863 p. 199 adn.

sub dio P ge. III 436.

dnmmeta Pi ecl. I 15, ut dummosus (= dusmosus) quoqne ecl. I 77
ge. II 180 videatur scribendum esse.

E.

£ suppressa in compositis:

calfacta Pi Aen. XII 269; usitata Quintiliani (I 6, 21) aeUU
forma.

E pro AE (cf. Corssen de pronunt. I 185 sqq.)

a) in vocabulorum Latinorum syllaba principali:

equiperas Py ecl. V 48 aere^ ere P ecl. V 90 aeris\ eris
Pi ecl. VII 67 celaverat MRy Aen. X 499 celati Mi

527 • Ceritis M Aen. Vm 597 ceslu Flyc ge. III 20

gtebas MRc ge. II 236, Rc 261 III 161, /2yc I 44, Mybc
I 94 Aen. I 531 hec Pi ecl. V 74 hedos Mc ecl. IX

62 (cf. VII 15), Vc III 34 letitia Piy ecl. V 62 letae
P ge. II 326 leva My gc. I 235 Mevi Ry ecl. III 90
peniteat P ecl. lE 34 pertesum /?, cf. Aen. IIII 18,

y V 714 (pertisum?) quesissent P ecl. VI 51: cf. Agroe-

tiuB 2267 setosi P ccl. VII 29 ve Mya ecl. IX 28: cf.
Agroetius 2266 vesano P2Rc Aen. X 583, Rbc 724.

b) in vocabulis Graecanicis aeus vel aiog terminatis:

Aegeo Myb Aen. XII 366 Aetneus MRc Aen. VII 786, MPbc
VIII 419 Amyclei P ge. III 89 Ascreo MRy, cf. P

ecl. VI 70 Circeus MPRyb Aen. VII 10, M 799 Cre-

tea Ryc Aen. XII 412 Cumei R ecl. IIII 4 Dieteae My

I

INDEX GRAMMATICVS. 415

ecl. VI 6G Dionei MPyhc ecl. IX 47 Ideits MPRyhc

Aen. IX 620, MRyhc 672, MRy ge. III 450, MRtb X 2.30,
Myhc III 106, Pyac Aen. U 696, Pyc X 252 Idumeits FMP
ge. III 12 Ityreus Mc ge. II 448 Larisseus M Aen.

XI 404 Lemeus Myc Aen, VIII 300 Lelheus GRc ge.
IIII 545, ilf/?y6c I 78 Myceneus MR Aen. XI 266

Niphei M Aen. X 570 Pellei Mb pe. IIII 287 Phaneus
Myabc ge. II 98 Ripheus AMPRbc ge. I 240, 7?c III

382 fiabeis Vyc ge. II 117 Sycheus Pc Aen. IIU 602,
Pybc VI 474 Tegeaeum] Tegeum MR Aen. VIII 469

Thymbreus MRybc Aen. XII 458.

c) in Yocabalis Graecanicis his:

aulea Pc^ Nonius ge. III 25 hymeneus Myc ge. IIII 516, Myh
Aen. X 720 palestra Ryh ge. II 531 spelea ecl. X 52
iropea MPybc Aen. XI 172.

d) in nominibus Qraecanicis his:

Aegeon MR Aen. X 565 Egon R ecl. III 2 Chimera

FMRh Aen. V 118, MPyhc VII 783 Citheron Mbc ge. 111
43, A Aen. IIII 303 Eacida MPRy Aen. VI 58 Getu-
lus FlMPyb Aen. IIII 40, M Aen. IIII 326 Halqsus Myr
Aen. X 352 Hemonides P2y Aen. X 537 Hemus R, cf.
M ge. I 492 Mcgera Mb Aen. XII 846 Menaln My

ecl. X 56, Menalus M 16 Menalius P ecl. VIII 25. 31.

36. 46. 51. 57. 61 Palemon Rc ecl. III 53 Pesti Fc ge.
IIII 119.

e) in declinatione :

agricole P ecl. IX 61 aliquae] aliq Pl ecl. VI 60 amare

Plc ecl. VI 62 anitne Pl ecl. VI 32 aquae] atq Pl

ecl. V 47 concrete A ge. I 236 Cremone MiPi ecl.

IX 28 Eleusine A ge. I 163 Hyble Pa ecl. VII 37
ipse PiRi ecl. I 38, Piy V 63 ndsere MiP ecl. IX 28

nigre Pi ecl. X 39 nostre Pi ecl. VI 10 nymphe

P ecl. VI 55 patule Ry ecl. I 1 Pelusiace A ge, 1

228 quae] QV ^ ge. I'97 Q Pi ecl. VI 12. 25, que A
ge. I 174, P ecl. III 42 V 13. 81. 83 VI 47. 79 VII 15
IX 21. 44 silve Piy ecl. VI 39 taede Pi ecl. VII 49

Theside Mi ge. II 383 viole Pi ecl. X 39.

E pro €l in nominibus Qraecanicis:

Perithous Rb Aen. VI 601, bc Aen. VI 393 Pleas P ge. IIII
233 {Pleias Rhc) Serius R ge. IIII 425.

E pro EV:

Euboicae] eboice y Aen. XI 260 Erydice yc ge. IIII 486, y
490. 526 Erysthea V ge. III 4.

E pro I producta in nominibus Graecanicis:

Legea MPRc ge. IIII 336 Paleci M Aen. IX 586 Tesi-

phone P ge. III 562 Thetoni P ge. III 48.

f

416 INDEX ORAMMATICVS.

K pro I in syllaba principali (cf. Corssen I 285):

bebit P Aen. XI 804 degUos R ge. II 260 egnia P ge. III

566 elignis P, NoninB ge. III 330 hersuius M Aen. X

• 869 legatus M Aen. X 794, cf. Agroetius 2274 repae

P ge. IIII 121 retus P Aen. XII 830 sperare Fa

Aen. IIII 562 sperantia F 64 sperabile M III 600 teliae

P ge. Iin 141 vergulta M (ubi VERGVLTIA ortum ex

I
VERGVLTA) Aen. XII 522: cf. Verguleius Vergilius.

E pro I in mediis vocabulis:

Camellos Mlb ge. II 169 competa c, Prisciani q) ge. II 382

crepetare P ge. II 540 gemenos y Aen. VII 280

genestae MPc ge. II 434, abc 12 malegni P ge. II 179

mantelia GRbc Aen. I 702 resedes M Aen. VI 813 (cf.

posedet CIL. 199, 28) terebento M Aen. X 136 tonetrum

M Aen. Vni 391 virgenitate P Aen. XU 878.

E pro l in eis qnae iu -ister vel -istrum exeunt (cf. Corssen

I 278):

capesiris Rl? ge. III 399 magestris P ge. II 629, cf. Quintil.

I 4, 17 sinestros Ml Aen. XI ,S47.

E pro I in compositorum vocabulorum commissura:

indegenas P Aen. XII 823 iuceferi P ge. III 324.
E pro I in adiectivorum sufHxo -idus (cf. soledas CIL. 1166 lepede
Charis. 204, 20):

rigedus? cf. P ge. II 316 {regidam), Ra ecl. VI 28 (regidas)
trepedae b Aen. XII 698 tumedum F2 Aen. III 157.

E brevis pro I in verbis compositis (cf. CIL. I 198, 50 Lachmannus
Lncr. II 951):

accepit R Aen. III 708, y I 304, a III 79. 250, M ge. I 170,
accepe y? ecl. VI 69 addedit y ge. IIII 150, ya Aen. III
336, addederat y? Aen. VI 170 aspecit Py Aen. \ai 401

adstetit a Aen. III 194 coHegat c ecl. IX 63 con
cepit Fb Aen. IIII 502 condedit b Aen. VII 619 VIII 66

defecit My '"Aen. IIU 689, M ge. III 96, Pc Aen. VI
143, y Aen. II 505 deiecit MR gc. I 333, R Aen. VIII

428, Rc X 753, c XI 642 delege y ge. IIII 540 ededit
P Aen. VII 194 effecit M Aen. I 160 elegitur y ge.

IIII 296, c Aen. VII 274 {eregit Prisciani G ecl. VI 63)
excepii ya Aen. lU 318, a 332: cf. 210 incepit, cf. M

ccl. IX 60 infecit M Aen. XII 418 intercepit y Aen.

X 402 interemit MPR Aen. X 428 - {obiecit Prisciani

Lugd. Sang. Aen. VI 421) ' perdedit M ge, IIII 494
praecepit M Aen. XI 491 proiecit c Aen. V 776 rece-
pit y Aen. XI 29 subegit P gc. I 202 suhstetit a Aen.

II 739 tradederit y Aen. IIII 619 traiecit y2b2cm Acn.
IX 634 adde reiegio yb Aen. II 188 et sacpius re/c-
giosa y Aen. II 365.

1

INDEX QRAMMATICVS. 417

£ pro I in coniagaiione (cf. Corsscn I 214):

abe M Aen. XI 366 ahibU] kabebii M ge. IIII 410 " accen-
deret P ge. IIII 401 armare F Aen. VU 429 audet P
ge. UII 7 dedesset P Aen. VIU 570 et FM Aen. IIII
665, MPRybc IX 179, MP ge. III 517, M Aen. IX 664 XI
192 XII 452, PR ge. III 507, Py Aen. XII 283, R VIII
557 exaudire Pyc Aen. VII 16, y VI 557 iacei PRy

ge. IIII 291 miset P ge. UII 362: cf. cepet et sim. in

C.I.L. morure Py Aen. XU 676 viovere Myhc ge. II 316

redimebat M Aen. X 538 referre M ge. III I 225
seroere Py Aen. IIII 103 sinete R Aen. IX 620 (cf. me-

reto) suase P Aen. XII 814 suffere P, cf. MR ge. IIII
241: cf. Lucr. II 1098 turhme F? Aen. IIII 566.
E pro I in declinatione (cf. Corssen I 215 sqq.):

Achilles (gen.) M Aen. XII 852 anguste P ge. IIIl 206

artes (abl. plur.) R ge. Ull 297 (cf. nuges C.I.L. I 1297)
astres P ge. III 156 Cace (gon.) R Aen. VIII 194 ca-
ves (abl. pl.) y Aen. IX 46 cervice (dat.) M ge. III 167:
cf. Quintilianus 14, 17 C.LL.I Schncideri eleni. I 2,
'200 sqq. duce P Aen. X 156 duje (gen.) M Aen. X

422 ilie (dat.) P ge. IIII 416 inconptes P ge. II 386

indignante M cf. m Aen. VIII 649 inope (dat.) AP ge.
I 186 implorante M Aen. VII 602 latere (dat.) /' Aen.
IIII 73 matures P ge. II 419 Meliboee (gen.) Py Aen.
III 401 morbe (gen.) P ge. IIII 397 morte (dat.) Py

Aen. XII 157 ores (abl. pl.) y Aen. XI 281 praestante
y Aen. VIII 207 quecumque y Aen. XI 848 rege (dat.)
y Aen. XI 176 rip/i'] rupes P ge. II 414 supposite P

ge. lU 492 Sgrtes (nom. sing.) /'iWy Aen. IIII 41

terrene y Aen. VI 732 tractante (dat.) P ge. III 502
trepidante (dat.) .1/ Aen. X 788 tm^iles R Aen. VIII 693
wirirfe (abi.) M Aen. VIII 630 unaanime (nom. pl.)

/'y Aen. XII 264 urbe (dat.) ifcf Aen. X 145.
E pro I in declinatione nominum substantivorum^ quorum nom. sing.
in EN terminatur:

agmena M Aen. I 490 XI 663 carmena y ge. II 388 frag-

mene R Aen. IX 669 fragmena? cf. R XII 741 limena M

Aen. VII 221 limene? cf. c 11 620 vimene y ge. IIII 34.

E pro I in dativo et abl. plnr. nomlnum substantivorum: cf. C.I.L

I 199, 39. 195, 32 Corssen I 295:

fontebus y ecl. II 59 ilicebus cf. R Aen. VIII 43 legebus
cl ge. UII 154.
EA ei lA, EVS et IVS terminationes confusac (cf. Schneideri elem.
I 16 70 Corssen 1. 1. I 301 sq.>:

Acriseus M Aon. VII 372 aereae 2J ecl. III 69 Agamem-

I

noneius F Aen. IIII 471: fuit AGAMEMNONEVS Caw

RIBBECK, PROLEGOM. 27

\

418 INDEX GRAMMATICVS.

caseus Pyh ge. II 440', h2c ecl. VI 42; Caucasius MR ge.
II 440, PRyhl ecl. VI 42 Chaoneam /> ge. I 8 Cydonea
MRyh ecl. X 59 Herculeus] HercuHa P Aen. VIII 276
ieiunea P ge. III 128: cf. Charisius p. 54 Caper
2245 Velius Longus 2233 Cassiodor. 2284 P. Probi append.
198, 2 K. Ixionei Fabc ge. IIII 484 Latonea P ge.

I 6 licea Ph ge. I 285 Minoeia R Aen. VI 14 : fuit

I

MINOEA Panopea] Panopiae M ge. 1437 Penihe-

silea] Penthesilia Ry2, Diomedes Aen. I 491 Spercheos^
Sperchius R, test. Priec. ge. II 487 Taenareas M ge, IIII

467 Thalea] thalia ybc iiQl,yi2 Typhoea] Typhoia
multi apad Serviam Aen. I 665.

EC praepositio: cf. Vahlenus anal. Non. 36 ephem. gjmn. Aastr.
18C0 p. 16 sq. Schuchardtius 1. 1. 120.

ec silvis FP Acn. III 675 ec summa M Aen. IIII 410, % 586
ecdurus Myabc^ ge. II 65: cf. Servius, P IIII 145, R
Aeii. VIII 291 ecfatus M ge. IIII 450, non probat Scau-
riis 2260 ecferre M Aen. II 657 * ecfeta M Acn. VII

440 ecfugit PR Aen. IX 632 ecfundo MV Aen. XII

317, P 499 ecfusi M Aen. V 317 ecgeltdo PR Aen.

VIII 610 ecgredi M Aen. II 713, MPR VIII 122 ec-
hortantur M Aen. XI 610 eclicit y ge. I 109 ecludit Py
Aen. XI 695 ecmenso b ge. I 450 ecmovel P Aen. VI
524 ecnumerftre b Aen. IIII 334 ecsolat M Aen. XI
203 ecspirat M Aen. XI 883 ecvadit b Aen. VI 425

ecvincti R Aen. VDI 285.

EI pro I (vide acc. plur.) cf. Corssen I 208 sqq.

aeneis F Aen. IIII 513, V VIII 22, glossemate ortum dei-

cere? cf. Servius Aen. IX 268 eij et Pieriani Aen. VII

426 €ire'f\ I'.RE M Aen. X 770 eitur Terentianus Mau
rus Aen. VI 179 meilibusr] mellibus M Aen. XI 167

moverei F Aen. VI 399 poteibant Pieriani, poHibant R

Aen. VIII 436, ortum ex poliebant^ ni f. cf. Priscianus
845 P. preima P ge. II 266 sei?] s.i c Aen. X 628
se y Aen. XII 204 veis AMJ? ge. I 198.

Epenthesis vocalis, cf. Fleckeiseni ann. LXXVII 191 sqq.

Canosia F2 Aen. III 115 Cyrineas fl, Mentcl. pr., cf. M ecl.

IX 30 /Jeburus R ge. IIII 463 lycMni c, Mentel. pr.
Menag. pr. Aen, I 726 Manasylos V ecl. VI 13, cf. scho!.
Hern. argum. Manlius] MANULUS Ml Aen. VIII 652
viitara P Aen. IIII 216 Othrym] Otyrin c, cf. A, otyrum
otirum jr Aen. VII 675. Nisi haec ex correcturis velut

Y Y

OTHRIN, OTnRVM orta sunt.

i

INDEX GRAHMATIGVS. 419

ST == EST

a) in exlta versus:

ahundest R Aen. VII 552 acerbist P Aen. XII 678 ademp-
tast Mb Aen. XII 879 aniantemst Pi Aen. lIII 370

amorest MI Aen. VI 455 annost Mla ecl. VII 43

coortast R ge. III 478 cordist] cf. P Aen. XI 369

cuhilest R ecl. IIII 63 cupidost V Aen. VII 263 dolo-
rest My Aen. XI 151 imost Ml Aen. XI 23, cf. R V

178 taborumst R ge. III 452 Latinost P Aen. XII 23

locutast cf. c ecl. III 72 monerest y Aen. IIII 557
multumst Ry Velius Longus ge. II 272 necessest M Aen.
III 478 IIII 613 putandumst P Aen. VI 719 qnietest

Mi Aen. IX 187 secutast R ecl. VI 74, MiRa X 23
suprast Mi Aen. XI 683 Troiast V Aen. II 703 tur-

hasi Mi Aen. VI 325 ventumst Ri ge. III 98, Pi Aen. X
710 XII 739 ullast F ecl. VI 11 undest MP, cL F

Acn. VIII 71.

b) inltio versus:

difficilest Py ge. II 257 indiciost P ge. II 182 miratast?

cf. M ge. II 82 perficerest P Aen. IIII 639 Romanumst
R (cf. F) ge. III 148 Sidoniosl P Aen. V 571.

c) in arsi secunda:

qua rarast acies cf. P Aen. IX 508.

d) in caesura penthemimeri:

certest Pa ecl. VIII 107 tnorast V Aen. II 701, cf. M XII

889 olcost y ge. II 222 puerost Fi Aen. III 341

suist Pi Aen. III 629 tantost Pi Aen. X 792 torost

Pic Aen. IIII 691 tnast P Aen. XI 178 ullast P ge.

II 420.

e) post caesuram semiquinariam:

cerlast V Aen. X 240 clipeosl cf. P Aen. X 777 faiast

cf. F Aen. ,VI 398 tantaest MPhc ge. III 112.

f) in caesura semiseptenaria:

viast V ge. III 8.

P.

F = Ph (cf. Schneideri elem. I 262 sqq. W. Schmitz mus. Rhen.
XIX 615 Corssen I 68):

Eufraies MRc Aen. VIII 726 Faedra R Acn. VI 445 fa-
lanx Mc Aen. XI 92 faleris Py Aen. V 310 faretra R
Aen. I 323. 336, y ge. II 125 fereirum Mbc Aen. XI

64, MPybc 149 Flegyas R Aen. VI 618 Foebus P ecl.
m 62 VII 22 Fryges Fybc Acn. I 468 Frygum F

Aen. V 785 Frygium R Aen. I 381 Frygias R 182

27*

\

420 INDEX GRAMXATICVS.

mefitis PRybc Aen. VII 84 Nifatem M corr. ge. III 30
nymfarum Rbc Aen. I 168 tofus ge. II 214.
faenilia ge. III 321.

flagrare: cf. Serviua Aen. I 436 Probi append. 201, 19 K. Fleck-
eiseni ann. LXXVII 191 Scliuchardtius 139.

fraglare P Aen. II 685, Pi Aen. XI 225, Py Aen. IX 72, y
Aen. VII 397 fragrare M Aen. IX 72, Moret. pr. ge.
I 331, c Aen. XII 65.
fragrare] fraglare FMyb ge. IIII 169, Pyb Aen. I 436 flagrare

FMlRc Aen. I 436, Pac2 ge. IIII 169.
forcipe ge. IIII 175 Aen. VIII 463 XII 404: cf. p. 176 et Cassiodor.
2292 P. Probi append. 202. 14 K. forfice *Corniliani* ge. IIII 175,
R Aen. VIII 453 XII 404.
forsam PR Aen. UII 19, R I 203, cf. Fleckeiseni ann. LXXVII

188 Schuchardtins 117.
forsitam PR ecl. VI 68, R ge. II 288.
fraus] genetivus FRVSDIS R frausdis c ecl. IIII 31 ablativua

frude P Aen. 1111 675.
fraustra y/ Aen. IIII 416 XI 681, al ecl. III 99 VII 69.
fronds? cf. Servius ad ge. II 372 frodis (gen.) Pl Aen. XI 66 frodef

(abl.) Nonius ge. II 401, cf. Charisius 105 P.
frons (-iis): fraus Fl Aen. VI 862, cf. Prisc. Par. R.
futtilis Aen. XI 339 XII 740.

G.

G servata

1) initio vocabulorum:

gnatus Aen. X 525. 532 XI 178, Mb Aen. VI 868, MRc Aen.

X 470. R VIII 610, Rc XI 355, c Menag. alt. Aen. IX 83,

t XI 654.
gnorant Mentcl. pr. Aen. VIII 317.

2) in mediis vocabulis ante M :

exagmen (vel exacmen) Ml ecl. IX 30 ge. II 462 IIII 21,
My ge. IIII 103, yl Aen. XII 725.

subtegmen GMIyfbty cf. Serv. Aen. III 483.
G omissa inter vocales:

quadruugos] QVADRIIVOS P ge. III 18: cf. Schuchardtiua 129.

G omissa ante N:

G
ignavia] INAVIA M: cf. Schnchardtius 116.

G adsimilata aute N:

ignara] INNARA M Aen. VI 361.

genelrix ge. IIII .363 Aen. I 690 et constanter. Cf. Fleckeisent

titulos L p. 17.

INDEX aRAMMATICVS. 421

H.

H (cf. Schncideri elem. I 179 sqq. Corssen I 46 sqq.)

1) addita initio vocabulorum Latinorum:

hala R Aen. XI 730 harando P ge. II 239 harista Ml

Aen. VII 809, cf. Phocas 1723 haruspex Mb Aen. VIII
498, MRy XI 739. Probat Donatus ad Ter. Phorm. IIII 4,
29 hamtris M Aen. IX 670 haut (= aut) M ge. II

268 et saepius Cherete M Aen. X 183: cf. Varro in

schol. Veron. cherula (= caerula) M Aen. X 209

chaurus (vel chorus) FMPRyhc Aen. V 126, MPRVyb ge.
III 356, MRyc ge. III 278 conchavus M ge. IIII 49

hebenum MVahc ge. II 117 hedera ge. IIII 124, RV2
yhc ecl. III 39, Ryh IIII 19, Myahc VII 38, Rb ge. II 258
hei M (cf. c) Aen. XI 67, cf. Eutyches apud Cassiod.
2312 heia Aen. IIII 569, cf. Eutjches apud Cassiod.

2312 hictibuB R ge. III 234 himitabile M Aen. VI 590
himitam M Aen. VI 586 holus ge. IIII 130: cf. Paulus

Diac. p. 100 Varro de 1. I. V 108 honustus yZbc, Ser-

vius Aen. I 289: sic 'veteres* auctore Gellio II 3 hora
(= ora) Pa eci. VIII 7, P ge. im 39, M 292 /forcus
c ge. IIII 502: cf. prolegg. 139 hostia (= ostia) M Aen.
I 14, i2 400, Rb VIII 667 schindo R ge. I 50. 144, pro-
schisso R ge. I 97 theda (== taeda) M Aen. IIII 339

thumulus? M Aen. II 276 thura R Aen. VIII 106 thure
R XI 481 : cf. prolcgg. 122 humerus Mmg.yc Aen. IX

725, P/?r 303, sed saepe in yabc: cf. Fleckeiseni titulos
L p. 31 humidus M2 ge. I 373, Phc II 251, Pyb Aen.

IIII 486: cf. Eutyches apud Cassiod. 2312 huvidus P

ecl. X 20.

2) addita initio vocabulonim peregrinorum :

ffargis Rc2 Aen. X 751 Chaicus M ge. IIII 370 Chalybe
RVybc2 Aen. VII 419 Hammon MRhc Aen. IIII 198,

probat Eutychcs apud Cassiodor. 2312 helephantus ab

Acn. III 464: cf. Phocas 1723 Herehus P2 Aen. VI 247,
P2y 404 Heuhadne R Aen. VI 447 Heumenides Fya

Aen. UII 469, R ge. I 278 Aen. VI 375, Ry2h Aen. VI
280 Heuryalus P Aen. V 323, y 334 Hiarhan Py Aen.
IIII 196 Hiberus ge. III 408 et ubique: probat Phocas
1724 hibisco MRybc ecl. X 71 Himaon (vel Himaeon)
MR Aen. X 424 Hister ge. II 497 III 350: agnoscit

Terentianus Maurus 218. 786 Hoeta P ecl. VIII 30
Horodes R Aen. X 732. 737 Hortygia P Aen. III 124
Pharnasii P ecl. X 11 Pharon M Aen. III 126 Pha-

\

422 INDEX ORAMMATIGVS.

siphae Pc Aen. VI 447 Phryianis M Aen. IX 767

Phyrrhae R, phyrrae yb ecl. VI 41 Thdlon M Aen,

XII 513.
3) omissa initio vocabulorum Latinorum:

abena R ge. I 614, MR Aen. VI 805 abiiare P Aen. III 398.

643: cf. Phocas 1724 Agroetius 2265 Adriacus R Aen.

XI 405: aspirationem praecipit Eutyches apud Cassiod.

2313 aedus yi ecl. V 12 ge. II 626 III 398, e ecl. III

82, Nonii ex. ecl. IX 6, P ecl. IX 62, Py ecl. I 22, Ry ge.

IIII 10. Sic ^veteres' auctore Quintiliano I 6, 20: cum

aspiratione Varro, Longus 2230, Scaurus 2250. alare

MlRl Aen. I 417. exalare M ge. II 217, My Aen. VII 84:

cf. Cassiodor. 2312 alitus M ge. II 350, y Non. Aen. VI

240 amu8 R Acn. V 259: cf. Phocas 1724 Cassiod. 2312

arena F ge. III 195, iff II 106, P 232. Aspirationem

commendant Charisius p. 80 Velius Longus 2230. 2238.

£utyches apud Cassiod. 2313 Marius Victorinus 2466, amb-

igit Varro apud Servium ad Aen. I 172. Cf. Fleckeiseni

titulos L p. 18. arundo F ge. III 15, M Aen. XII 387,

R VIII 34, Ry ge. IIII 478. Cf. Agroetius 2272 Cassiodor.

2313 Probi append. 198, 33 E. arundineus R ge. IIIT

265 aruspex PRy Aen. VIII 498, bc XI 739 astHia M

Aeu. V 557: cf. Cassiodor. 2313 aurire M ge. IIII 427

Aen. X 314, MP Aen. IIII 359. exaustus FP Aen. I 699

austus cf. M ge. IIII 229 aut saepe: cf. Phocas 1724

edera MPc ge. II 258, PVl ecl. III 39, P VII 38, c IIII

19. Aspiratam agnoscit Terentianus Maurus 218. 785; du-

bitavisse videtur Verrius Flaccus: cf. Paulus Diac. 82.

100. erba P ecl. VIII 95: cf. Phocas 1724 Cassiodor. 2313

estei'nus M, cf. R et Servius Aen. VIII 543: cf. Phocas

1722 Cassiodor. 2313 onore P ge. III 486: cf. Probi

inst. 60, 17 K. onoratum Pl Aen. V 50: cf. Probi append.

201, 35 K. ora M ge. III 327 Aen. VI 539, Py IIII

679, P2yb V 844. Cf. Probi append. 202, 35 K. Agroetius

2269 P. orior yi ge. III 164, y Aon. V 177, bi II 74

XI 13. exortata MPy Aen. XII 150: cf. Phocas 1723

umilis M ge. II 213 umus P ecl. IX 19: vitupcrat Comi-

nianus apud Charisinm p. 238.

4) omissa in principio vocabiilorum peregrinorum :

Alaesus MP Aen. X 411, P VII 724 amadryades ecl. X 62
Arpalyce R Aen. I 317 arpyia M Aen. III 249: cf.

Cassiodor. 2313 Calcidicus R ecl. X 50 calybs M Acn.
VIII 446 Carybdis M Aen. III 588, MR VH 302 che-
tas] caelas R ge. I 33 clamys Mybc Aen. IX 582, Myc

XI 775, Mabc UI 484, MRc IIII 137 coreis Ric Aen. IX
615 Cromis yc Aen. XI 675 Haemus] Emus M cf. yi

ge. I 492 esperus M ecl. X 77: cf. Phocas 1723 ia-

INDEX ORAMMATICVS. . 423

cinihuR Rc Aen. XI 69, c ecl. VI 53 ge. IIII 183. Omitti
aspirationoin ante y vocalem iubcnt Scaurus 2258 et Cor-
nutus apud Cassiod. 2286: varias sententias tradit Velius
Longus 2238. paianges H Acn. VI 480 Peneus (vel

sim.) Py Aen. VIII 165 Polus MPyhc ge. II 456, P2liy

Aen. VIII 294, R XII 341 Pyllis Ml ecl. VII 59. 63 X
37, Miyl ocl. X 41 Radamanthus Mc Aen. VI 566 secun-
dum Varronis praeceptum apud Comutnm 2286 Raeticus
Vlbc ge. II 96 Resus M ge. IIII 462 Ripaeus P ge.

III 382 Tracius Piy ecl. IIII 56 Tyhris Mc Aen. XI

393 Tyrsis Mc ecl. VII 2 yperhoreus Mi ge. III 381.
Cf. Scaurus 2258 Cornutus 2286.

5) addita in mediis vocabulis Latinis:

archana yc Aen. VI 72 Aschanius y Aen. I 659 III 484, c

V 548 baUheus Rci Aen. V 313 CathHlus PRVy Acn.
VU 672, MPRyh XI 640 Cochles MR Aen. VIII 650
cohercere Rhic ge. lUI 480, Rc Aen. VI 439, R IX 27
cohortus Mb ge. III 478, M2bc Aen, I 148, MPRyc X
406. choortus y ge. UI 478 Aen. I 148 coruschus M

• go. I 233 fulchra yb (cf. R) Aen. VI 604 Orchus: vide
prolegg. p. 128. 139, non probat Marius Victorinus 2466
parchae M2 Acn. XII 147. 150 simulachra R Aen. V 685
(praeteroa non) speluncha P Aen. III 424, P2 IIII 165

V 213 VI 237 VIII 210. 212. 224 trahicit M Aen. X
400.

6) addita in mediis vocabulis peregrinis:

Aethna R go. I 472, Mal) (cf. c) Aen. III 674 Alchides M

Aen. VIII 256 anchora Aen. III 277, Myc Scrvius

Aen. I 169, P2ybc (cf. Servius) VI 4, F2MPyb2c ^Oi. Non
probat Marius Victorinus 2466 Anthaeus MP2Rb Acn. X
561 Archades yc Aen. VIU 51 Archadius yc Aen. XII
272 Athlans Mc Aen. VIII 136 bacchar MPVyc ecl.
•VII 27, ybc IIII 19 Barchaei Fb2 Aen. IIII 43 bore-
han P ge. III 278 Cahystri Nonius ge. I 384 Clythius
M Aen. XI 666 cythisus Pybc ecl. IX 31, MPy2c2 X 30,
Pbc ge. II 431 Enipheus Rbc ge. IIII 368 Erymantha
PRyc Aen. IX 702 Euhadne Pyib2c2 (cf. R) Aen. VI

447 Eurythion Py Aen. V 495, A/ 541 griphes c ocl.

VIII 27 lynches M ge. III 264 Melamphus R ge. III

550 Olymphiacus P ge. III 49 Orihygia F Aen. III

154 Phorchus PR Aen. X 328 Rhodophe M ecl. VIII

44 Stimichon PRyab ecl. V 55 Tahygeta R ge. II

488 trietherica FM, trieiericha a Aen. IIII 302.

7) omissa in mediis vocabulis Latinis:

aenus constanter exceptis Aen. I 449 (M2) ot IIII 513 (Pierian.) :
sed cf. comm. crit. ad ge. I 296 et Aen. II 470. Aspirabant
vetoroB auctore Qellio II 3; cf. prolegg. p. 202 et Fleckeiseni

424 • INDEX GRAMMATICVS.

titulos L p. 7. anelus Mlyl ge. TII 497, y / II 135 calta Pybc,
Nonii et Prisc. ex. ecl. II 60 mihi] mii V ecl. III 33
pidcrum Pb Aen. II 317, pulcram Vc Aen. IX 401, pulcro
Mlac Aen. IIII 432, pula-ior P1 Aen. VII 649, pulcerrima M
ecl. VII 65, jP/ Aen. I 496, RI IIII 60 (cf. 141). Pulcrum
scripsit Varro teste Charisio 56, pronuntiavit fiic Cicero
(orat. 48, 160), idqne probat Scaurus 2256. Aspirandi con-
suetudinem commendaverunt Probns Cathol. p. 14. 38 K.,
Santra teste Scauro 2256, Longus 2230, Marius Victorinus
2466. sepulcrum FIGP Aen. IIII 29j, My ecl. IX ,59, P
Aen. VI 232, Pc XII 547, R ge. I 497, V Aen. X 558.
Aspirabant 'veteres^ aucto^ Gellio II 3, hodieque manere
aspirationem Charisius p. 56 dicit, sine aspiratione locutus
Cicero (orat. 48, 160). sulpur MPRyl ge. III 449,

FMPr Aen. II 698 sulpureus MRy Aen. VII 517

suptrne P Aen. VI 698: cf. Probi inst. 185, 5 veit y Aen.
VIII 688: cf. Probi inst. 185, 16.
8) omissa in mediis vocabulis pcregrinis:

netcr M ge. II 325 Acn. XII 724, R Aen. V 695 aeterfus

MR Aen. VIII 608, R IX 638 XI 867 Ancises P Aep.

VI 123 Atesis MPJc Aen. IX 680 Baccae Mi ge. II

2 Baccus M ge. II 455 barafrum Mlab Aen. III 421, c

VIII 245 Corytki] Coriti M Aen. X 719 coturnus MPVy
ecl. VII 32, MPRybc Acn. I 337, MPybc ecl. VIII 10,
Myabc ge. II 8 Creteus Mc Aen, IX 774, M 116, Pyc

XII 538 Ci/ntius V ocl. VI 3 Daae Py Aen. VIII 728
Dulicius MPRJyi ecl. VI 76, Ml Aen. III 271 Ema-
tion Pl Aen. IX 571 Erictonius R go. III 113 Euantcs
RJ)C Aen. X 702 Eurysteus Myc ge. III 4 Jacco VI

ecl. VI 15 tabt/rintus M Aen. V 588 Metymnaeus My

ge. II 90 Mncsteus MR Aen. V 184. Mlyl 116. Myab

IIII 288, R IX 812 Molorci P ge. III 19 Nipaei R

Aen. X 570 notus Myi Aen. IX 697, ylbi VII 283

Orsilocus ylc Aen. XI 636 Pancaeis M ge. IIII 379

Partorum Ri ge. IIII 211 Phaeton MRyb Aen. V 105
Phaetontindes Ryi ecl. VI 62 Phlegeton FMc Aen. VI

265 psitia M ge. II 93 Pyrrus FMic Aen. III 319,

Miac 296 Ripaeus MiP ge. III 382 Ripeus P Aen.

IIII 394, b 426 Scytiam Rt ecl. I 65 Stimicon c ecl.

V 65 Sycaeus R Aen. IIII 20 Tarcon M Aen. XI 757
Teutras M Aen. X 402 ThersUocus MPy Aen. XII 363,
Mbc VI 483 Tiryntius M Aen. VII 662 Tyrrenus Fc

Aen. VII 209, Miyc XI 581, Rc I 67, yc XI 450. 612. 696,
bc X 787 Tyrrus Mbc Aen. VII 485. 508 Tyrridae M
Aen. VII 484.
9) transposita:

achalantida Pc ge. III 338 achanti yabc ge. IIII 123 At-

I

INDEX GRAMMATIGVS. 425

vhatous ybc Aen. X 7-17 Berechyntia Mic Aen. VI 784

IX 619, bc 82: cf. Serviiis Calchidicus MPb2 ecl. X 50,

Mc Aen. VI 17 Carphatius MPbc ge. IIII 387, MPyh

Aen. V 596 chitara M Aen. IX 776, c XII 394 C%-

teron M Aen. IIII 303 elepnnthus P ge. III 26 Eric-
thonius MPybc ge. III 113 inchoo: vido proiegg. 122 sq.
Laphitae Rc ge. III 115 mepithim Ml Aen. VII 84
oricalcho R Aen. XII 87 Porchi Ml Aen. V 240

Procytha MR Aen. IX 715 Renhus Py Aon. VIII 727
Hrcsi Ry ge. IIII 462 Riphaeus AMPRy2bc, Servius

ge. I 240, M2ybc cum Scrvio III 382, MRybc IIII 518
Ripheus MPRyb Aen. I 339, Myac 394, MPyac Non. 426

Rhodophe M ccl. VIII 44 Rodopheius y ge. IIII 461
Roetheus Mc Aen. X 402 Roetheus (adi.) />c Acn. III 108, PRyc
VI 505 Roelheius Rc Aen. V 646, Py6 (cf. Rc) XII 456
schypus M Aen. VIII 278: cf. Lachmannus Lucr. 411
sthomacus Mb (cf. y) Aen. IX 699 Tharcon M Aen. XI

184 Thypoea R (cf. c) ge. I 279 Trachius Pyl Aen.

V 636 Thrachius M 565 Zachyntos Maximi Vict. Bob.,

Sergii Bob. (cf. c) Aen. III 270.

hic pronomon et adverbium:

hocc b2x Aen. II 664, Menag. alt. V 792, praecepit Velius Lon-
gus 2219, cf. Priscianus, Marius Victorinus 2467 P. de ult.
syll. 221, 34 K. : vide prolegg. 214 haec (nom.pl. feni.)
FMRy2bc Servius, cf. Philarg. ge. III 305, Pl Aen. VI 852,
R VII 175; X Aen. III 167 hi (= hic adverb.) Mb, Cle-
donius Aen. VI 481 hic (= huc) Pi ge. II 187

hau Pl Aen. V 462, Vi X 737, ci IX 804; cf. b ge. II 428.

I.

I simplex pro duplici:

a) in nominibus (cf. Corssen II 162 sq.):

ali Fi Aen. VII 181, P ge. IIII 172 Aen. VIII 587 XII 686,
R ge. I 264 Aen. XII 677 ClaH MiPyi Aen. III 360

conubis Pi Aen. XII 821 Crustumis Mi ge. II 88
exuvis P ge. III 437 Fabi Pi Aen. VI 845 fluvi Pi

ge. I 136 furis Pi Aen. XII 101, V 668 gremis Pi

Aen. IX 261 InachU R Aen. VII 286 insidis Pi ccl.

III 18 Aen. XI 783 XII 752, V XII 494 loni V ge. II
108 Massyli Aen. IIII 132 medi Pi Aen. XII 696,

medis P ecl. X 65 Aen. XI 816 XII 125 odis R Aen.

X 692 Paconis Mi Aen. VII 769 Palladi Fi Aen. IX
151 patri M ge. I 498, patris Mi Aen. III 695, Pi XI

281, Pyi XI 882, R IX 738 ecl. IIIl 17 Pelethroni Mi

\

426 INDEX ORAMBCATIGVS.

ge. III 116 Phrygis Mlc Aen. XI 769 pretis V Aen.

V 292 Stygis P ge. III 551 Syri» Mi ^e. II 88

taenis Aen. V 269 Tniari MiR Aen. V 620 lYinacri
M Aen. V 300 trivis Pi ecl. III 26 varis Pi Aen. VIII
685 XI 730 XII 123, V VIII 95.
b) iu vcrborum porfecto tempore; cf. Probi inst. 181, 36 NeuiaB
{^ramm. Lat. II 397 sqq.

abi y Aen. X 670 abisse MiP II 25 adit li ge. IIII 469,

MiR Aen. X 517 adpeti Miyi Aen. XI 277 audit FiPi
Aen. XI 864, Pi 794 XII 449, liyi Aen. V 239, Rbi VII
225, Rc ecl. VI 83, R ge. I 475 Aen. VII 516 IX 630 X
424. 464 coisse PRVyibc Aen. XII 709 emunit R Aen.
VIII 227 erudit R Aen. IX 203 inunugit FiPiyabc

Aen. III 674: cf. XI 38 it MRybc Aen. IX 418 lenU
R Aeo. VIII 87, Rc I 461 jmtgit R Aen. VIII 218 op-
petisse MPiRyi Aen. IX 654, oppetit MiRyi XI 268
perisse MlPyabi Aen. III 606, FiMiRbi IX 140 petit

(cf. Aen. IX 9) MiPRV Aen. X 67. MPRyb 343, petisse
MiPRy Aen. II 26, MiPya cf. Serv. Aen. III 603 redisse
PRyi Aen. V 96 subU MiR Aen. VIII 363, RX 798,

Rci 824 transit R Aen. V 274: cf. X 817.

I dtiplex pro simplici in nominibus: cf. Scaurus 2257.

dii MV Aen. II 702, Pybc XU 895, Pc ge. I 21, Pya Aen. III

265 IIU 610, Py lUI 45 V 235 VIII 679 IX 247. 264,

cf. Priscianus 736 ItaHi P Aen. XII 251 Parnasii

FRci ge. III 291, P ecl. X 11 periuni F Acn. II 195

regii P Aen. XI 359 spiriis R Aen. XII 848 tugurii

Rbc ecl. I 68 unii P Aen. X 692 Varu P ecl. VI 12.

I duplex pro simplici in verbo eundi eiusque compositis:

ii (imperativus) MiP Aen. nil 424, M Aen. IIII 381, P VI

546, Py ibidem abiU (praes.) R ge. UI 225 adii

(imper.) Py Aen. VIII 302 adiU (praeaens) Py Aen. VIII

544, P X 149 obUt (praes.) Py Aen. VIII 553.

I diiplex pro I pingui : vide prolegg. 138 sq. 174. Cf. praeterea Velius

Longus 2232 Marius Victorinus 2469. 2471. 2477 Caesellius apud Cas-

siodorum 2317 Corssen I 126 sqq.

aiiunt M2 Aen. IIII 598 coiiciunt P Aen. X 801: cf. Qain-

tilianus I 4, 11 Graii FP Aen. III 163, PRc X 430, P

398 II 727, Py Aen. VIII 135, R ge. III 148 ieiiunia?]

lETIVNEA P ge. in 128: cf. Terentianus Maurus 619

maiior scribi vult Diomedes Aen. III 374, Maximus Victo-

rinua XII 429. manus (i. e. maiius) yi Aen. VII 386

I
peHiurae?] PERITVRAE M PERITVRAE / Aen. V 811

cf. Beda 2351 proiiecit scribi vult Marius Victorinus

Aen. XII 256 proiice R VI 835 superiicit P cf. y Aen.

XI 625 Troiia Aen. II 56 cf. Maximus Victorinos; F

I

INDEX 6RAMMATICVS. 427

Aen. I 473 II 290 III 149. 322 : cf. ProbuB ap. Serv. I 1
p. 9 Bgk. Troiius F Aen. VII 221.
I pro A£:

Micenas M ge. IIII 2.
I pro E in uominativo: cf. Agroetius 2267 P. Probi append. p.
198 K. Corssen I 287 Schucbardtius p. 229.

AchHlis F Aen. II 197 Aletis M Aen. IX 246 Dioris Pi
Aen. V 346 prolis M Aen. XII 128 silix H Aen.

VUI 233.
I pro E in verborum s^llaba principali:

ligati R Aen. XI 227. 239. 296 religant FR ge, III 212 cf.

Corssen I 297.
iu verborum ezitu:

intexit Pyc ge. II 221 suhurgit M Aen. V 202 taedit Mi

Aen. X 888 texint P ge. IIII 250. Cf. Praesens pro

futuro.
in verbis incohativis (esco — isco):

tremisco a2y Arusiauus Aen. III 648, Mctn XII 916.
lA et EA, IVS et EVS terminationes confusae: vide E. Cf. Cassiod.
2284 Mar. Vict 2464 P. Probi append. 198 K. Corsseu I 302.

flercuUa P Aen. VIII 276 Panopiae M ge. I 437 piciae

P ge. II 267.
I pro E iu mediis vocabulis:

CcHalis MPyb ge. II 617, yb I 212: cf. Corssen I 302 Fleck-
eiseni tituli L p. 12 iunipiri Pa^ Verrius Flaccus ecl. VII
53 iuniperi ecl. X 76, Myhc VII 63. Cf. Probi append.
199, 8 K. Petilia Pyabc Aen. III 402 praepitis M Aen.
III 361.
I pro E in compositis:

tremifacta R Aen. X 102 XII 449, ai 1 228.
I pro 61 iu nominibus Graecanicis:

Epios Pyab Aen. II 264: cf. Corssen II 157 Plias My ge.

IIII 233 Sperchius R, cf. y2c et Probus ge. II 487.
1 pro V:

labrisca Pi ecl. V 7.
I pro V vel Y: cf. Corssen I 161 sq. Ritschelius de tess. glad.
p. 44 sq.:

aditis Miy Aen. II 764 Amintas yc ecl. II 36 Aracin-

thus ecl. II 24 Argiripam Pyc Aen. XI 246 Calidona
Mbc Aen. XI 270 anire Fy2bic2 Aen. X 186: v. adn.

coiHus yc ecl. V 3. 21 Coriti Mb Aen. X 719

Dtiino y ge. IIII 336 inclitus yc Aen. VI 662, b 479,

y2bc XII 179 Libici Vy ge. II 106 Libyae'\ Liviae Pi
ge. I 241 Lictts M2b Aen. IX 546 linces c, cf. P ecl.
VIII 3 mirtea yl Aen. VI 443 msa yc ecl. VIII 26,

c 18 Ornitus M2bc Aen. XI 677 Phiilida r, cf. R ecl.
III 107 Thestilis Pi, cf. y ecl. II 43 Thimbraeus V

428 INDEX GRAMMATICVS.

Aen. XII 458. Sed multo saepius, ubi inter V et Y fluctant
libri antiquissimi, in bc leg^tur I.

I addita ante ST : cf. Lachmannus Lucr. p. 231 sq. Vablenus mus.
Rhcn. XI 589 Corssen I 289 W. Schmitz mus. Rhen. XIIU 637 sq. M.
Heitzin» nd Prisc. vol. II p. 325, 12.

slimulat] inslimulat FPyc Aen. IIII 576 stridenlia] iruttridentia
P ge. III 536 struis] istruis M Aen. XII 796.

I omissa ante ST:

stinc Ml Aen. VI 889, ubi vide adn. cf. Lachmannus Lncr.
p. 197 Vahlenus ephem. gymn. Austr. 1860 p. 20.

I oraissa post T, probat Velius Longus 2220:

Harpyae My Aen. VI 289 thyas AM Aen. II II 302: cf.

Bentleius ad Hor. carm. II 19, 9-

illi (adverbium) Arusianus ge. I 54 (cf. 251), MPyhc ge. III 17.

IM et EM terminatio adverbiorum et numeralium:

devim R ecl. III 71, Hc ecl. IIII 61 ge. III 61 decem pro-

bat Velius Longus 2235.
exivi Fl Aen. VI 890, My Aen. VII 341, MPy VIII 306 cf.

Lachmannus Lucr. 148.
minutatim] minutatem P ge. III 485.
partim PRyhc Aen. V 187: cf. Agroetius 2267 partem M

Aen. V 187, MIR X 330.
saltim P2Ryah ecl. II 71, Rblc Aen. VI 371. 885, R ge. I 500,

cf. Gellius XII 11.
vigintim Ml Aen. I 634.

isti (adverbium) c Aen. X 557.

IS vel VS in adiectivis compositis :

exanimis . . . soror Aen. IUI 672 bos V 481 decidit exanimis
' V 517 exanimum corpus Aen. I 484 VI 149 corpus

ubi exanimi positum Pallantis P (exanime M exanimis R)
Aen. XI 30 quem socium exanimem M (exaninutm PR)

VI 161 super exanimum sese proiecit amicum M (exa-

nimem PR) Aen. IX 444 Volcentem exanimum M (exani-
mem PR) Aen. IX 451 exanimem MR X 496 Lausum
socii exanimem MPR X 841 no» iuvenem exanimum et

MP (exanimcm R) XI 51 exanimes , . magistri V 669
exanimis (dat. p1.) XI 110. Variasse videtnr accnsatiTam
poeta prout auribus placebat.

inermum Aen. X 425 XII 131: ceterum inermis et sim.

semianimis ubique, sed cf. Servius ad Aen. X 404.

unanimus FGM2PRy, cf. Servius Aen. IIII 8, MRVyc VII
335, PRy Xn 264.

INOEX aRAMMATICVS. 429

K.

kalcentur Arusianiis ge. II 244.

karentum idem ge. IIII 472.

Karthago M Aen. I 13. 366 IIII 266. 347.

kavete Arusianus Aen. XI 293.

khao idem ge. IIII 347.

klauda idem Aen. V 278.

l^olkani R Aen. XI 439.

Quiniilianus I 7, 10 Priscianus p. 543 Velius Longus 2218 non
consentiunt cum eis, qui necessariam putant K nominibns, quae cum A
sonante hanc litteram incohent: cf. Diomedes 419 Cledonius 1883 Ma-
ximus Victorinus 1945 Probi cathol. p. 10 Servii comm. in Don. p. 422
K. Scripsernnt K Scaurus 2252 sq. Donatus in arte g^r. 368 K. Yide
Schneidernm I 289 sqq. et Corssennm I 6.

L.

L simplex: cf. Lachmannus Lncr. p. 32 sq. Corssen I 81 sq.

Alia HylbU Prisciani Halb. Aen. Vll 717: cf. Sorvius Ca-
liope M Aen. IX 626 Caliopea /*, Prisciani <p ecl. IIII
57 milia] millia Fyh ge. IIII 473 mtmbus PRy Aen. VIII
496: cf. Cledonius p. 1901 Cassiodor. 2295 Beda 2339
palida M2 Aen. X 761 Polio] PoUio Ryh egl. III 84,

Hyhc 86. 88, Ryahc ecl. IIII 12: cf. comm. crit steKo

MHylhlci ge. IIII 243.

L duplex: cf. Lachmannus Lucr. p. 204 Corssen I 83.

anhellitus R Aen. V 199. 432 anhellis H Aen. V 739 colla
P ge. II 242 faseltum % ge. I 227 illex P Aen. VI

180 loquella Aen. V 842: cf. Lachmannus Lucr. p. 204
malto R (cf. M) ge. III 69 Aen. IIII 108. Non probat
Cornutus apud Cassiodorum 2283; cf. 2290. Probi inst.
142. 182 K. Kitschelius praef. Stich. XV Fleckeisenus
praef. ad Plaut. XI opiUio P ecl. X 19 pauUatim P ge. 1 134
III 215, ut Scaurns 2256, sed paulatim ecl. IIII 28 VI
36, paulo ecl. IIII 1, ut Priscianus 614 et Velius Longus
2238 iubent. Philomella alcl ecl. VI 79, hlci ge. IIII

511 quallos (= quasillos) PR ge. II 241: cf. Lachman-
nus Lucr. 204 querella constanter, nisi quod querelis

Pl Aen. X 94: cf. Caper 2241 Scaurus 2249 Marius Victo-
rinuB 2463 Cassiod. 2290 Lachmannus 1. 1. relligio F2h2c
Aen. II 188, M2ahc Aen. III 363, M2c Vin 349, ah Cha-
risius Diomedes Aen. III 409, h2 Nonius ge. I 270: cf.

430 - INDEX ORAMMATIOVS.

Diomedes 436 CaeselHiis apud Cassiod. 2314 P. de ult.
syll. 269 K. relHquias Fb2c AeiL VI 227, F2fj2c I 598,

F2 III 87, M2ab2 Aen. V 47, b2c V 787 VU 244, b JUl
343, c VIII 356, cnm grammaticis I 30 tellum M Aen.
VIII 694, R V 497 vella cl Aen. III 9.

LL pro NN: vallus R, cf. Serviug ge. I 166 Caper 2250.

L et R permatatae et transpositae : flagrare. vide F.

lacl P cum grammaticis ecl. II 22 III 6, probata Varroni forma.

'aiictoritas tamen Vergilii lac dixit' Cledonins 1905: cf.

Charisins 78 Caper 2241 Probi cathol. 7, 5 K. Clandias

Sacerdos II 3 al. Ritschelius mns. Rhen. VII 60G sqq.

Vahlenus anal. Non. 10.
laquearia et lacunaria: cf. Caper 2246.
Uquo — Hnquo — lingo confnsa: ge. II 187 III 19 Aen. III 28 V

238 VI 157 VII 676.
lucunae Ml ge. III 365: cf. Lachmannns Lucr. p. 205 Ritsche-

lius mns. Rhen. VIII 494 Schuchardtius 174.

M.

M simplex:

adcomoda Py Aen. XI 522 flama Pi Aen. VII 74 VI 110.

288, Plc VIII 282.
M duplex:

mnmissam M Aen. II 741 damma ecl. VIII 28 ge. III 410.

539, MPybc ge. I 308 dummetum: vido D flammine

ya Aen. IIII 241 flammina y V 832 lammina AMPRbc

ge. I 143: cf. Lachmannus Lucr. 205.
M addita:

lambrusca c ecl. V 7 Thybri'^ Thymbre de ult. syll. Aen.

X 421.
M omissa ante N:

nasillus c ecl. VI 13: cf. de ult. syll. 221, 25 K. Ritschelius

mus. Rhen. XII 111. 115 et quae addidi in Flecketseni

ann. LXXVII 195 sq. Simile nemosynum in Catulli 12, 13

libris. insonia Fl Aen. IIII 9: cf. Schuchardtins 147.

M facta N antc consonantem: cf. Schneideri elem. gramm. Lat. I

504 sq. Corssen I 108 Schmitz mns. Rhen. XIIII 639 sqq. :

etiannum P ge. IIII 135: cf. Velius Longus 2237 P. iam tum\ tan-
tum, i. e. ian tum Nonii ex. Aen. I 18 iandudum M ge.
I 213 Aen. XI 836 XII 217, Pl Aen. mi 1, MP Aen. Iin
302, MPi? Aen. VIII 153 inconptes P ge. II 386 num captt]
non (=nun) capti Menag. pr. % NUNC CAPTI M, Mentel. pr.
Aen. VII 295: cf. nunr sub N runpit Pl Aen. X 337
sollenne M Aen. XII 193 tam /«] tan tu MiPyl tantum

I

INDEX ORAMMATICVS. 431

hf tanio M2Iiy2h2 ge. IIII 412 tum caput] tuncapud

Macrobii Cantabr. tunc caput ceteri Macr. et Goth. tert.
Aen. X 554 tum celerare] tunc celerare M Aen. I 357

tum cetera] tunc c. M* Aen. VII 614 tum claudH]

lunc cJaudil MR ge. II 317 tuni corpora] tunc corpora MP
ge. ini 187 tum credo] tunc credo c ecl. III 10 tum

creber] tunc creber Ml Aen. V 199 tum gemini] tunc g.

Hc Aen. VII 670 tum quassans] tunc g. c Aen. VII 292
tum te] tunc te Seneca ge. I 216 unquam P ge. II 249:

cf. Maritis Victorinns 2462.

macchina P Aen. II 237, Py IIII 89: cf. Beda 2339.

magi (= mage) R cnra Charisio et Consentio Aen. X 481.

magnaanimus : yide A.

N.

N adsimilata

1) ante B auctore Plinio et Papiriano et Probo: cf. Prisc. 556
imbuit Aen. VII 542. 554.

2) antc L: vide CON.

itlusus b Aen. V 206, b2 VII 590 illusas b ge. II 464 : non

in melioribus. illuxisse b ge. II 337.
Manlius] Mallius yb Malius R Aen. VIII 652: vide Schneideri
elem. I 506.

3) ante M anctoribus Plinio et Papiriano et Probo apud Priscia-

num p. 556. cf. Scaurus 2260 Marius Victorinus 2464 Papi-
rianus apud Cassiod. 2293. Variat etiam monum. Ancyr.
immanis] inmanis FPbc Acn. VI 237, FPc Aen. VI 422, F
Aen. VI 418, MPy Aen. XI 173, MPbc Aen. XI 562, Me
ge. IIII 458 Aen. X 496. 887 XII 904, M Aen. IX 730, PRbl
Aen. IX 708, yhc ge. III 39 Aen. VII 510 VIII 246, y
Aen. VI 676, a ge. II 141, bc ge. III 239 Aen. VIII 225.
330 IX 694. 734. 751 X 318, 6 Aen. VI 694. 697 IX 516,
c ge. IIII 394 Aen. VI 682. 624 VII 305. 666 IX 642 X
196. 209. 726 XII 442. 535 immatura Pl cf. y Aen. XI
166 inmedicabile Aen. XII 868 immejnor] inmemor
FMyc Aen. VII 439, MPyb Aen. IX 374, MPybc Aen. II
244 III 617 mi 194 V 39, Mybc ge. IIII 440 Aen. Jll
617, Myc Aen. IX 256, Pybc Aeu. VI 750, Rc ge. III 498,
yc ge. IIII 491, c ecl. VIII 2 immensus] inmensus FM
Pybc Aen. II 185, MPRybc Aen. VI B24 XI %32, MPybc
Aen. VI 1B6 V 408, M2yabc ge. II 163, Myac Aen. III
632, Mybc ge. II 541 , Mbc Aen. VII 377 II 204 , PRybc
gc. I 29, Pybc ge. I 49 Aen. VI 355 H 208, Ryc ge. I 322
IIII 557, abc Aen. III 672, bc ge. III 641 immergere

MR Aen. VI 174, P III 606 immeHtum c Aen.

432 INDEX GRAMMATICVS.

III 2 ijnminere] inminere P Aen. VI G03, h Aen. I

165 X 158 immiscere] inmiscere AlPRyhc Aen. X

796 XI 815, MPyb Aen. V 429, MRyhc ge. IIII 245, MRhc
Aen. X 664, Pybc Aen. X 153 IIII 570 II 396 imm i-

tis] inmilis Mybc ge. IIII 17, yh Acn. I 30, c ge. IIII 492
immitio] inmitto FGMPRyhc Aen. VIII 708, FMPRybc
Aen. XI 889, MPRyhc Aen. X iJ. 40 XI 552, i»fP7?yc Aen.
Yl\l 246, MPyhc Aen. VI 312 X ^<?6 VI /, MPahc Aen.
III 5P5, iW/2/^ Aen. XII 521, MRbc ge. IH 371, MRc Aen.
IX 710, Mybc Aen. X 575, Pybc Aen. IX -/2^ IIII 488,
Pyb Aen. X 22P, Pyc Aen. IIII 55^ V 662, Rybc Aen. VI
262, Ryc ge. II 364, /?^»c ecl. II 59 Aen. IX 758 XU 55J,
//c ge. II 342, yabc ge. II 164, abc Aen. II 495, bc ge. II
80 Aen. V 146 immobilis] inmohilis MPy Aen. IX 448.
Ml Aen. XII 400, Py Aen. VII 250 immoiare im-

mortalis] inmortaiis MPR Aen. XII SS2, MPyhc Aen. IX
95, Mh ge. IUI 208, Pyc Aen. VIII 715, ybc Aen. VI 598
immolus] inmotus F Aen. VII 314, Myb Aen. I 257,
Py Aen. V 437, 6c ge. U 294 III 416 Aen. IIII 15 VII
586, h Aen. III 447. 570, c X 696 IIU 331 immugit P

Aen. XI 38, FlPlaly III 674 inmulgens Aen. XI 572

immundus] inmundus MPybc Aen. V 333, Pyhc Aen. XII
611, yhc ge. I 81 III 564, yabc Aen. III 228 immunis

Aen. XII 559, at Quintilianus I 7, 8. inmums ybc ge. III I
244 inmurmurat ge. IIII 261.

4) post M:

sommo M ecl. VII 45: cf. Schuchardtius 147.

5) ante P aiictoribus quos supra dixi:

impar] inpar FPRybc Aen. I 475, MPRyhc Aen. XU 216,
MPRyb ge. IIII 245 Aen. X 459, Mb ge. III 533, b ecl.
VIII 75 impavidus M2 Aen. XII 8 impedire] inpe-

dlre MPyc Aen. XI 21, M IX 385 X 553, Pybc Aen. V
585, Ph 593, Pc Aen. XII 747, bc Aen. VIII 449 impel
lere] inpellere Gyb ge. IIII 349, MPVybc Aen. X 68, MP
yhc Aen. XI 278, MPyc ge. II 211, MPb Aen. II 465, My
Aen. I //, PRy ge. IIII 555, /Ty Aen. X 246, Pyb Aen.
VIII 239, APyc ge. I 254, Py Aen. X 55.?, yc Aen. \^I
621, y Aen. XII 618, b Aen. VIII 3 I 82 II 55 im

pendeo et impendo] inpendere MPyhc ge. III 74, MPyb
ge. II 433, Mbc ge. II 61 Aen. XI 228, ybc ge. III 124

inpensius MPybc Aen. XII 20 inperditus imperi-
tare imperium] inpenum M Aen. VUI 381, Mc Aen.

VIII 509, y Aen. XI 47 AT 782, b Acn. I 138 imperare
impetus in p ex um Aen.yilOQl impiger Ry Aen.
I 738 impingere MR Aen. V 805 impius ut Scaurus

2260 P. inpius P Aen. XII 31, y ge. I 511 inplaca-

bilis imptere] inplere FGP Aen. IIII 30, FMP Aen.

INDEX GRAMMATICVS. 433

VII 23y FM Aen. VIII 278, GMPy Aen. lU 526, GMP
Aen. I 716, MP ecl. VI 48 ge. IIII 461, My Aen. III 526

I 215, Py ge. III 94 Aen. IX 506, Pyh Aen. III 455, P
ge. II 144 III 177 Aen. IIII 605, Ry Aen. XI 896, yc
Acn. XII 588, y ge. I 326, b Aen. X 819 XI 274 III 434

implexus Mb ge. IIII 482 implicai^e] inplicare

MPyb Aen. XI 632» MPc Aen. II 552, MVy 724, Myb Aen.

IX 752 IIII 148, PRyhc Aen. XI 109, Pc Aen. XI 555, P
Aen. XII 743 II 215, y Aen. I 660 impiorare] inplo-
rare FMybc Aen. VII 311, MPVc Aen. X 19, Pyo Aen. XII
652, Py IIII 617, yb Aen. VII 502. 576 imponere] in-
poncre FMPy Aen. VI 246, FPyc Aon. Yl 233, MPyhc Aen.

VIII 188, MPyh Aen. VI 852 V 463 IIII ^5J, MPyc ge.

II 540 Acn. XII 726 II 7(?7, iWPy Aen. IIII 453, MRybc
Aen. IX 7i6, Myhc Aen. IIII 418? VII 573 X 5<?5, Mya
ge. II 75 Aen. III 580, Mhc Aen. VIII 410. 451, Pybc ge.
I 303 Aen. II 619. Pyh Aen. VI 308, Pyc ge. III 490 Aen.
VI 253, Py ge. I 281, yh Aen. I 49, Ayc ge. I 61, yc Aen.

VI 774, y Acn. IIII 477, a Acn. III 355, i^c ge. III 116
Aen. VI 622 importunus] inporlunus Ryh gc. I 470,
MPRyhc Aen. XI 305, MPRyc Aen. XII 5fi^ imprimo]
inprimo Aen. IIII tf5^ V 536, PRy ge. I 263, MRyhc Aen.

X ^!?7, MPRyhc Aen. XII J<?5 improbus] inprobus
MPRbc Aen. XII 25(>, MPVy Aen. II S<?, yW/^yftc Aen. XII
261, MPyc Aen. XI 512, MPbc ecl. VIII 50, PRhc ge. III
431, Pyahc Aen. II 556\ /'yftc ge. I 119 Aen. IX 62, Pyb
Aen. X 727, Pyc ge. I i^5 Aen. XI 687, yb Aen. V 397,
yc ge. I 388 Aen. XI 767 improviso R Aen. XII 576

imprudens MV ge. II 372, V Aen. IX 386 impulsu R
Aen. VIII 239 impune] inpune FMPy Aen. VI 879,

FPybc Aen. VI 239, MPybc Aen. IX 784 XI i5^, J//»yc
Aen. III 628 IX ^55, Pyic Aen. XII 559, Pyc Aen. XII
728^ yhc ge. II 32. In ceteris non adsimilata est prae-
positio IN ante P.
6) ante R: cf. Prisc. 556. 570. 997 Marius Victorinus 2466.
inidens c Aen. VII 435 irrigo Mc ge. IIII 115, y2 Aen. I

692 irritus Fh Aen. II 459, y2hc Aen. V 442, b ge. IIII
519 Aen. X 95. 244, c ecl. IIII 14, hc Aen. IX 313 ir-

ruere b Aen. II 757 VI 291.
N fncta M in praepositione IN praeter composita: cf. Vahlenus
epliem. gymn. Austr. 1860 p. 16 Schuchardtius 117.

im armis M Aen. XI 464 im hurim MPyb ge. I 170 im

flammam M Aen. XII 214: cf. Marius Victorinus 2464 im
magnum Pyl Aen. XI 47 im mare P ge, IIII 373, y Aen.

VII 802 im me Pl ecl. III 52 im medio P ge. II 528

III 519 Aen. XII 118, y VIII 675, b ecl. III 40, c (cf. y)
Aen. II 67 III 308 im medium P ge. I 127 IIII 157

BIBB£CK, PROLEGOH. ^O

434 INDEX GRAMMATICVS.

im mensam P Aeii. VIII 279 iwi meniem Z' Aen. IIII 39

im messem P ge. I 219 im moenia y Aen. II 187 im

moenibus c 328 im montis P ge. IIII 361. 419 im morte
M Aen. VI 371, P XI 846 im pace Fl Aen. VII 46
im praesepibus y Aen. VII 17 im pumice y Aen. XII 687
im puppim M Aen. I 115 im puppibus c V 132.

N addita 1) in exitu vocabulorum ante S: cf. Caper 2241 Servius
ad Aen. I 359 Corssen I 99.

Agragans Ml Aen. III 703 Allans noviens FlRyl

ge. IIII 480, P Aen. VI 439 Pallans Vy2 Aen. VIII 104.
y2 VIII 110. 587 X 433. 515 praegnans MlRb2c Aen. X
704, bc (PUAEGNAS F) Aen. VII 320 quotiens su-
pefslens PlylY Aen. XI 160 totiens Praeterea in

verbis: flectens (fut.) Ml ge. IIII 399 increpitans (= in-
crepitas) Ml Aen. X 900 praemens (fut.) Mc ge. IIII

101.

2) in mediis vocabulis ante D vel S:
annonsam? bl Aen, X 766.-
formonsus (non probant Caper 2241 Scaurus 2257 Papirianus

apud Cassiod. 2291 Marius Victorinus 2469 Servius ad Aen.

I 359 cf. Probi «-ppend. p. 198, 9 K. W. Schmitz mus.

Rhen. XI 301) Asper ecl. I 6, APRb ge. III 219, PRF2

ecl. V 86, PRy ecl. II 45, PRb ecl, V 90, PR ecl. III 57

IIII 57 V 44, R ecl. II 1. 17 lU 79.
spnndices P ge. III 82.
thensaurus PRyl ge. IIII 229: 'sine n scribendum^ Caper

p. 2239 P. cf. Servius Aen. I 359.

NS pro SS:

consessus] consensus MlRyibi Aen. V 340, Ml 290, cf. Ml 517,
R cf. yb VIII 636 Mensapus yi Acn. X 354 semenms
Mi Aen. III 244, Rl cf. Servius VIII 297.

N omissa 1) ante C vel X:

ampsacti M, cf. R Acn. VII 565 coniucta P Aen. X 653
coniux MIR ge. IIII 465 Aen. VI 523, Mbici Aen. W
473, Mci Aen. VI 764, /V Aen. VI 93, P Aen. XII 793,
Ry Aen. IIU 91. Rybi Aeu. I 343, Rbl Aen. V 620, Rbici
Aen. VII 66, R ge. I 294 Aen. IIII 113, yl Aen. XII 937,
bicl Aen. II 711, bic Aen. VII 287, bi Aen. II 697. 651.
673. 678. 738. 777, ci Aen. II 725. Ceterum, maxime in
libris VII sqq. constanter coniunx. Probat coniunx Velius
liOnguy 2236, coniux Nisus et Scaunis 2256; cf. Prisc.
656 nactus MPib2c Aen. IX 331, MPybc Aen. XII 749,

Myc Aen. VII 511, Mab2c ge. IIII 77 aoctoribns Probo
Capro PoUionc Plinio; cf. Priscianus 888 Caper 2241
Servius Aen. I 480, Beda 2239. Vide Fleckeiseni titnlos
L p. 21 prolcgg. 175.

INDEX GRAMMATICVS. 435

2) ante D: cf. Corssen I 101.
scidens Pl Aen. X 766.

3) ante L :

Malius R Aen. VIII 652: cf. L.

4) post M:

soUemis Pl ge. III 22 Toiumitts R Aen. XII 460: cf. Schu-

chardtius 147.

5) ante S a) in exitu substantivoram adiectivorum adverbiorum:
Allas Fb, praecipit Servius Aen. IIII 481 fros: vide F

inges Rl Aen. VII 352 novies MRybc Aen. VI 439

praegnas FtMRy Aen. VII 320, M2Pybl X 704.

b) in participio praesentis: cf. W. Schmitz mus. Rhen. X 113.

Corssen I 97.
adiacrimas yl Aen. X 628 conluces yl Acn. X 639 fngies

R Aen. XI 691 inlentas MPl Aen. VI 572 intras con-
ieci scriptum fuisse Aen. I 465 lacrimas Mt Aen. VI

476 (cf. R 455), Pl Aen. III 10 libas Mly ge, II 529
iibras Mi Aen. X 480, Mlyl XI 556 micas Ml Aen. VIII
392 ostentas Pl Aen. V 567 palietis Ra ecl. II 47
resolves Ml Aen. IX 391 signas MJ rAen. IX 181 sub
rides ci Aen. I 254 superas Menag. alt. Aen. XI 514
venies Mi Aen. IX 746.

c) in mediis vocabulis: cf. Corssen I 99.

mostrator Ml ge. I 19 mostrum Mi Aen. III 26, Mbi

583, P VIII 81, /l ge. m 162 permesi Ml Aen. III 157
trastra F Aen. IIII 573, M X 306, R V 136 tusus

Mi ge. Iin 267, Pi Aen. I 481 , R Philargyrius ge. III
133, y in mg. ge. mi 302. Cf. Papirianus apud Cassiod.
2291 Servius Aen. I 480 Neuius gramm. Lat. 11 446 sq.
obtusus Rybc2 Servius ge. I 395, b2 ge. III 135, />c I 262,
MJbc2 ge. I 433 retusus M2Py2bc ge. II 301.

6) ante T: cf. Corssen I 100.

Paliatea R Aen. IX 241 palletis v. supra puivei-uietus R

Aen. Vn 625.
N simplez:

Porsena R A^n. VIII 646: cf. Servius.
N duplez:

vaccinnia P ecl, X 39 iennuis Mi ge. II 180: cf. V.
N=N£ in interrogatione et exclamatione : cf. Schneideri elem. I 175 sq.
men Mariiis Victorinus Aen. I 37, schol. Veron. II 657
mortaiin Aen. XII 797 Pyrrhin Aen. III 319 tantaen

Servius Aen. I 11 tanton X 668, cf. comm. crit. XII 50.'i
viden Aen. VI 779.
nec ante vocalem vel H:

Gy mg. Aen. III 496, MPRyb Aen. XII 352, MPybc Aen. IX
428 XII 630, MiRyl Aen. V 781, MRy2b Aen. XI 20S,
MRy2bc Acn. VI 869 ge. III 2/6, Mbc Aen. II 430, M

28*

436 IJJDEX ORAMMATICVS.

ge. III 490, PR ge. U 287, Pyabc Aen. II 49l\ Pya Aen.
II 727, Pyih Aen. XI 169, Pb Aen. XII 464, RVab^ ecl.
VI 2, Ry2 Aen. VI 733, /26 Aen. XI 228, R ge. II 465
Aen. XI 201. 568. 846, Ri Aen. I 547, Scneca ge. I 426.
Servavi nec in altero membro, ubi praecesserat idcm in
priore Aen. II 430. 491 XI 208 XII 630, semel propter
libroram auctoritatem in priore, ubi seqnitur in altero nec
IX 428, sed non XI 228 XII 464. Male sonabat 'neque
equis' Aen. XII 352. Dubia res testium discrimine ge.
II 287.

nec correctum neu M2b2 ge. II 253.

necdnm pro nondum:

Py Aen. IIII 698: cf. ecl. IX 26.

nequicgmm Mi ge. I 192 IIII 38 Aen. II 546 V 433 VII 873 VIII
370, Mbict VII 652, Mc ge. IIII 501, Mic Aen. II 101,
MiP Aen II 615, P Aen. V 81, Py Aen. V 392 nec-

quicquani Mi ge. I 403, bl Aen. V 392. Ceterum nequi-
quam.

ni c=: ne Rufinianus Aen. VI 353, Pi Aen. XII 801: cf. Lachmannus
Lncr. X17.

nifnl ubi monosyllabo opus est:

FMiPRyb Aen. IX 207, FxMPRy Aen. IX 133, MiPRyici Aen.
V 751, MPyalc ecl. VIII 103, MiR Aen. XI 228, PR
ge. III 42, P2Ry Aen. X 42, P2Ri ccl. II 7, PyVtaibt ecl.
VIII 19, P2y Aen. XI 51. 365.

nil nnte vocalem: Pyb Aen. X 54.

nisc scripsi Aen. XI 112: cf. C.I.L. I 205, 1, 47 Quintilianus
I 7, 24. •

nunc ante consonantem facta nun:

nunc te] NVNTK Pi num le Probus et Cledonius Aen. IIII

C

596 nunc scio] NVN SCIO P ecl. VIII 43 nunc mise^

C
rnnde] NUN MISERANDE (sed N sec. in ras.) M Aen. X

528: cf. Schuchardtius p. 128.

o.

O pro AV: cf. Schneideri elem. I 58 sqq. Corssen I 163 sq.
cauri] chori PFbi ge. III 356.

inioius M2y2bc, cf. Serv. (inlutus MiPRyt) ge. III 443.
O = E: cf. Qnintilianus I 7, 25. Corssen I 235.

advorso Nonius Acn. IX 443 avortere Mentel. tert. Aen.

IIII 394, quod debebam rcciperc divorsi % ge. I 446

invortanl Ml ge. 165 proces P Acn. XI 158 . vor-
tex Ryhc, test. riiniiis Aen. I 117, M ge. III 241 ver-

INDEX GRAMMATICVS. 437

tice eodem Plinio teste Aen. I 114. cf, Caper 2243 Mar.
Vict. 2458 P.
O pro V: cf. Lachmannus Lucr. 19 Corssen I 239 sqq.

1) in principio vocabulornm:

opiHo PJya2Xf Caper ecl. X 19, fortasse rectius, ortum scil. ex
ovipiliOf cf. Caper 2260 P. Corssen Symb. 152 prolegg.
.166. orbem Pl ecl. IX 1 cubito] cobito b Aen. III

I 690 coHndro A ge. I 178: cf. Fleckeisenus in ann.

suis 1866 p. 244 comulant R Aen. VIII 284: cf. Corssen I
266 sq. cnnctus P Aen. III 398, c V 614 VII 683: cf.

C.I.L. I 28 currere] concorrunt R Aen. VII 620 X 431

decorrunt PI ecl. V 84 corvo M Aen. XI 184 furtim]
fortem M ge. II 304 iocundus c Aen. VI 363 et saepius

sine dubio lostra (h. e. lovestra) V Aon. IIII 161: cf.

Corssen Symb. 410 sq. nonc P ge. II 226 obtonsior P
ge. III 136 poUulat FR (pmdulat V) Aen. VII 829

tom P ge. III 436 tonica cl Aen. X 314 tormae Pi

Aen. XI 503: cf. Probi append. 198, 4 K. tore y/ Aen.

XI 481.

2) in mediis vocabulis: cf. Marius Vict. 2458 P. Probi append.

197, 25 K.

a) Latinis:

bucola (bocula?) P ecl. VIII 86: cf. Corssen I 254. 267 co-

lobris Pbi ge. II 320, P Mentel. pr. Aen. VI 419, RV Aen.
VIII 329, h. e. ubicnmqne producitnr secunda nyllaba.
commacolare P ccl. VIII 48: cf. Corssen 1. 1. dotnoit P
ge. II 456 harospex Mi Aen. XI 739 incolomis yic

Aen! VI 346 XII 39, a2bic Aen. II 88, bicii ge. IIII 212,
bc Aen. X 616 XI 717, c Aen. VI 416 insola Pi Aen.

III 386: cf. Corssen 1. 1. luxorians yibi Aen. XI 497
scopolus M* Aen. VII 689, yabici Aen. III 666, y ge. III
261. 276, ai Aen. IIII 383, ab Aen. lUI 445, c ge. lU 253
Aen. I 163 III 536 vestibolum yi Aen. VI 556: cf. Cors-
sen 1. 1.

b) peregrinis : cf. Fleckciseuus in annalibus suis 1866 p. 1 sqq.
Anobis Mi Aen. VIII 698 Neoptolomi c Aen. III 469

Olixes (vel Olixus) y Aen. XI 263, c II 164 et saepius
pitrporeus yi Aen. I 591 IIII 139, Mentel. pr. ge. I 405:
cf. FleckeisenuB 1. 1. p. 11 purpereus yc Aen. IX 163,
y Aen. VI 641 IX 849, c Aen. VI 884 XII 602 Roda-
manthus c Aen. VI 566.
3) in exitu vocabulorum:

annos Pi ecl. VIII 39: cf. Corssen I 239. 245 ebor yi Aen.

XII 68: non probant Quintilianus I 6, 22 Caper 2248, cf.
Priscianus 552 iecor yi Aen. VI 598: cf. Quintilianus
1. 1. murmore yi Aen. IUI 160 nemos Pibi ecl. VIII
22 robor Ryi ge. III 235, ubi in textum recepi; gram-

438 INDEX GRAMMATICYS.

maticorum ex. (rubor Mylf cf. P) Aen. XI 368, ylhlc2
Mentel. pr. Aen. VIII 221, c Aen. VI 181, Mentel. pr. Aen.
XI 174: non probat Quintilianus 1. 1. cf. Agroetius 2269.

O et V transpositae: Rumoleo R Aen. VIII 654.

O post QV: cf. Charisius 57 Velius Longus 2222. 2236 Terentianu.s
Scaurus 2251 Cornutus apud Cassiod. 2248 Marius Victori-
nus 2459. 2461 Corssen I 243 sqq.
aequos Ml ge. II 225 antiquom MPl Aen. IX 647, Plcl
Aen. VI 580 equos P ge. III 499, hl II 145 equom M
Acn. XII 128, Ply ge. I 13, P ge. II 542 linquont Pyi
Aen. VI 678 ohliquom .Vy ge. I 98 quoi: v. D (de-
cliuatio) quom M ge. I 310. 361. 427: cf. Seaurus 22G1
Mnrius Victorinus 2459 relinquont F ge. IIII 104, Py
Aen. III 244 VI 444 requoquont M Aen. VII 636.

O post V: Quiutiliani (I 4, 11) aetate vulgus et servus scribebant,
sed praeceptores eius servom et cervom (I 7, 26). Cf. Cor8-
sen I 243 sqq.
acervom APl ge. I 158, Pl 185 Aen. VI 504, Pyl IIIl 402
Achivom My Acn. II 318 aestivom P ge. IIII28
aevom FPyb ge. IIII 154, PlR Aen. XI 669, P ge. 111
100 alvos PIR Aen. X 211, P cf. bl ge. III 80 alvom
Pyl ge. IIII 94 arduos Pieriani Acn. III 703 V 5G7?

VIII 683 avolsus MPFyl Aen. II 631, MPyl 608 IIII
616, MPc VIII 238, MPl IX 490. PlR XII 685, Myl II
558, M III 575 . avonculus Pyl Aen. III 343 car-
duos cf. P ecl. V 39, Pieriani ge. I 152 cavom MPH
Aen. X 784 ciavom MP Aen. V 177, Pl cf. M 862
convolsus GMR Aen. I 383, MPRyh VIII 690 curvox
Pl ecl. m 42 divom MPIR Aen. VIII 131 IX 495,
MPyl 11 648, MP ge. IIII 368 Aen. VIII 572. PIR Aen.

V 45 X 2. 156. 176, Pyl I 632 III 114, P ge. I 238 Aen.

VI 799 X 743, R VII 192, yl III 717 fulvos Pyl Aen.
XII 247 ignavom Pyl ge. IIII 168 laevom MPl Aen.

IX 631, Pyl III 420 Larisaevos Pl Aen. XI 404
novos MJ Aen. XII 867 novom PJyl III 365, cf. P ecl.
II 22 parvos Mlbl ecl. VII 29, PRy Aen. V 270, /'
569. R 563 revolsus MPRyb Aen. V 868 VIII 691,
MPRb VI 849 VIII 262, PRy V 270, M IIII 515, Ryl gc.
lUI 523 rivos Ml ge. IIII 19 rivom Pl ecl. VIII 87
saevos P ecl.VIII47 saevom APl ge.l219, R Aen.XI220

solvontur P ge. III 523 IIII302 suos (nom.) Ryl ge. Illi
190 torvos PIR Aen. X 170 vivos PIR Aen. Xll

236 vivom M VI 631 Volcanius MPRy Aen. VIII

422, MR XII 739, PlRyh Vm 636 Volcanus FMPlRybl
Aen. IX 148, GPRy ge. IIII 846, MPRy VIII 198. 372.
422. 439. 729, MPlRb IX 76, MR VII 77. 679, PRyh X

INDEX GBAMMATICVS. 439

543, PRyl V 662, Pyl II 311 Volcens MPRVyb Aen.

IX 370, MPRyh 439, MPRy 420, PRyh 375. 439. 451
volgatur MR Aen. XII 608 volgata MPy VIII 554, M
I 457, ylhl ge. III 4 ,volgo Mylc jje. I 476 volgus
MPy Aen. XI 451, MPJ XII 131, Mly2 II 39, M I 190,
Py ge. III 469 Aen. II 798, ylb ge. IIII 69 v^lneret
MPly Aen. VIII 683 volnificus MPRy Aen. VIII 446

volnus Aen. II 561, FMyl Aen. IIII 683, MPlylc XII
422, MPy V 436 VI 450. 660 VII 757 IX 578. 580, MP

X 29 XI 817 XII 420, Myl lU 242, M II 630 V 278
VII 182 X 848 XI 56. 669 XII 640, Pyl ge. IIII 218
Aen. II 436 IX 751, P VI 497 X 542, yi II 286 IX 401

volpes c ecl. III 91 Volscus Aen. IX 505, MPRyb

XI 167. 432. 546. 898, MPab ge. II 168, MRbc XI 801,
MR2yb VII 803 volt MP Aen. VI 318, Pybl ge. 11218
voltis PIR ecl. VI 25 voltur MPlyi Aen. VI 597
Volturnus MPy Aen. VII 729 voltus Aen. Iltl 556,
Fyl Aen. IIII 4, MPyl VI 156, My VII 265 VIII 156, cf.
M II 539, PIR ecl. I 63, Py Aen. VI 862, Py cf. F UII
477, Pi VI 7')5, ylc ge. I 452 volvont Pyl Aen. III
196 volvontur M VII 718.

OE pro V; cf. Corssen I 194 sqq.

moerus MPh Aen. XI 382, Mb cf. P 144, PJhc test. Serv.
Aen. X 24 morus Fl Aen. IX 65, bl Aen XI 891, cl VI
783 IX 161 X 236 XI 130, cf. cl Aen. UII 89.

OE = Y: cf. quae in Fleckeiseni annalibus LXXV p. 316 sqq.

disputavi, quibus nunc multa addi possunt. Agroetii etinm

aetate Y et 0£ confusae sunt (p. 2265 P.); cf. Schneideri

clem. I 84.

Amoeclaeus cf. Diomedis codd. ge. III 89. 345 Amoecum

P? Aen. XII 509 Eroecino? cf. c/ Aen. X 36 Eroe-

nisY cf. c Aon. II 337 Euroedicent cf. c ge. IIII 525
harpoeia? cf. M Aen. III 365 Heloemus? cf. Rb Aen. V

323, R 339 hoemenaeus? cf. bl Aen. IIII 127 XI 217.

.S55, c Aen. X 720 laboerinthus? cf. c Aen. V 588

Moecena? cf. Prisciani Sang. Aen. V 52 Moesia P2c,

Servius et schol. Leid. ge. I 102 Moesus? cf. y gc. IIII
370 Poloedorum? cf. bi Aen. III 49 zephoerus? cf. c

ge. UI 322 Aen. II 417 III 120 V 33.

ohstruncant yl Aen. VIII 491.

olli Aen. I 254 IIII 105 VI 321 VIU 94. 594 X 746, FMIR VII
505, M2PRybc V 358, Mybc VII 458, b Bigot. cf. y XII
867 oUis VIII 658.

O vel ON in nominativo nominum propriorum:
/Jisbo] HUbon PRyhcZ Aen. X 384.
Palaemon] Palaemo V ecl. III 50: cf. Quintilianus I 5, 60.

440 INDEX GRAaiMATICVS.

Pharon M2Ply2 cf. Servius Aen. X 322 (cum verus sit dativus

Pkaro).
Sarpedori] Sarpedo Ml Aen. I 100.
Tarcho FRhc, test. Serv. Aen. VIII 603 Tarchon Aen. VIII 50C

X 153 XI 746, MPy VII 603.
OS vel VS in Graecis nominibns:

Aegyptos M cf. P ge. IIII 210 Aegyptus Ryhc ge. IIII210; MP2

Rl?yhc Acn. VIII 705, ubi in textuni recepisse paonitet.
Antandros PlR2j testatur Probus Aen. VIII 706: cf. Probi append.

196 K.
arctos ge. I 138.
Caicus ge. IIII 370.

Cocytos M Aen. VI 132 Cocytus PRyhc Aen. VI 132.
Cyllarus] Cytlaros Probi ex. ge. III 90.

V

Delos: cf. Probi appendix 195 K. Deluos, ortum ex DELOS P ge.

III 6.
Demoleos PRyhc Demoleus M Aen. V 266.
eoos Pl eous MP2Ryhc ge. I 288.
Epeos Aen. II 264.
Epiros AMPRyhc, test. Serv., Epirus Pierii i^ ge. I 69: cf. Probi

append; 195 K.
Gelonos P Gelonus MRyhc ge. III 461.
Hehrus ge. IIII 624.
Hermus ge. II 137.
ffesperus] ffesperos P ecl. VIII 30.
Ismarus ecl. VI 30.
Lageos ge. II 93.
Leshos ge. II 90.

Mnasyllos] Mnasyllus Ryahc ecl. VI 13.
Neritos Aen. III 271; cf. Probi app. 1. 1.
Pactolus] Pactolos R Aen. X 142.

Paphus] Paphos Rm% Aen. X 61: cf. Probi append I. 1.
scorpios MRyhcl scorpius Pc2 ge. 136: cf. Caper 2243 Probi insf:.

130, 23 K.
Sirius ge. IIII 425 Aen. III 141.
Sperckeos Ml cf. Probus, Sperckeus vel Sperchius M2PHybc,

Prisc ge. II 487.
Tenedos MPyhc cf. Probi npp. I. 1. Tenedus R Aen. II 21.
Tmaros MPVy ecl. VIII 44.
Tmolus] Molos P ge. I 56.
Tyros FMPylhc Tyriis y2ax Aen. IIII 670.
Zacyntkos] zackintkus c Aen. III 270: cf. Probi append. 1. 1,

INDEX GRAMUATICVS. 441

P.

P stmplex: •

suplet My Aen. III 471 et saepius maxime in recentioribus
{oportuHu* et alia, qnae non enotavi).

P diiplex:

ruppe /1/, ^f. y Aen. V 180.

/nippra (ubi producitur u) Pt Aen. IIII 240. 702 V 10 IX 653
(correpta u) Py Aen. VII 32: cf. aupera,

suppremus (ut scripsisBe vidctur Yerrius Flaccus: cf. Fcslus
p. .306) prodncta w F Aen. VI 513. 735, MIP Aen. XI 61,
MPy Aen. XI 76, MlR Aen. VI 213, PRyc Aen. II 11, Pya
Aen. III 68, Py Aen. VII 128; correpta u Py Acn.

II 630 VIII 583, P cf. yb III 590, Pl Aen. XI 25, Ry
V 190.

P inter MN:

tempnere y Aen. VI 620 contempnere FylJabc ge. IHI 104,
Rbc ge. II 360, Rybc Aen. VIII 364, y X 737, bc III 77:
cf. Schuchardtius 149.
P inter MS:

ampsancti y cf. Me2 Aen. VII 566.
P iiiter MT:

abrumptum y Aen. XII 687.

contemptor Aen. VIII 7 IX 205, PRybc VII 648.
temptare] temlatura Mc ge. II 94, probat M.nrius Victorlnus
2466 intentare Aen. I 91 VI 572 intemtata hc X

39 retentat Aen. V 278.
P addita perperam ante T:

sutilis] suptiiis /?, cf. schol. Hor. Aen. VI 414.
-per (a vorbo parare?) in compositis:

aestiper: vide A. cf. iuniperi: 1 pro E pacuperae? R Aeii.

VIII 116.
percussus: cf. Agroetius 2274 P. ecl. V 83 ge. I 13 IIII
367 Aen. IIII 589 VII 190. 603 IX 197. 292 XI 877,
Rc VI 475 pcrculsus M2y2bc ge. II 476, Rbc Aen. VIII

121, MP2y2b2c Aen. I 613, y2 Aen. IX 292.
perculsHS Aen. XI 310.

Ph c= F:

pheretrum PRy Aen. XI 61: cf. Scbuchardtius 207.
phoedere Py Aen. XII 109 phoedera y 161. 191.
pinna: cf. Gellius et Probiis ad Aen. VI 15 Capcr 2243 vido
bipennis. pcnna My2c ge. III 372, M2bc ge. I 398, Tc
Aen. XII 474, y2ac ge. IIII 73, y2bc ge. IIII 310, abfc Aen.

III 268, ab Aen. IIII 700, ac Acn. IIII 223, bc ge. I 409
Acn. V 506 VI 15 X 722 XI 272. 722 XII 253. 892, bl

442 INDEX GRAMMATICVS.

Aen. m 361 V 215 YI 240, c ge. I 406 Acn. X 187.
867 XII 750.

pinnatus] pennatus c\p Aen. IX 473.

pos: cf. Lachmannns Lncr. 274. 276. 118 Ritsclielius niUB. Klien.
VII 571 sqq. XIV 416 A. Kochius XI 639 sq., quae ipse
adnotavi in Fleckeiseni ann* LXXVII 187, quibus nunc facile
alia addi possunt; Scbnchardtius p. 122.
pos mrtlta cf. a Aen. II 283 posquam: cf. Marius Vicio-

rinus 2467. G Aen. III 463, Ri Aen. I 723, bl Aen. VII
0, c VI 168 X 710, c cf. Menag. sec. VII 406 pos

tempore Pl eel. I 29, bl Prisciani ex. Aeri. VI 409
pos terga yc Aen. XI 81, b II 57 pos tergum blc Aen. I
296 pos Troiae blc Aeu. V 626.
Contra posttremum MlR Aen. XI 664.
Fraepositiones adiunctae nominibus suis in R ge. II 269. 272. 305.
C'f. adnot. ad ecl. I 29 Mar. Victorinus 2468.

Praesens pro futuro

in MPR ge. III 20, MUl Aen. IIII 123, M Aen. VI 762. 765,
Pybc ecl. II 7, Pyc ge. II 221, P RuHnianus Aen. V 309,
Pl ecl. I 59 Aen. XII 202. 207. 884, RyJbl ecl. IIII 28,
y/ ecl. IIII 20 Aen. VI 869 XII 204. 838, c2x cf. Serv.
Aen. VII 98.

Pro praesenti fulurum: M Aen. IX 243.

protcnus ecl. I 13 ge. IIIl 1 protinus R ecl. I 13, MRbc ge.
IIII 1.

proiinus Aen. II 4:]7. 545 III 291. 416 IIIl 196 V 485 VI
33 VII 408. 514. 601 VIII 159 IX 149. 308. 337 X 340.
661. 633 XI 690 protenus %, praec. Caper 2243 Aen.

III 416.

Q.

Q pro C: cf. Schncideri elem. I 324. Corssen I 34 sq.

aequm R ecl. V 4 antiqus FR Aen. VI 648, PlRc Aen. V

608, PtR Aen. XI 316, P Aen. UI 16 VI 580, Pi Aen.
IIII 431 , Ry Aen. IX 266, R XII 897 : cf. Probi appendix
p. 195 K. equs: cf. Velius Longus 2223 Probi append.

195. 197, 30 K. M ge. III 499, MlPl Aen. XI 493, Pl
cf. R Aen. V 566, Pl Aen. V 310 VII 189. 651 X 868
XI 89 XII 650, R ge. I 13 Aen. VI 616 XI 719 la-

quaria cf. 7? Aen. I 726, K VIII 26, cf. Caper 2246
linqunt FRb Aen. VI 678, Mb Aen. XI 866, RV Aen. VII
670, Ry2 ge. IIII 303, R Aen. VI 320, bc IVL 616 loqun-
tur MR Aen. I 731 obliqus R ge. I 98. 239 qum Pl

INDEX GRAMMATICVS. 443

Aen. III 712: cf. Quiutiliauas I 7, 5 Scrvii coHira. in Don.
p. 423, 2 Sergius 477, 19 K. relinqunt MtRb Aen. V 316,
M ge. m 547, PlRc Aeu. VIII 126, P ge. IIII 104, RVv^
Aen. UII 165, Rt^ Aen. V 472, Rb Aen. X 604, Ryb2 IX
357, R Aen. VI 444 sequntur Pl Aen. XI 271. PR I 747
Siquonia R ge. II 519 vaqua Pyi Aen. IIII 82: cf.

Prubi append. p. 197, 23 K.

QV pro C:

quotjil cl Aen. VII 639 hirqui FiPyl ge. III 312, hirquis

Oblongus Pierii ecl. III 8 cf. P\ non probat Velius LongU8
2223 inquoque y ge. Illl 279. Non probavit Velius

Longufl qni p. 2237 coquus cominendat. quum (praep.) F
ge. IIII 524 requoquont M Aen. VII 636 tusquo yt

Aen. VIII 473 Vide praeterea V.

quando equidem R Aen. VII 647 XI 687.

quattor PI Acn. X 618: cf. Schneideri eleni. I 446 Lachmaunus
Lucr. 193 Rit8chcliu6 ad Plauti Most. 630 quatuor P ge.
III 113.

R.

K inserta: cf. quae in Fleckeiscni annall. LXXVII 190 sq. disserui
crusti] crustri Pi Aeu. VII 115 frusfa] fruslra FiMRihtc

Aen. I 212, MiPylai III 632: cf. ProUi appcnd. 199, 3 K.
pristris c Aen. V 151: cf. Kitschelius mus. Rhen. VII 556
et quae in annall. philoll. LXXVII 190 sq. adnotavi
proprior (= propior) M2Pyict Aen. IX 275, Myaib ge. II
1-22, My ge. III 58, Pytblc Aen. VI 51 VIII 280, Pyatb
Acn. III 531, Pylbt Aen. V 168 proprius (= propius)

MlPytci Aen. I 526, PRythit Aen. VIII 556, Pybt Aen.
II 706, Piy2 cf. Scrvius Aen. VIII 78, yi Aen. XII 407
ge. I 855 IIII 47 Sarrastris P2yc Aen. VII 738 tro-
uitru Rb Aen. V 694.

K transposita:

pistrix] pristis Pieriani Aen. III 427 Pristis] Pistris Mt
Aen. V 164, c2 schol. Hor. 187, c2 218, €2% 156, z X 211
vide supra pristris.

R omissa:

peiuri Mi Aen. II 195: cf. Schneidcri clcm. I 573 Usener iu
Fleckeiseni annall. 1865 p. 227.

R adsimilata ante L auctore Velio Longo 2227; cf. QuintiliunuH
XI 3, 36, Priscianus 571:

pellabitur Pieriani Aen. I 147 peltegcrent Scaurus 2260 prae-
cipit Aen. VI 31.

444 INDKX GRAMMATICVS.

recidivn] vediviva H, cf. Serviiis Aen. X 68.

rumore] rumone Ml, cf. Servius Aen. VIII 90.

rursm Aen. II 671 IIII 531. 557, FM^PIiybc ge. III 335, F2
MPRybc ibidem. F2MPyabc Aen. III 31, FMJiybc Aen. VII
491, F2Myabc Aen. III 143. MPRyabc2 Aen. V 92, M2PRybc
ccl. X 62 Aen. IX 391, MRbc ge. II 232 Ceteri rusua.
rusum M ecl. X 62, cf. M 63, probat Velius Longns
2237 cf. SS.

s.

S additn ante C:

Volscente M2c2 Aeu. IX 370. 420. 439, M2 Aen. IX 375, bc2
X 563.
S omissa

1) antc C: Vohi yt Aen. IX 605 Vulcorum Ml XI 498.

2) ante F: Iranformat V Aen. VII 416.

3) ante S: transcribo Aen. V 750, MRVbc VII 422.

4) ante V: tranverberat M Aen. XI 667.

8 simplex (iussit iiixta productam vocalem simplicem S poni Nisu.5
testc Velio Longo 2238):

abscisa yl ct. P Aen. IIII 590 Amphryso omnes praeter

/?, qui duplicem S habet ge. III 2 Asaracus y Aen. VI

778, c 650 Casandra yabc Aen. II 404, bc III 183, c II
246. 343 casibus /* ge. III 371 Cnosius constanter.

discusae Pyi Aen. XII 669 Herbesum MPyc Aen.

IX 344 incasum P ge. III 100, Rl Aen. VII 421 vtsit
P Aen. II 186, ut scripserunt Vergilio ^ paulum superiores' :
cf. Quintilianus I 7, 21 Lyrnesius Aen. X 128 Lyr-
ncsi Aen. XII 647 Parnasus ecl. X 11, FRycl ge. III
291 Parnasius ge. II 18 ccl. VI 29 Permesi yl

ccl. VI 64 possesor P ecl. IX 3 servase Pl ecl. IX

10 statuise Mt Aen. XI 302 Tkesandrus yabc Aen.

11 261.

S duplex: cf. Corssen I 116 sq.

a) in nominibus peregrinis:

cassia Mbt ge. II 466 Crinisso ai Aen. V 38 gessa M

Aen. VIII 662: cf. Hildebrandi gloss. 155 Passiphae Mt
Aen. VI 447, y 25 Rhessus P cf. FMbc Aen. I 469.

b) in vocabulis Latinis 1) ortum ex DS:

abscissa MRbt Aen. XII 511 acdssus cf. y Aen. VII 126
adessus cf. R Aen. IX 637 ambessus R Aen. V 752:

scripsit Velius Longus Niso adversatus p. 2237 (mssa

Menag. alt. Aen. V 792: cf. Mar. Vict. 2456 cassurus R
Aen. VIII 376 cassus Fl? Aen. IIII 560, R IX 292: sic

INDEX GRAMMATICVS. 445

^'crgilium scripsisdc manus eius doccbHnl tcstc Quintiliano
I 7. 20 cofisse H Aen. V 870 confussus cf. y Aen. VI
r»04: cf. Mnrius Vict. 2456 contussos yl gc. IIII 240

evassisse P cf. a Aen. III 282 exessus Pac ge. II
214, P IIII 419, nc cf. M Aen. VIII 418 exossus Pyl

Acn. XI 436, yl XII 818 inclussil Pl Aen. XII 211
inclussus Pl Aen. XI 898 incusso Rhl Acn. XI 312
incussus AMPR ge. I 275 infussa yl Aen. IIII 250
invissere cf. li ge I 25 lussii Pl Aen. XI 427 de-

lussit hl Aen. VI 344 obessus MPRc ge. III 497, P ge.
III 80 pereisus P ge. III 561 perossos Mt Aen. IX
141 plausHus Mt ge. II 508: non probut Sciyirus 2257
provissa PJ ge. I 167 rassa P ge. II 358 recisswn
cf. y/ Aen. XII 208 refussa yt Aen. I 126 semessus

ythl? Aen. III 244 tussos scripsi (iussos libri^ gc. IIII

62 vissa cf. Pl (iussa) Aen. V 637, itein iussis (i. e.

«i.ww; ;f III 172.

2) ortum ex NS in adiectivis terminationis OSVS: cf. N ante S.
Marius Vict. 2456 Schmitzius in mus. Rhen. XI 301 XVI 487 W.

anno , sam b Aen. X 766 lapidossa al Aen. III 649 sinv-

osso Pl ge. I 244 undossi m Aen. III 693.
in participiis: cf. W. Schmitz 1. I. comprensa] compressn yt cf. h
Aen. II 793, Pbl VI 701 conprenssa c Aen. VI 701 Cf.

consessum] cossensum Mi Aen. V 577 emenssi Ml Aen.

XI 244 infensi] infessi Mi Aen. V 587 permensi] per-

tnissi Sprot. Aen. III 157.

3) ortum ex R8: haessit cf. Mi Aen. V 204, Pyi XI 864, yt IX

419 hausserc P ge. II 340 hansserat P gc. IIII 427
russus cf. Ft Aen. IIII 557, hi II 671, c IIII 531.

4) ortum ex TS: immissi P ccl. II 69 missere P Aen. XI 430,

missi yi 397.

5) ortum ex VS: caussa Mh ge. II 490. Sic Vergilium scripsisse

manus eius docebant teste Quintiliano I 7, 20, sed non pro
bavenint Cornutus apud Cassiod. 2283 Scaurus 2257, ncc
scribebat Marius Victorinus 2456. incusso Rhi Aen. XI

312, incussavi yiai II 745, incusses hi XII 146.
B post X: cf. Corssen I 124.

dixsit Pi Aen. XII 266 duxsit P Aen. XI 860 exsanguis

Aen. XI 818, MPRhc VI 40i, P2yac Aen. II 212 exse-

crari Pac Aen. III 273, Py cf. li XI 217 exscctum Pliyb

Aen. X 315 exsempla P ge. IIII 219 exsequi Aen.

IIII 396. 4ii, PRyhc ge. IIII 2, FPRyhc Aen. VI 236
exsequiis yc Aen. VII 5: cf. Caesellius 2315 exserta M

Acn. XI 649 exsertantem c Aen. III 425 exsesa M

Aen. VIII 418 exsilit R cf. M ge. III 433: cf. Cornulus

apiid Cassiod. 2285 Papirianus 2291 Caesellius 2314.
exsomnis FP2yh2c Aen. VI 556 exsorles PRhc Aeu. VI

1

44G INDEX GRAMMATICVS.

■t2S exsortem MR Aen. VIII 552, MPRy Aen. V 534 ex-
specio FMRc Aen. VI 614, MR^ VIII 38, MVac ecl. VII
34, MR ge. I 226 Acn. IX 130, M Aen. XI 54, R 738 ge.
II 421: probat Scaurus 2258; expeclo sino s probat Velius
Langus 2225 sq. cf. Capcr 2242 Cassiod. 2291. 2314
exspirare FMPyc Aen. XI 865, My Aen. XI 820, M Aen.
X 731 III 580, F Aen. X 739 exstinctum R ecl. V 20:

cf. Cassiod. 2284 exstructos MR Aen. XI 66, M ge. I

283 exstuderal R ge. IIII 328 exsudat PRybc ge. I

88 exsul P ecl. I 61 exsulat M2h Aen. XI 263: pro-

bant Scaurus 2258. 2262 Cornntus 2285 Caesell. 2315
cxsultare M Aen. III 557 exsuit M Aen. VIII 667, pro-
bnt Caesellius apud Cassiod. 2315. exsuperabile M2

PRhc ge. III 39 exsuperare Aen. III 698 XI 905 XII
20, PRybc Aen. X 658, Pyc II 759, RVybc VII 591. PRybc
XII 46 exsaturata FMRyh2c Aen. VII 298 exs'ol'

vere Aen. IIII 652 XI 829 exsurgere R ge. III 109,

FMRbc Aen. VI 607 exsuvias F Aen. IIII 496: cf. Cae-
sellius 2315 reluxsit P Aen. XII 300.

S pro X: cf. Schneideri elem. I 353 Corssen I 125 Scbuchardtius 132.
conirus R Aen. IX 410 Hylas ecl. VIII 107 permistus V
Aen. X 238 pistris: vide adn. ad Aen. III 427 Xan-
tkum] Suncthum F. Aen. V 803 Santhus My cf. P VI 88.

S pro Z: cf. Priscianus 561 Corssen I 122.

Mesentius Wittian. Aen. VII 648 sepkyris cf. P ecl. V 5.

S duplex pro Z:

Messentius: cf. Diomedcs 421 Velius Longus 2216.
saepes et saepire (nisi quod sepsit M*c Aen. VII 600), prae
saepia MP «cl. VII 39, MPb ge. III 214. Cf. Fleckeiseni titulos
L p. 28.
setius Aen. IX 441, MPRV ge. II 277, MP (saetius R) Aen. V 862
scriiis c ge. II 277 Aen. V 862 secttus yl? Aen. V 862: cf. Fleck-
eiseni titulos L p. 28 sq. Corsseni Symb. 5 sqq.
scmi in compositis:

semanimis b2 Aen. IIII 686, ceterum semianimis, semesus

•Aen. III 244 VIII 297 semustus] semiustus R Aeif. XI
200, a III 578, bi 697.
semul P Aen. XI 418: cf. adn. et Py 412. cf. Mar. Vict. 2457.
solacia] solatia bic ecl. IX 18, c Aen. VI 377: cf. Fleckeiseni titulos

L p. 30.
suhire cum dativo Aen. III 292 (acc. />/), VII 161 (acc. R), cum accu-

sativo Aen. IIII 599 IX .171 (dat. MRb2c2, Prisc.)
suhlimen Verrius Flaccus ge. I 242, cf. R ge. I 242. 404, yc Aen. XI
67, y cf. blc Aen. I 259, y/ Aen. X 144 falso yc Aen. XI
722, cf. c Aen. IIII 240 suhlimi.Jms y Aen. XI 602 XII

132. Cf. Ritschelius mus. Rhen. VII 556, mea in annall.

INUEX GRAMMATICVS. 447

philoll. LXXVII 184 sq. : contra dlsputavit U. Klotzius in ex-
cursn ad Terentii Andriam p. 197 sqq.

succipere Aen. I 175 IIII 391 VI 249 XI 806 suscipere MPRyc
Aen. XI 806, Mliylc Aen. VI 249, Myahc Aen. IIII 391 auc-
tore Velio Longo 2226, yb Aen. I 175.

suscipere Aen. IIII 327 VI 629. 723.

suidum Rb2 Aen. VIII 629.

Kuper (ndverbium adpositum vel adiectivo vel participio) Aen. VI
241. 750. 787 VII 562 X 251.

supera (adverbium) Prisciani ex., cf, M Aen. XI 610, x ^®* ^ ^^^'
cf. adnot. ad Aen. VII 32. Priscianns ipse 980. 1001 non vi-
detur apnd Vergilium legisse. Ceterum cf. P.

T.

T omissa

1) ante M:

Maros Mya ecl. VIII 44 Marus M Prisciani Bong. Aen. IX

685 Mmni Mb% Aen. V 620.
Molius Ml? cf. y/ ge. II 98 Molus AMlc7, gloss. in b ge.

I 56: cf. Cic. pro Flacco § 5.

2) ante R:

matres'] mares Pl Aen. XI 146: cf. Schuchardtius 130 sil-

vesHhus M go. II 183: cf. Schuchardtius 150.

ira = trans: cf. Velins Longns 2228. traicere tramittunl VI
Aen. IIII 154 tranavimus FMZPRyl Aen. VI 071 cf. S

om.

ium cf. Caper 2241 Wagneri quaest. Verg. XXV tunc ante C

M Aen. I 367, Ml Aen. V 199, M* Aen. VII 614 ante D

M Aen. IIII 408, Pya Prisciani ex. Aen. IIII 697, PRyc Aen.
X 94 ante F MPyc Aen. IX 626, PyJc Aen. XI 241

ante L Pyc, Isidorus Aen. VIII 660 ante N P Aen. VI

776 ante P Ml, Nonius Aen. V 455, R VIII 115 ante R
Rb Aen. VIII 100 ante S ^ ge. I 137, M Aen. XI

122, P ge. mi 260, R Aen. VIII 285 ante V Pyb Aen.

im 562

iunc me Pybl Aen. VI 520 tum me FMRb2c Aen. VI 520.

V.

V servata initio nominum Graccorum :

Belicona Pi Aen. X 163 (cf. Belena apud Quintilianum I 4,
15) Voenotri P Aen. III 165.

448 INDEX ORAMMATICVS.

V servata in mediis vocabulis: cf. CorBsen I 174 sq.

hovom Fl ge. III 211 bovwn Fc Aen. II 306, CtM ge. mi
555, M ge. IH 419, Pyi Aen. VIII 217, hlcl Aen. IH 247,
hl ge. I 3: cf. Prisc. 773 Chavonios alt Aen. III 334
Danavom Pl Aen. I 598 Danavum Pl II 65, bl? 36 Da-
navis Pl Aen. III 288 fluvcnia R Aen. XII 35, cf. Acn.

VI 327 fluventem c1? Aen. IIII 147 fluvidus ge. III

484 Aen. III 663 (fluidnm Flcl) fluvitaniem R Aen. V

867 fluviianiia c X 306 fruviiur b1? Aen. VII 90 in

gruvit M Aen. XII 284 ingruvere yi? XI 899 Larisaevos
P Lmnsaevus R Aen. XI 404, ai Charisii exc. II 197
phmt MiPR Aen. X 807 Trovum P Aen. XI 161 iroves
h1? VII 21 Vesaevo Mhc ciim grammaticis ge. II 224.
Cnm liis conferenda:

Laucoon Mc Aen. II 41. 201. 213, c 230. Cf. Charisius 17 P.
Usener annall. philoll. 1865 p. 227 Laumedonieus % K^*

I 502, hi Acn. IIII 542 Laumedontius Dioniedis ex. Aen.
VIII 18.

V omissa

1) post O vel V. Cf. Probi append. 197, 28. 198. 5.199, 2 K.
hoes Prisciani codd. ecl. 19 boum ge. I 3, AMPRyhc III

211: cf. Probi inst. 121, 37 K. exuiae Fl? Aen. IIII

6.51 fluius Fi Aen. VIII 77, Ri XII 256 iuenum P

Aen. XI 838 iueni P 897 iuenia Fi Aen. II II 32. 659
iuenius Fi Aen. V 134 iuat Fi Aen. IIII 498. 660

iues Fi? 578 iuare y XII 872 Marruia cf. R Aen. VII

750: vide adn. nous Pi Aen. V 670 XII 867.

2) ante vocalem: Angitia? PRyhc Aen. VII 759 tingere
coromendant Velius Longus 2229 Caper 2246 tinguntur

MPyc ge. III 492 tingunt IIII 172 Aen. VIII 450

tingi y2ci Aen. 1246 iingere y2ci Aen. I 745 contin-
gunt ge. III 403 tingue ge. II 8 tinguere 481
tingueret Aen. VII 811 tinguat XI 914 tinguit

XII 358 ungere Vergilinm scripsisse testatur Velins

Longus 2223, et sic My2 Aen. IX 773, ubi vide adn. unge
a2c ge. IIII 46. urgere: sic Vergilium scripsisse tes-
tatur Velius Longus 2223, item Papirianus apud Cassio*
dorum 2295 AFMPyh2c ge. III 200, FMPhe Aeu. XI SS8,
MPyh Aen. V 202, MPyic Aen. XI 524, MPyc2 Aen. X
373 j MPy Aen. XII 309, MPh2 ge. I 146, MRy ge. III
222, MVyi Aen. X 745, Myihc2 Aen. XI 755, Myih2c Aen.

X 433, Myh ge. IIII 290, Myi ge. Iin 177, Mhc2 ge. lU
523, Mh Aen. XII 748, Mih2 Aen. X 375, M Aeu. V 442

XI 587, PRyi Aen. V 561: vide adn., Pyic Aen. X 564.
SSO, Py Aen. V 226, Pyi Aen. II 653, Vycl ge. II 352
nryuere MPRh ge. II 352, M2PRyhic Aen. X 375, MRyib
Aen. X 889 XI 564, Mlihc Aen. V 226, MVy2ahc XnQ. II

I

INDEX ORAMMATICV8. 449

653, My2hc Aen. V 561, PHybc Aen. V 442 XI 687, PRy2bc
Aen. X 746, PRyc Aen. XII 748, PRyci ge. lU 623, PRc
ge. nil 290, Py2abc ge. IIII 177, Pbc ge. III 222, Ryblc
ge. I 146, Ry2bl Aen. X 433, Ry2cl Aen. XI 765, Ry2b
Aen. XI 524, /iy Aen. XI 888, Rbc Aen. XII .309, Rbcl
Aen. X 373, Rbl ge. III 200, Rc Aen. V 2^2.
y simplex: cf. declinatio.

V duplex 1) pro oonsonante: tenuida Mlyi ge. I 397, Ml II 121.

cf. Lachmannus Lucr. 164. Vide N duplex.
2) pro V longa: cf. Gorssen I 9.

artuus (acc. plur.) P ge. IIII 190 ca»um R Aen. XII 32.

61 cwrruu» R Aen. XII 918, antiquum exemplar Pierii

486 lacuMS R Aen. XII 756 meium R Aen. XII 316

$uus (= SU8) MIPR ge. IIII 407 , M2Pyl Aen. VIII 48,
P cf. Rcl ge. III 255, P Aen. VIII 83: cf. Probi append.
202, 27.

V gemina post Q:

aequus ge. III 118, M2PRbc ge. II 225 antiquum Myabc Aen.

m 15 equus FMybc Aen. IX 50, FPybc Aen. VI 516,

Myabc Aen. II 401, Myac cf. P ge. II 146, Mybc Aen. II

260. 329, Myb cf. R V 566, Rybc ge. III 499 eqiaan FP2

Ryhc Aen. VII 189. MRybc ge. II 642 Aen. X 858. Probat

hanc Bcriptnrftm Velins Longus 2223 linquunt MPybc

Aen. VI 320, MPbc ge. lUI 303, Mybc Aen. VH 670, Mya

III 616 linquuntur vel iiquuntur FMyabc Aen. III 28,

MPybc ge. II 187 obliquus Mbc ge. I 239 quum (con-

iunctio) F ge. IIII 103 Aen. U 680 III 61. Cf. Velius

Longus 2231 quum praepositio F ge. IIII 524: cf. Quin-

tilianns I 7, 5 relinquunt Mbcl Aen. IIII 156 sequun-

tur Mlb Aen. X 799, M IX 162 XII 912. Correcturas

manns secundae non enotavi.

U post V: sic Quintiliani aetate scribebant (I 4, 8. 11. 7, 26), sed

etiam in monumento Ancyrano coustans usns est. Cf. Velius Longus

2222 Cornutus apud Cassiod. 2284 Marius Victorinns 2461 Gellius XIV

6, 2. Vide O post V.

acervum AMRybc ge. I 186, MP2ybc2 (cf. R) 168 aestivum

MRybc ge. IIII 28 aevum MRybe ge. III 100 alvus

MPRb2c cf. y ge. III 80 arduus ge. I 240, MPRVybc
Aen. III 703, MPRybc V 667 VIII 683. Cf. Probi append.
p. 195, 1 K. carduus AMPRyhc ge. I 162, Rybc ecl. V

39: cf. Probi appendix 1. 1. cervus MRybc Aen. VII 481,
cervum MRVybc 483 convulsae Pybc Aen. I 383 curvus
P2RFybc ecl. III 42 devolvunt GMPRybc ge. IIII 349
dimmAMP2Rybc ge. I 238, FMPRybc Aen. VI 533, GMRyhc
ge. IIII 347, GRybcZbl^, Rybc ecl. III 73 exiguus con-
stanter exacuunt ge. I 264 IIII 74 flavum GMRybc
ge. IIII 362 Larisaevus R Aen. XI 404 novus MRybc

RIBBECK, PROLEOOM. 29

450 INDEX GRAMMATICVS.

Aen. VII 654 novum MPRybc ge. 1 32, PRybc ecl. V 71
VI 37, Rybo ecl. II 22 parvus M2Pyab2c ecl. VII 29
rims M2Rybc ge. IIII 19 riuuni MP2yabc ecl. VIII 87
saevus Myabc ecl. VIII 47 saevum P2Rybc ge. I 279
saluus MRyabc ecl. VII 9 solvunt MPRybc ge. IIII 199

solvunlur MPybc ge. III 623 IIII 302 suus MPy2bc ge.

IIII 190 vacuum AMPRybc ge. I 62, MPRVybc II 287:

cf. Probi append. 196 K. volvuni FGMabc Aen. III 196

Vulcano MP2Rybc ge. I 295 vulgala FMRVy2b2c ge. III
4 vulgo Ry2b ge. I 476 vulnus FGMRbc Aen. IIII 2

vulpes Ryb ecl. III 91 vuU MRb2c ge. II 218 vuUis

P2ybc ecl. VI 26 vuUus Aen. I 710, FGMabc III 216,

P2ybc ecl. I 63, MRy2b g«. I 452. Plnra non enotavi

iu bucoliciB et georgicis fere sabsistens.

V et I sonorum vices. Cf. Corssen I 143 sqq. Commendant I Ve-

liiis Longus 2216 Scaurus 2269 Cornutus apud Cassiod. 2284 Marius

Victorinus 2458.

1) in superlativis :

celerruma Pyc Aen. XII 607 decumus Fl Aen. IX 155,

M ge. I 284 intuma F Aen. I 243, P ge. IIII 66, R

Aen. VII 347 maxumus M ge. I 26. 244. 329. 429, R

Aen. VII 217 VIII 84. 136. 271. 272. 470. 716, R cf. y
Aen. VIII 672 maximus ecl. X 72 ge. I 199 II 15.

146. 169. 170 IIII 364: cf. Quintilianus I 7, 21 noviS'
suma Py Aen. XI 825 optumus Mb Aen. VIII 127, P

Nonlus ge. III 51, R Aen. I 655 IX 40 optimus go.
III 66: cf. Quintilianus I 4, 8. 7, 21 plurumus Ml ecl.

VIII 96 plurimus ecl.| VII 49. 60 ge. II 166 III 62.
147 IIII 419 proxumus P ecl. II 64, R Aen. VIII 594

IX 238 proximus ecl. VII 22 pulcherruma Py
Aen. XI 852 septuma M ge. I 284.

2) iu nominibus substantiyis :

clupeus, ut est in monumento Ancyrano, Pl Aen. XII 332.
866, V Aen. X 242. Ceterum clipeus ut praecepit Vellus
Longus p. 2229. Cf. Charisius 69 Caper 2242. iniiba:

vide prolegg. 176 lacruma MR Aen. IX 289, Pl Aen.

XII 30, Py Aen. XII 156 lacrumantum FPy Aen. XI

887. Ceterum lacrima et sim. manufesti F Aen. II

151 monumenta FMbcl Aen. VI 612, FMcl Aen. IUI 498,
Fb Aen. VI 26, GMb2 Aen. III 486, Mab Aen. III 102, Mc
Aen. XII 946 monimenta Aen. V 638, FPyc Aen. III 102,
MPRyc Aen. VI 26 VIU 312. 366, PRy Aen. VI 612. Pyblc
Aeu. III 486, Fybc2 Aen. IIII 498, Pyb Aen. XII 945
quadrupedante PRybc Aen. VIII 596 quadrupedan^
tum MPybc Aen. XI 614 quadripedanie M Diomedcs
Aen. VIII 696 quadripedantum R XI 614 quadrupes

FMybc Acn. VII 500, MP2ybc Aen. X 892, Mlc XI 875,

I

INDBX GUAMMATICVS. 451

Y2c Aen. XI 714 quadnpes FM2PRyb Aen. XI 875. MP
Ryib XI 714, ubi recepi, PIH X 892. RV Aen. VII 500
stuppa MPRybc Aen. V 682 slippa 'secundum antiquam
orthographiam ^ Servius Aen. V 682 ie^^umen MPylblc

Aen. III 594, M% VII 666 tegimen PRVybc Aen. VII 666,
nbi recepi, y2b2 Aen. III 594.
3) in yerbis:

exsulit Menag. pr., cf. M ge. III 433 lubens y Acn. XII
145: ceterum Hbet et sim. obstupui My2 Aen. XII 665,

y2 II 774 obstipui Mylbc Aen. II 774, PRylbc XII
665 obstipuit Aen. I 513. 613 V 90 VIII 121 obsti-
puere jfe. IIII 351.
V pro O: cf. Corssen I 262 sqq.

1) initio Yocabulornm: curpus P ecl. V 22 fudito P ge. II

408 Iwricam Fl Aen. VII 640 sulcos oblimet] SVLCOS
VBLIMET Myt ge. III 136 pucula V ecl. III 44 urbis
Pt ecl. VI 34.

2) in mcdiis: agricula M ge. II 513.

3) in exitu: Conjdun Pl ecl. V 86 VII 2.

in accus. plur. : Centaurus R ge. II 456 dibus (= divos) F

Aen. VI 620 herus F Aen. IIII 447 iruncus Mbt ge.
II 426.
in imperativo: nutritur MP, Prisc. ge. II 425.

vacere Fl Aen. III 123.

vncaniis] vocaniis MP ge. III 477: cf. Bergkius ephem. antlq.
1848 p. 1127 Fleckeisenus annall. philoll. LX 255 Bneche-
lerus mus. Rhen. XIII 583 sq. Symbola philoll. Bonn. p. 85
Schuchardtins I. 1. 177.

uhe Pt Aen. XII 441. 451. 523. 908, yt ge. I 445 III 441.
552 Aen. XII 68 sicube P ge. III 332: cf. Quiutil. I

7, 24 Schuchardtius 90.

ve et que: cf. Wagneri qu. Verg. XXXVI.
ve teste Probo Aen. I 693 II 741 III 629 IIII 112 VII 262
X 150. 709 (cf. Servius) XI 21 ve FRVbc Aen. VII 264,
Fybcm Aen. V 784, MRb2c Aen. X 712, PRybcm Aen. X 558,
Pybtc Aen. XI 324, Pytbt Aen. X 110, RVb2c Aen. X 71,
Rb Aen. V 68, Rc Aen. VII 232, bt?cx Servius Aen. XI
592 que Aen. V 68. 784 VII 232. 264 X 71. 110. 658.
712 XI 324. 592 que M2Pybc Aen. XI 21, MRybc Ser-
vius Aen. X 709, Matc Aen. II 741, Pytat Aen. III 629,
P2yb Aen. VII 262, P Aen. I 593, R Aen. IIII 112.

volaemis Mtb ge. II 88.

29*

1

452 INDEX: ORAMMATICVS.

X.

X pro S: cf. Probi append. 197, 28 199, 5 K, Corssen 1 125.

Ttixu M Aen. III 37 Procax R Aen. VI 767 vis] viac MS
Aen. m 37.

Y.

Y pro I: cf. Probi append. 198 K.

astylo Pb ge. III 147 Erychaeten PRy Aen. X 749 Himel-
tae] Hymillae R Aen. I 714 Hyppodame M ge. III 7
lymbo M Aen. IIII 137 Mycon MPVy ecl. VII 30, Rh

ecl. III 10 Orycia Aen. X 136 Pantagyae FMPR Aen.
III 689 icyllam MPt, Probus ge. III 451 Tyburtia ybl
Aen. VII 67<).
I pro Y: vide I.

Y transposita:

Erynis MP (erenis cl) Aen. II 337, Myb YH 447 Lyhico M
Aen.- VI 338.

Y et V sonorum vices, Verrium Flaccum V littera reddidisse Grae-
cam T dicit Velius Longus 2215, in Qraecis V Bcripsit Scaaras 2260.
Cf. Cornutus npud Cassiod. 2292 Marius Victorinus 2465 Corssen I
149 sqq. prolegg. 123.

1) in vocabnlis Latinis:

coryscis V Aen. XU 701 cymba M2c ge. II II 506, Hbc Aen.
VI 303, yc 413, b2c go. IIII 195; ceterum cumba, fery-
fas R ecl. X 25 inciytus Mac Aen. II 82, Rb Aen. VI

562, Rc 479, R XII 179, b VI 781; ceteram inclutus (vel
inclitus). intyba: vide prolegg. 176 lyntres AMPRyb
ge. I 262 luntrem Eutychius ge. I 262 : cf. Fleckeiseni tit.
L p. 20 Buecheler mus. Kh. XI 297 sq. satyri Ml ge.
II 197, Pb ecl, V 73, R IIII 335 satyrantur Pl ecl. X

30 serpyHum y ccl. II 11, RybZc ge. IIII 31 serpullum
PRy ecl. n 11: vide adn., MP go. ini 31.

2) in vocabulis Graecanicis et nominibus propriis:

nclydes MRbc acludes Pyt Aen. VII 730 Aeguptum Pieriani
Aen. VIII 687 Aeguptia Pierianus Aen. VIII 688 An-
xyrus RXf Servius Aen. VII 799: vidc adn. Asbuten PRybc
Aen. XII 362 Astyr MRy2b Aen. X 180 Calybe

Aen. VII 419 camyris Mi ge. III 55: vide adn. Ci-

nyre Mentol. pr. b2 Aen. X 186: vide adn. corylus

ecl. VII 63. 64, MPVybc ge. II 299, PRb ecl. V 3. 21,
Mab gc. II 65, P ecl. I 14 corulus Ryhc ecl. I 14, R ge.

I

INDEX GBAMMATICVS. 453

11 299 Cullenius Pl Aen. IIIl 276, R ge. I 337
Cymaeus Aen. III 441 YI 98, yhc ecl. IIII 4 Cumaeug
R ecl. IIII 4, Servius Aen. III 441 Cymarum R Cuma-
rum MPybc Aen. VI 2 cutisum cf. R ecl. II G4 cypres-
S08 Rh Aen. VI 216 cyparessos Rc2 ge. II 443 Donysa
FMP Donusa Pieriani Aen. III 125 Drymo PRhc
Drumo M ge. IIII 336 Ebyso MR Aen. XII 299 erinus
R Aen. VII 447 Kurudicen yi ge. IIII 526 Erylwn
MPyc Aen. VIII 563 Guam cl Aen. I 222 lapuge R
Aen. VIII 710 Idymaeus FMVyb Idumaeus Pcl ge. III

12 Ityraeos MRc Ituraeos Py Probas ge. II 448
Libyrnorum R Aen. I 244 Ligyrum R Aen. XI 701
Lamyrum Aeu. IX 334 Lycaonium MRb Lucaonium
Pyl Aen. X 749 Luciae c Aen. VII 721 Lycinae P
ge. IIU 340 Lucisca R ecl. III 18 Lucus Ml Aen. IX
545 Ludia R ge. UU 211 Ludorum R Aen. IX 11
myrra y2h murra MPRyic Aen. XII 100 murta Pc ge.
I 306: cf. Probi append. 199, 7 murtea MiP Aen. VI
443 musiica R ge. I 166 numphae P ecl. VI 56
Ornytus Ry Aen. XI 677 ' Otrum M Aen. VII 676
Paphys R Aen. X 86 Plemyrium MRb2c Piemurium PVy,
cf. Longus Aen. III 693 Pottycis R ge. III 89 Pro-
cutha R Aen. IX 715 Rhadamanthus Aen. VI 566
Selinys MPRV Aen. III 705 Selinus %, Longus Aen. III
705 Sicyonia yhcj cf. M ge. II 519 Stugii R Aen.
VIII 296 Subarim yc, Mentel. filt. Aen. XII 363 Sw
moetia Mentel. pr. Aen. IX 584 Taugeta P ge. II 488
Taugete PR ge. IIII 232 Taugeti P ge. UI 44 Tha-
murum yi Aen. XII 341 Thubri Pyi Aen. VIU 540, ce-
terura Thybris. Thyle ge. I 30 Thymber Aen. X
391 ihumum FI? ge. IIII 112 thumo Mib 241. Cf.
Probi append. 199, 6 thurrenus y ge. II 193.

z.

Z dupleiL, praecepit Verrius Flaccus: cf. mus. Rhen. XU 419 sqq.
gazza M Aen. II 763, Mb2 V 40 Mezzentius MRhi Aen. X

204, MiRhi Aen. VIII 569 X 150. 689. 714. 729. 742. 762,
MR Aen. IX 586, MiR Aen. X 768. 897 XI 7. 16, Mibi
Aen. VIU 482, Rbi Aen. VIII 501, R Aen. VIII 7 IX 522.
Vituperat hanc scripturam Scaurns 2257; cf. de nlt. syll.
257, 4 K.
DI pro Z: cf. praeter ca quae in mus. Rhen. XU 419 sqq. disserui
Corssennm I 77 sq.

Amadiones Nonii Bamb. Aen. XI 660 Diaeynthosf cf. ;|; ct

454

INDEX GRAMMATICVS.

gramm. codd. Aen. III 270 Medientius P Aeii. VII 254,

Nonius X 762 diephyrum yl? Aen. XII 334.
Z pro S: cf. Scbueideri elem. I 381.
Izmara Mt Aen, X 351.

Conspectus locorum,
qui in codicibus AFGMPRV continentur.

Kcl. I 1— III 26 PR

- III 27-62 PRV

- 63—70 PR

- 71— IIII 61 R

- IIII 52— V 85 PR

V 86— VI 21 PRV
VI 22—47 PR '

- 48—86 MPR

- VII 1—11 MP

- 12—37 MPV

- 38 -VIII 18 MP

- VIII 19—44 MPr

- 45-X 9 MP

X 10— ge. I 40 MPR
ge. I 41—280 AMPR

- 281—322 MPR

- 323-11 1 MR
II 2-91 M

- 92—117 MV
' 118—138 M

' 139—215 MP

- 216—273 MPR

- 274-299 MPRy

- 300—351 MPR

- 352—377 MPRy
' 378-534 MPR

- 535—642 MPRV
' III 1—12 FMPRV

- 13-21 PMPR

- 22-145 MPR

- 146—180 FMPR

- 181—214 AFMPR

- 215-220 AMPR

ge. III 221—284 MPR

- - 285-348 FMPR
' 349 sq. MPR

- 351—401 MPRF

' 402— IIII 36 MPR

- IIII 37—96 MP

' - 97-124 FMP

- 125—152 MP

- 153—174 FMP
' 175-180 MP

- - 181-344 MPR

- - 345—419 GMPR
' - 420—435 MPR

. . 436—461 MPRV

- ' 462—464 MRF
' - 465—470 MR

' . 471-497 FMR

- 498—521 MR

' 522—534 FMRV

- 536—648 FGMRV
' ' 649 GMRV

' ' 560—566 GMR
Aen. I 1—26 MRV

- - 27— i84 MR

' ' 185—234 FMR
. " 236—260 FMRV

- ' 261—268 FMR
' ' 269-276 MR

- - 277—380 MPR

- - 381—418 GMPR

- - 419-521 FMPR

- - 522—586 MPR

- ' 586—611 FMPR

I

INDEX GRAMMATICV8.

455

AeD. I 612-653 MPR

- 654—680 FMFJi

- 681—684 MPR

- 685—722 GMPJi

- 723-11 72 MPJi
II 73-79 MP

- 80—106 Mpy

- 106—157 MP

- 168—169 MPy

- 170-183 FMP^

- 184—198 FMP

- 199-263 MP

- 254-287 FMP

' 288-309 FMP^"

- 310—313 MPr

- 314—436 MP

- 437-468 FMP

- 469 MP

. 470—496 MPy
' 497-666 MP

- 667—588 —

- 589—622 MP

- 623-672 MPy

- 673-699 FMPy

- 700—726 MPy

- 727—804 MP

- III 1-54 FMP

' 65-78 MP

- 79 190 FMP

' 191—216 FGMP

- 217—228 GMP

- 229—299 MP

- 300—341 FMP

- 342—456 MP

- 457—632 GMP

- 533—660 MP

- 661-586 MPy
' 687-669 MP

- 660—684 FMP

- 685—689 FMPJi
' 690 MPJi

- 691—716 MPJif^
' 717 *8q. MPJi

- nil 1—38 FGMPIi

- 39-92 FMPJi

- 93—114 fMPR
' 116—121 fMR

Aen. IIII 122—143 MR

' 144—161 MJiV

- 162-196 MPJiV
' 197-216 MPR

- 217—233 MP

- - 234—257 FMP

- 258—285 MP

- 286-301 FMP

- 302-306 JFMP

- 306—310 FMP

- 311—442 MP

' 443—521 FMP

- 622—664 MP

- 656-683 FMP
' 684—650 MP

' 661—688 FMP

' 689— V 36 MP

V 37—72 MPR

' 73—98 MPRy

- 99-108 MPR

' 109—158 FMPR

- 169—240 MPR

' 241-292 MPRy

' 293-447 MPR

- 448—499 MPRy

- 500—783 MPR

' 784-814 FMPR

- 815- VI 25 MPR

VI 26-50 FMPR

- 51—218 MPR

' 219—241 FMPR

- 242 R (om. FMP)

- 243—272 FMPR
' 273—392 MPR

- 393—423 FMPR

- 424—490 MPR

- 491-559 FMPR

- 560—588 MPR

' 689—687 FMPR

- 688-724 FGMPR

- 725-755 FMPR

- 756—857 MPR

- 858— Vn 58 FMPR

- VII 59-178 MPR

' 179—247 FMPR

' 248—273 FMPRV

' 274—276 FMPR

456

IMDEX GRAMMATIOTS.

Aen. VII 277—326 FMR

- 326-329 FMRF

- 330—361 MRF

- 362—403 MR

- 404-427 MRy

- 428 sq. FMRy
' 430-469 FMR

- 470—481 MR

' 482—486 MRV

- 486-607 FMRV

- 608 8q. FMR

- 610-686 MR

' 686-693 MRV

- 694-611 FMRV

- 612-644 FMR

- 646 sq. FMPR

- 647—663 MPR

- 664-689 MPRV

- 690— VIII 14 MPR
- VIII 16—39 MPRV

- 40—7(1 MPR

- 71—92 FMPR

- 93-98 FMPRV

- 99—118 MPRV

- 119— IX 31 MPR
IX 32—68 FMPR

- 69-117 MPR

- 118-164 FMPR

- 166—206 MPR

- 207-233 /'^fP/i

- 234—363 MPR

' 364-406 MPRV

- 406-608 MPR

- 609—636 FMPR

Aen. IX 536-817 MPR

X 1-26 MPRV

- 27-62 MPR

- 53-78 3fP«r

- 79-182 MPR

- 183—208 MPRV
' 209-236 MPR

' 236-261 MPRV

- 262—460 MPR

- 461-608 MR

- 609-631 MPR

- 532 648 MPR

- 649-674 MPRV
' 675—781 MPR

- 732—767 MPRV

- 768— XI 644 MPH
' XI 646—692 MR

- 693—736 MPR
r 737-766 MR

- 767-782 M

- 783—792 MP

- 793-867 MPR

- 868—896 FMPR

- 896— XII 46 MPR
' XII 47—93 MR

- 94—456 MPR

- 466-507 MPRV

- 508—666 MPR

- 667—718 MPRV
' 719-768 MPR

' 769—830 MP

' 831-938 MPR

- 939—952 MP

Index locorum, de quibus in prolegomenis

disputatum est.

Ecl. I. 2 p. 201.

- 12 - 190,

201.

- 54 - 195.

- 59 - 165.

- 68 - 195.

- 72 - 196.

- 79 - 209.
II, 8 - 3.

- 20 - 196.

- 22 - 99.

- 23 - 94.

- 36-66 p. 167.

- 66 p. 3.

- 66—69 p. 167.

- 69 p. 133.

- 70-3.

- 70—73 p. 167.

- III, 8 p. 198.

- 12 - 206.

38 - 179.

39 - 193.

- 56 sqq. p. 3.

- 64 sq. p. 143.

- 90 p. 195.
101 p. 346.

- 102 - 184.

- IIII, 12 - 11.

62 - 201.

- V, 8 - 2.

- 15 - 2.

- 28 - 195.

- 29 - 2.

Ecl. V, 68 p. 176.
VI, 10 - 214.

- 16 - 208.

- 18 - 175,

196.
30 - 207.

- 31 - 146.

- 44 - 217.

- 64r— 73p.ll.
76 p. 144.

- 80 - 363.
VII, 66sqq. p. 4.

VIII, 8 p. 214.

49 - 311.

73 - 185.

IX, 9 - 207.

- 14 - 165.
23sqq. p.l.
23 — 25 p.

143.
27— 29'p. 6.

- 29 p. 194.

- 39 8qq. p. 1.
42 p. 311.
47 sqq. p. 1.

- 52 p. 210.
X, 25 - 340.

66 - 146.

- 69 160.

Ge.

Ge. I, 6 p. .30.
- - 7 - 165.

I, 12 p. 27.

- 13 - 30, 196.

- 24—42 p. 14.
26—28 - 15.
27 p. 15.

- 28 - 16.
29—31 p. 15.
38 p. 198.

- 43-117 p. 31.

- 47—49 p. 31.

- 54 p. 208.
56 - 266.

- 60 - 166, 244,

312.

- 66 - 30.

- 89 - 137.

- 100 sqq. p. 32.
102 p. 196.

- 103 - 166, 192.

- 114 - 266.
117 - 102.
120 - 184.

- 133 sqq. p. 50.

- 135 p. 267.

- 137 - 267.

- 138 - 267.

- 139 - 202.

- 140 - 202.

- 142 - 64.

- 144 - 60.

- 164 - 212.

- 168 - 52.

- 173—175 p. 43.

\

458

INDEX LOCORUM.

Ge.

I,

175

p. 268.

-

176

- 160.

-

178

- 268.

-

183

- 268.

-

185

- 268.

-

186

- 268.

-

187

- 268.

-

187-

-192 p. 55-

-

192

p. 193, 196.

-

196

- 201.

-

197

- 201.

-

198

- 184.

-

200

- 268.

-

203

- 203.

—

204-

-310 p.

40 sqq.

"*

208

p. 137, 173,
214. '

-

218

- 196, 238. 1

-

251

- 201,240.

-

259

- 160.

-

261

- 148.

-

263

- 269.

-

277

- 26, 139»
196.

-

283

- 297.

-

296

- 202.

-

299

- 99.

-

311

- 160.

-

315

- 196.

-

332

- 196.

-

337

- 202.

-

344

- 102.

-

360

- 209.

-

378

- 121.

-

383

- 190.

-

389

161.

-

395

sq. p. 203.

-

424

p. 183, 202.

-

449

- 207.

-

460

- 14.

-

461

- 212.

-

467

- 217.

-

479

- 196.

-

482

- 162.

-

498-

-502 p. 47.

-

500

p. 15.

Ge. I, 505 sqq. p. 15.

- 509 sqq. - 14,

16.

- 510 p. 17.
511 - 16.

- 513 - 201.

- 11, 8 - 355.

18 - 174.

- - 35—38 p.

46 sqq.
39— 46p.45sq.

- - 45 p. 196,202.

- - 65 - 196.

- - 69 - 162,196.

- - 76 - 209.

- - 81 - 196,211.

- - 98 - 165.

- - 127 - 184,210.

- - 129 - 153,212.

- - 158 - 195.

- - 161 - 208.

- - 161—164 p. 18.

- - 167 p. 194.

- - 170 sqq p. 18.

- - 174 p. 309.

- - 175 - 137.

- - 181 - 207.

- - 196 - 214.

- - 198 - 6.

- - 222 - 212.

- - 224 - 103.

- - 225 - 22, 120.

- - 247 - 117,190,

2io!

- - 249 - 166.

- - 250 - 148.

- - 256 - 190,309.

- - 294 - 212.

- 296 sq. p. 54.

- .- 316 p. 196.

- - 324 - 132.

- - 343—345 p. 39.

- - 344 p. 30, 211.

- - 352 - 196.

- - 371 - 274.

- 371 sqq. p. 32,

211.

Ge. II, 372 p. 190.

.382 - 193, 196.

- - -m - 166.

- - 384 - 149.

- - 388 - 165.

- - 412 - 180.

- 413 - 196.
420 - 297.

- 424 167.

- - 425 - 148, 196,

214.

- 432 161.

- - 433 - 49.

453 - 196.

- - 454—457 p. 49.
-. 458 p. 162.

- - 464 - 196, 285.

307, 335.

- - 472 - 185.

- - 480 - 174.

- - 482 - 26.

- - 483 - 210.

- - 487 - 214.
' 494 - 196.

- - 497 - 18.

- - 510—512 p. 18.

- - 514 p. 183.

- - 528 - 52.

- - 535 ' 49.

- - 536 - 165.

- III, 1—48 p.438q.

- - 3 p. 193.

- - 5 - 146.

- - 25 - 20.

26 sqq. p. 20.

28 sqq. p. 20,

165.

- - 30 p. 20.

- - 31 - 20, 165.

- - 32 - 21.

- - 37—39 p. 38.

- - 42 p. 122.

- 46—48 p. 45.

- - 53 p. 121, .

66 - 162.

- - 77 - 196,202.

- - 78 - 202.

INDEX LOCORUM.

459

Ge

III, 82

- 85

- 88

- 90

- 97

- 113

- 120

- 133

- 148

- 158

- 162

- 177

- 189

- 194

- 202

- 216
217

- 219

- 223

- 224

- 230

241

- 250

- 261
263

- 264

- 266

- 279

- 280

- 282

- 283

- 288

- 293

- 305

- 309

- 310

- 338

- 345

- 348

- 360

- 367

- 381

- 383

- 391
' 391

sqq. p. 43.
p. 196.

- 196.

- 52.
-100 p. 52.
-119 - 40.
-122 40.

p. 193.

- 52.
sqq. p. 51.
p. 51.

193.

- 270.

- 196.

- 165.

- 270.

- 31.

- 31.

- 210.

- 229 p. 54.

p. 193, 197,

217.

- 196.
-254 p. 33.

p. 161.

- 197.

- 33.
—270 p. 33.

p. 197.

- 161.
—285 p.

52 sq.
p. 160.

- 51.

- 165.

- 193.

- 197.

- 193.

- 49.

- 197.

- 310.
sqq. p. 51.
p. 149.

- 211.

- 208.

- 146,156.
sq. p. 165.

Ge.

III, 403

- 430

- 431

- 437

- 449

- 450

- 452

- 470

- 475

- 481

- 498

- 520

- 531

- 534

- 534

- 534

p. 197.

- 54.

- 128.
-439 p. 52.

p. 197.

- 137.

- 197.

- 52.

- 197.

- 53.

- 193.
— 530p.48.
—533 - 48.

p. 47.

— 536p.48.
-566 p.
47 dq.

- 541 p. 47.

- 554 sqq. p. 48.
IIII, 2 p. 165.

7 - 212.
14 - 19.5.
22 - 54.
41 - 197.
47—50 p. 34.

61 p. 137.

62 - 363.

- 70 - 201.

87 - 27.

88 - 148,
175, 193.

- 112 p. 193.

- 114 - 197.

- 120 - 27.

- 125 - 208.

- 127 - 195.

- 129 - 363.

- 141 - 197.

- 153 - 184.

- 161 - 137.

- 167 193.

- 169 - 282.

- 174 - 197.

- 175 - 28.

- 183 - 37.

- 184— 187 p. 37.

- 188 p. 197.

Ge. IIII, 203

208
221
228
228
230
231
233
234
236
238
242
243
246
247
248
254
262
267
276
281
289
301
315
327
338
345
351
355
360
361
367
369
370
373
398
409
412
425
441
443
447
453
473
483
498

—205 p.

34 Bq.
p. 193.

- 197.

- 197.
— 250p.36.

p. 197.

- 30.

- 197.

- 197.
— 238p.36.

p. 133.

- 197.

- 54.
212.

- 165.
— 250p.36.

p. 197.

- 53.

- 149.

- 43.
sq. p. 52.

— 294p.38.
p. 197.

- 197.

- 212.

- 153.

- 197.
' 332.

- 364.

- 197.

- 210.

- 146.
sq. p. 47.
p. 193.

- 193.

- 205.
sq. p. 53.

p. 179. 197.
— 428p.53.
— 442p.53
p. 193, 198.
p. 198.

- 133.

- 198. •

- 54.
50.

460

Gc. IIII, 504 sq. p. 50.

- 506 p. 50.

- 620 - 133.

- 540 - 198.
546 sqq. p. 47.

- 548 p. 198.

- 564 - 195.

- 662 sqq. p. 18.

- 566 p. 198.

Vcrsus 4. Aeneidi prae-

missi p. 88, 90.
Aen. I, 1 p. 138.

- - 21 sq. p. 142,

152.

- 30 p. 148.

- 44 - 141.

- 45 - 127.

- - 116 - 68.

- - 120 - 200.

- 142 - 147.

- - 150 - 127.

- - 168 - 137.

- - 174 - 208.

- - 188 - 68.

- - 194 - 147, 157.

- 201 - 68.

- - 208 - 144.

- - 220 - 200.

- - 237 - 153 sq.

- 239 > 162.

- 241 - 137.

- 286 - 64.

- - 289 - 64.

- - 291 - 64.

- - 293 sqq. p. 64.

- - 317 p. 864.

- - 323 - 328, 353.

- 327 - 161.

- 343 - 364.

- - 348 - 290.

367 sq. p. 67.

- - 396 p. 321.

- 426 - 61.

- - 441 - 140, 151.

455 - 346.

INDEX LOCORUM.

Aen. I, 480 p. 147, 157.

Aen. U, 418 p. 180.

481 - 216.

- - 416 - 210.

- - 488 - 126.

- - 418 - 161.

- - 497 - 281.

422 - 310.

- - 498 sqq. p. 143,

- 425 - 204.

156.

- - 446 - 279.

- - 550 p. 65.

- 460 - 136.

- 588 - 161.

- 470 - 202.

- - 607 sq. p. 65.

- 507 - 217.

614 p. 144.

- 546 - 179.

- - 636 - 173, 203-

- 548 - 184.

- - 643 - 190.

654 137.

- - 665 - 214.

- 557 - 180.

- - 668 - 65.

- 558 - 177.

- - 703 - 203,206.

- 566 - 69.

- - 711 - 67.

- 567— 588p.69,

- - 712—714 p. 67.

92, 93, 152.

747 p. 217.

589— 623p.69.

- 763 sqq. p. 79.

632 p. 177.

- 755 p. 78, 109.

664 - 214.

- 11, 1 p. 169,211.

- 691 - 192.

- 7 - 115.

- - 749 - 69, 111.

.- 15 - 148.

- 775 - 69, 163,

- - 20 - 137.

189.

- - 25 - 69.

- 782 - 69.

61 - 202.

- 798 ' 180.

- 62 - 212.

- III, 3 - 138, 156.

- - 76 - 364.

- - 37 - 206.

- - 76 - 69.

40 189.

- 79 - 169.

- - 61 - 185.

- - 90 - 180,206.

83 - 144, 156.

124 - 198.

106 - 136.

- 130 - 344. i

- - 127 - 240,358.

- - 173 - 144,156.

- - 128 sq. p. 74.

- - 193 - 199. 1

- - 130 p. 74.

- 223 - 210.

134— 136p.73.

- - 224 - 136.

- 136 p. 73.

- 307 - 201.

142 - 282.

- 339— 343 p. 72.

153 - 73, 189.

- - 349 p. 216.

180 - 212.

- - 360 - 69.

192 sq. p. 210.

- - 362 - 210.

203 p. 137,

- - 365 - 179 adn. ,

149.

- - 369 - 132,198.

- - 204 - 189.

- 380 - 208.

- - 208 - 212.

- - 383 - 69.

210 272 adn.

- - 409 - 69.

' - 215 - 181.

INDEX LOCORUM.

461

Aen. III,

226 p. 73,

Aen. IIII, 63

P-

59.

Aen. V, 139

p. 365.

91 adn., 189.

67

117,'

- - 147

- 206.

-

229 p. 211.

126,

, 137.

- - 154

- 217.

-

230 - 74,

68

P-

149.

- - 190

- 208.

153, 308.

98

69.

- - 212

- 201.

-

242 p. 181.

- 169

-

194.

233

- 186.

-

266 - 74.

- 178

-

126,

- - 247

- 137.

-

262 - 74.

132.

- - 262

sqq. p. 80.

-

263 - 147,

- 217

-

212.

- - 279

p. 149.

167.

- 226

-

137.

- - 286

- 80.

-

268 - 319.

273

-

153.

- - 286-

-361 p. 79.

-

280 - 70.

- 302

-

270.

- - 290

p. 80.

-

292 - 204.

- 348

•

189.

- - 312

- 290.

-

300 - 209.

- 364

-

61.

- - 350

- 290.

-

340 - 70

359

-

144,

- - 365

- 293.

sq., 211.

156.

- - 364

- 294.

-

348 p. 72.

- 360

-

59.

- - 880

- 169.

-

417 202.

373

-

214.

- - 403

- 79.

-

419 - 202.

- 382

sqq. p.

- 425

- 149.

-

436 - 201.

69.

- - 426

- 160.

-

470 - 74.

- 384

-

168.

- - 428

- 210.

_

4728q.p.74.

- - 418

-

69,

- 432

- 141,150.

-

480 p. 300.

142,

, 163.

- - 440

- 80.

•

486 74.

- 424

P-

160.

- - 457

- 80, 353.

-

500-505 p.

427

148.

- - 467

- 80.

70.

- 436

-

94,

469

- 210.

-

616 p. 210.

365.

- - 489

- 161.

-

636 - 180.

- - 469

-

168.

- - 493

- 167.

-

546 - 208.

- 490

-

283.

- 606

sq. p. 80.

-

596 - 74.

497

-

279.

- - 513-

-516 p.80.

-

600 - 208.

513

-

186

- - 520

p. 212.

_

603 - 208.

528

-

163.

631

- 148.

-

626 - 190,

- 534

-

185.

• 561

- 294.

308.

- 548

sq. p.

- 652

- 214.

-

661 - 73.

.

168.

- - 669

sq. p. 80.

-

684 Bqq. p.

- 594

P-

356.

- - 672

p. 80.

76.

- 600

186.

- - 695

- 79.

-

685—686 p.

624

-

169.

- - 603

- 80.

76.

641

-

185,

- - 609

- 304.

-

688 sqq. p.

304.

- - 626

- 77, 78,

76 Bq.

- 655

sq. p.

109.

-

690 sq. p.74.

355.

731

- 294.

-

691 p. 133.

- V 3 p. :

L96.

- - 739

- 211.

-

706 - 275.

- - 62 - 31€

>.

- - 802

- 80.

- IIII,

, 29 - 137.

- 83 -

80

K

- - 814

- 256.

-

34 - 137.

- 93 - 14S

K

- - 822-

-824 p.80.

-

43 - 216.

- 120 -

7S

K

- VI, 16

p. 119.

462

INDEX LOCORUM.

Aen. VI, 20

- G2

- - 69

- - 93

- - 96

- - 116

- - 164

- - 177

- - 179

- - 186

- - 230

- 233

- - 241

- - 252
. - 254

- - 256

- 265
270

- 338
339

- 351

- - 353

- - 355

- 361

- - 366

- - 392

413

- 473

- - 477

- - 486

- - 520

535

- - 540

- 646

- - 554

- - 559

561

- - 586

- - 602

- 609
617

- 623

- - 664

716

p. 204.

- 181.

- 294.
sqq. p.64.
p. 201.

- 62.
— 165p.63.

p. 141.

- 207.

- 57 adn.

- 182.

- 185.

- 161.

- 122.

- 62,198.

- 202.

- 307.

- 217.

- 61 adn.

- 180.

- 186.

- 207.

- 61.

- 62.

- 119,
174.

- 185.

- 205.

- 144,
156.

- 294.
294.

- 365.

- 182.

- 137.

- 166.

- 116.

- 283.

- 116.

- 62.
sq. p. 62.
p. 167.

- 119.

- 182.

- 185,
210.

62.

Aen. VI,

743 p. 210.

- 745 - 206.

- 763 - 173.
782 - 145,

165.

- 788—807 p.

60.

- 824 p. 217.
826—835 p.

64.

- 835 p. 208.

- 838-840 p.

119.

- 848 p. 294.

- 862 - 186.

- 866 - 167.

- 866 - 148.
VII, Isqq. p.l82.

- 1—36 - 82.

6 p. 176.

- . 26 - 346.

47 - 118.
76-77 p.82.
98 p. 205.

- 122sq. p.82.

- 134 p. 82.

- 1468q. p.82.

- 152 p.. 160.

- 187 - 119.

- 289 - 194.

- 292 - 186.

- 307 - 82.
324 - 147,

157.

- 337 - 133.

- 351 - 274.

- 364 - 160.

- 386 - 82.
396 sqq. p.

82.

412 p.
416 -
421 -

430 -
444 -

274.
208.
148,

156.
365.
82,

198.

Aen. VII, 453 p. 206.

- 464 - 94,

342.

- 489 - 178.
615 - 82.

- 535—539 p.

82.

- 543 p. 130,

141, 156.

- 656 p. 168.

- 563 - 183.

- 668 - 189.

- 582—585 p.

161.
600 p. 173.
- - 604 - 81.

- 623 - 208.
624—627 p.

82.

- 640 p. 209.
666 - 149.

- 667—669 p.

82.

- 683 p. 135.

- 698—702 p.

82.

- 699 p. 310.

- 740 - 24,

353.

- 773 - 139,
151.

2 p. 294.

3 - 83.
13sq. p.83.
23 p. 110.
41—49 p.

83.

46 p. 155.

63 252.

68 - 214.
106 - 163.
106 - 122.
147 - 237.
149 - 83.
194 285,

307.
211p.365sq.

- VIII,

INDEX LOCORUM.

Aen. VIII, 236 p. 207.

238 - 237.
259 - 205.
262 317.
270 - 135.
277 192.
283sq. p.83.
333 p. 183.
344 - 205.
373 sqq. p.

181.
382 p. 322.
404—406 p.

143.
406 p. 140»
151, 156.
423 p. 294.
442 - 202.
666 - 178.
569
583
601
620
627
642
654
661

317.
185.

83.
322.
151.
180.

83.
294.
666—670 p.
83.

- 678 p. 82.

- 704 - 294.
' - 724 - 294.

- 731 - 152.
IX, 4 p. 133.

- 11 - 205.

- 29 - 81, 153.

- 30 - 132.

- 31 - 182.

- 60 - 137.

- 67 - 366.

- 86—87 p. 81.

- 109 p. 206.

- 121 - 81.

- 123 - 280.

- 144 - 206.

- 146 sq. p. 81.

- 151 p. 81.

Aen. IX, 202

- - 217

- - 228

- - 262

- - 266

- - 272

- - 278

- - 315

- - 348

- - 360

- - 362

- - 363

- - 367

- 369

- 373

- 380

- 386

- 387

- 391

- 397
< 403

- 412

- 418

- 464

- 503

- 513

- 529

- 647

- 662

- 571

- 584

- 634

- 675

- 676

- 678

- 709

- 723

- 725
749

- 763

- 764

p. 79.

- 79.

- 311.

- 210.

- 81.
-274p.8l.

p. 161.
sq. p. 81.
p. 127.

- 178.
sq. p. 130.
p. 81, 179.
sqq. p. 81,

143.
p. 157, 173,

189.
p. 145, 155.
p. 238.
133.
sqq. p. 81.
p. 168.

- 177.

- 81,132,

198.

- 238.

- 133.

- 81.

- 207,

210.

- 280,

366.

- 81,153.

- 183.'
. 81.

- 81.

- 210.

- 310.

- 126,

181.

- 367.

- 133.

- 166.

- 291.
sq. p. 161.
p. 81.

- 181.

p. 206, 212.

4G3

Acn. IX, 777 p. 81.

- - 785 - 367.

- - 796 - 209.

- X, 1 p. 171.

- - 18 - 145.

- - 20 - 83.

- - 27 - 83.

- - 33 p. 148, 157.

- - 59 - 209.

- - 74 - 208.

- - 76 - 208.

- - 88 - 150.

- - 108 - 148.

- - 109 sqq. p. 84.
- 111 p. 211.

- - 146 - 83.

- - 154 - 84.

- - 173 - 139.

- - 175 - 81.

- - 182 - 14(5.

- - 188 - 130.

- - 212 - 201.

- - 237 - 310.

- - 238 - 84.

- - 242 - 276.

- - 243 - 177,

- - 245 - 170, 179.

- - 267-269 p. 85.

- - 270—275 - 84.

- ^ 278 p. 83, 163.

- - 285 - 84.

- - 303 - 140, 151.

- - 307 - 357.

- - 309 - 84.

- - 314 - 145.

- - 330 - 208.

- - 331 - 181.

- - 350 - 137.

- - 351 - 137.

- - 359 - 209.

- - 377 - 166.

- - 388 - 187.

- - 432 - 149.

- - 444 - 151.

- - 463 - 183.

- -. 475 - 84.

- - 497 - 183.

464

INDEX LOCORUM.

Aen.

X,

539 p. 129,

Aen. XI,

338 p. 140,

Aen

140, 151.

151.

-

-

559 p. 134.

-

359 - 132.

-

-

667 - 132.

-

382 - 149.

-

586 - 209.

-

384 - 201.

-

-

587 - 210.

•■

406 " 201.

-

604 - 84.

-

416 - 208.

-

-

660-665 p. 84.

-

464 - 210.

-

-

661 p. 168.

-

469 — 472 p.

-

-

675 - 130.

85.

-

-

705 - 206,

-

471 sq. p.

-

211.

367 sq.

-

-

714— 719p.84.

-

481 p. 122.

-

-

727 p. 149.

-

484 - 160.

-

737 - 130.

-

508 - 160.

-

-

766 - 205.

-

523 sq. p. 86.

-

-

788 - 214.

-

537—684 p.

-

-

8C4 sq. p. 84.

85.

-

-

815 p. 295.

-

539 p. 160.

-

-

857 - 367.

554 sqq. p.

-

-

872 - 153.

143.

-

-

908 - 356.

-

561 p. 160.

-

xr

, 48 - 137.

-

566 - 141.

-

-

80 - 86.

-

567 - 286.

-

87 - 85.

-

607 - 86.

-

-

124 - 183.

-

616 - 181.

-

-

142 - 189.

-

666 - 160.

-

-

170 - 85.

-

703 - 237.

-

171 - 85.

-

728 - 368. ■ -

-

172-175 p. 86.

-

738 - 360.

-

179— 181 p. 86.

-

756 - 237.

-

230 p. 207.

-

807 - 131.

-

-

243 - 210.

-

822 - 85.

-

-

255 - 357.

-

830 - 140.

-

261 - 237.

151, 155.

-

264 sq. p. 85.

- xir,

47 p. 186.

-

-

268 p. 217.

_

55 - 368.

-

-

271 - 110.

^ —

92 - 208,

-

-

288 - 201.

336.

-

-

290 > 86.

~ ~

101 - 210.

i

300 - 175.

-

102 - 359.

-

-

318 - 181.

-

120 - 118,

335 - 160.

166.

XII, 147

- 164

- 174

- 203

- 218
224

- 227
~ 804

341
366

- 375

412

- 418

- 439

- 461

- 464
507
514

- 616

- 529

- 663
' 585

605

612

- 631

- 709

- 727
733

- 748

- 796

- 801

- 865

- 876
879

- 889

m

- 935

p. 209.

- 118.

- 146,
156.

-205 p.
86.
p. 86.

- 86.

- 87.

- 243.

- 363.

- 182.
-377 p.

161.
p. 186.

- 137.
sq. p. 87.
p. 238.

- 238.

- 184.

- 179.
sq. p. 87.
sqq. p.

180.
sq. p. 87.
p. 183.

- 139.
161.

sq. p. 86.
p. 86.

- 214.

- 210.

- 86.

- 209.

- 210.
sq. p. 87.
p. 208.

- 216.
-884 p.

86.
-893 p.

86.
p. 205.

i

INDEX NOMINUM ET RERUM.

465

Index nominum et rerum.

Acron, Helenius p. 174 sqq.

Acroxi, scholiasta Horatianus p. 216.

Aeneomastix p. 99.

Agroecias p. 210.

Alexander, Pollionis servus p. 3, 100.

Alexis p. 3.

alogns p. 150, 151.

ancora superior et inferior p. 150,

156.
Anser p. 96.
antapodosis p. 108.
antibncolica p. 99.
Antigenes p. 100. ,
antisigma p. 150, 153. antis. cum

puncto p. 150, 152.
Apollinaris, Sulpicius p. 118, 120,

173 sq.
Apronianus, Turcius Rnfus Asterius

p. 223 sq.
Arrianus p. 187.
Arusianus Messus p. 208.
Asconius Pedianus p. 1, 13» 89, 98,

100, 101, 102, 107, 109, 112, 113,

117, 137.
Asper, Aemilius p. 102, 126, 128 sqq.,

176, 179, 193, 198.
asteriscus p. 150, 153. aster. cum

obelo p. 150, 152.
auctor de ultimis syllabis p. 204 sq.
Ausonius p. 189.
aversa obelismene p. 150, 157.
Avienus, Rufus Festus p. 186 sq.
Avitus, Octavius p. 99, 112.

Balbus, Cornelius p. 28.
Bavius p. 17, 96.

Caecilins Epirota p. 114.
Caesellius Yindez p. 173 sq.
Calvus p. 188.

RIBBECK, PROLBGOM.

Caper, Flavius p. 166.

Carminius p. 186.

Carvilius Pictor p. 99, 107, 112.

Cato p. 134.

Catulinus p. 188.

Cebes p. 100.

Celsus, Arruntius p. 25.

Celsus, A. Cornelius p. 25 sqq., 30,
139, 193.

ceraunion p. 150, 152.

Charisius p. 205.

chresimon p. 150, 152, 162.

Cicero p. 8.

Claranus p. 181.

Claudius Sacerdos p. 211.

Cledonius p. 210.

Clodius p. 7.

Columella p. 201.

Cominianus p. 28, 206.

Comificius poeta p. 2, 96 sq.

Cornificius Longns p. 96.

Comutus, L. Annaeus p. 28, 97,
102, 110, 120, 123 sqq., 129, 141,
143, 144, 155, 167, 170, 181.

critici Iv9xuxi%qC et ilvnxot p. 103.

Cytheris p. 10.

Diomedes p. 205, 206.

diple aperistictos p. 150, 155.

obelismene p. 150, 157.

periestigmene p. 150, 151.

superae obelata p. 150, 167.
Donatus, Aelius p. 102, 178 sqq.
Donatus, Tiberius Clandius p. 129^

185 sq.
ductus simplex p. 150, 157, 158 sq.

Eros, Vergilii librarius et libertus
p. 63.

30

\

466

INDEX NOMINUM ET RERUM.

Oaleria vel Hieria p. 101 et praef.

p. 11 sqq.
OalluSi C. Asinius, Pollionis filius

p. 9, 102.
Oallus, Cornelius, poeta p. 22, 57,

96, 98, 114.
Gallus, T. p. 194.
Gaudentius p. 194.
Gellius p. 145, 202.

Haterianns p. 177 sq.
Hebrus sive Hebrins p. 175, 177.
Herennius p. 99, 112.
Hieria p. 101 et praef. p. II sqq.
Hieronymus p. 194 sq.
Hyginus, C. lulius p. 23, 62, 102,
111, 117 sqq., 166, 173, 187.

I duplex et longa p. 138.

Isidorus p. 194, 216.

lullus Romanns p. 206.

lunilius Flagrius — v. Philargyrins.

Luxorins p. 189.

Macrobins p. 104 sq., 112, 113, 124,

146, 178, 210.
Maecenas p. 8, 14, 100.
Maevius p. 96.

Marcellus, M. Claudius p. 60.
Marius Victorinns p. 210.
Martialis emend. p. 123.
Medicei codicis notae p. 160 sqq.
Messalla p. 111.

Melissus, Aelius p. 89 sq., 117, 122.
Melissus, Caius p. 89, 100, 122.
Metrodorus p. 102.

•

Milienus Toro p. 7.
Modestus, Anfidius p. 122.
Modestus, lulius p. 89, 121 sq., 193.

Nisus grammaticus p. 88, 90, 91.
Nonius Marcellus p. 211.
notarum alius apud alios usus p.
153 jsqq.

obelus et obelus cum puncto p. 150,
162.

Octavius Mnsa p. 5, 7.
Osidius Geta p. 188.

Palaemon p. 206.
paragraphus p. 157.
Perellius Faustns p. 99, 112.
Philargyrius, lunins p. 180, 193 sq. ;
emendatns ad ecl. UI, 106 p. 97.

— ad ge. II, 497 p. 122.
Phocas p. 13.

phrontis p. 156.

Plinins p. 200.

Poljbius, Senecae amicus p. 187.

PoIIio, Asinius p. 1, 3, 4, 5, 9,

114 sqq.
PoIIio grammaticus p. 116.
Priscianus p. 213.
Probus, M. Valerius p. 1, 95, 102,

114, 128, 129, 136 sqq., 166, 169,

173, 174, 178, 179, 180, 186, 192,

203, 204.
Propertius emend. p. 57 sq.

Quintilianus p. 201.

Recta et aversa superne obelatae

p. 150, 157.
Rufinianus, lulius p. 207.

Scanrns, Q. Terentins p. 128, 171

sqq., 173.
scholia Bernensia p. 194 sqq. —

emendata ad ecl. HI, 106 p. 97.

— ad ecl. X, 66 p. 146 adn. —
ad ge. IIII, 87, 120, 175 p. 27 sq.

— ad ge. Iin, 26,77,88,120,131,
169, 175, 545 p. 175 sq.

scholia Veronensia p. 198 sqq. —
emendata ad ecl. VII, 37 p. 28. —
ad Aen. U 668 p. 108. — ad Aen.
III 705 p. 89, 121. — ad Aen. V
93 p. 145. — ad Aen. IX 367 sqq.
p. 143 adn. — explicata ad Aen.
VIU 105 p. 163. - ad Aen. XII
470 p. 28, 127.

scholiasta luvenalis p. 217.

scholiasta Lucani p. 217.

INDEX NOMINUM £T KERUM.

467

Seneca philosophus p. 201.

Seneca rhetor p. 201.

Servius p. 189 sqq. — etnendatus
ad ecl. IX 10 p. 6 adn. — ad
Aen. III 164 p. 110 adn. — ad
Aen. VII 464 p. 94. — ad Aen.
X 547 p. 125. — ezpUcatus ad
Aen. III 46 p. 125. — ad Aen.
III 204 p. 91. — a Peerlkampo
falso mntatus ad ge. I 112 et Aen-
X 190 p. 2&.

Silius Italicus p. 125.

Snetonius emendatus p. 99, 113 adn.

Terentianus Maurus p. 207.

Titianus p. 188.
Tucca V. Varius.

Urbanus p. 167 sq., 169.

Varius et Tucca p. 29, 30, 88, 89,

90, 100, 117.
VaruB, Alfenus p. 5, 6, 7, 8.
Varus, Quinctilius p. 2, 6.
Velius Longus p. 167, 169 sqq., 179.
Vergiliomastix p. 99.
Verrius Flaccus p. 122, 123, 176 sq.,

193.
Vipsanius, M. p. 100.

h'

30*

Tai, I.

10. 11.

/xnsoa.s ^ <ivu LirrM Ars*
1. 2.\ 3. 4.1. o.i K. 7. 8. 9. 10. >sll.

OiTi Ansi |)ir4s Mniu ^\tiio Oxtim ^niiK Axvbm >niso fJmK CV^us-s

!• 2«^ o. 4. d> b« 7« o*

f ™4 fxnriT ^ ^ f AXT1t8\llTfl4

1. 2. 3. 4. ,5. €w /1 7.

^xnv piTM4 /in4 ^ixtisc //XTir30«.i pinis rxni,5

1. 4.1 6.

14

^ ...

NIS 'KTF.ft.l.TIT.TIiriS.
2. 3.

fxni.B fvns VxTT5 V^ao

By 3. 4.1 «jL

C)XTI18 y^XTt.Jl («ini.T \

xns

6.

iTirtj

1.1

2. 3.

5.

|vJRlt4 V>\j''OMmi.7 Xvmn hlsXWTm.

1. 2.

,/fijsrs /\'>inso

1. 2.

c\

xrnts

f

X. 3. 4» o. 6. 7« V. ™.

)xwi4 YxnupxTiM > >xnt«rixni 1 i>iti i

3. 4. S.

l^xTit4/vjn4 (,\xTis7^iTiif ryxrrsoi.o

1. 2. 3K 4. -^cVe. I^ "^ 9. 10. 11.

ilxnrsj/ixTitzTVpBwftinrfBU iVm 1.1.9 fVximl^^xiiBjiiTiiPSjnijs^xTirt?

1. 2 3. U. S. I

/knt jmi,i ^XTss ^rsi Axrse

AntiTxno ]finio(xTTto h

\1. 2. 3. 4.

vmt4\(xni.tV'xni.o Mirnts

i

Tab.M.

IVIKINUM
evl-NOMIMASilP

liJlI-VOCNNUS
fXTUAnAillVli

M15-

ANU-6fMV5

|WW)5
UVAlUS

tVA\QViUtaJLI

'•

k^\

^**Qi

^isi^

6